U lind më 25
qershor 1903 në Indi, por vdiq me 21
janar 1950 ne Londër
Nga Leonard
Veizi
“Të gjithë kafshët
janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat”. Kjo sentencë u
ngrit në pjedestal. Dhe nuk është thjesht cinizëm letrar, por diagnozë e saktë e
pushtetit që përdor barazinë si maskë për privilegjin...
..Ka shkrimtarë që
thjesht i përkasin kohës së tyre. Por ka dhe të tjerë që duken sikur e kanë
përgjuar të ardhmen. Xhorxh Oruelli është nga këta të fundit. Ai nuk shkroi për
të zbukuruar realitetin, por për ta zhveshur atë deri në kockë, për t’i hequr
maskat dhe për të treguar fytyrën e vërtetë të pushtetit. Në një shekull të
përgjakshëm, ku ideologjitë premtuan shpëtim dhe prodhuan kampe, frikë dhe
heshtje, Oruelli u bë roja i fjalës së lirë dhe i së vërtetës së pambrojtur.
Fillimet
I lindur si Erik
Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike,
ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që
herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por
gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që
e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.
Përpara se të
shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli
zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda
mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas,
në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët
poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë
do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga
lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.
Kthesa e madhe
erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e
soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje,
në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të
shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë
ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm
fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij
momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo
totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër,
shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.
“Ferma e
Kafshëve”
Kjo e vërtetë merr
formë të përkryer në “Ferma e Kafshëve”, një libër i vogël në pamje, por
shkatërrues në përmbajtje. Revolta e kafshëve kundër zotit Xhons nis si ëndërr
çliruese dhe përfundon si makth. Derrat që premtojnë barazi përfundojnë duke e
uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit të tyre.
Oruelli nuk shkruan thjesht për Revolucionin Rus, por për çdo revolucion që
harron njeriun në momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhëresave në murin
e fermës është një nga skenat më të frikshme të letërsisë moderne, sepse aty
vritet kujtesa, dhe pa kujtesë, e vërteta nuk ka më mbrojtje. Fjalia e fundit,
se të gjithë janë të barabartë por disa më të barabartë se të tjerët, nuk është
satirë. Është epitafi i çdo utopie të tradhtuar.
“1984”
Nëse “Ferma e
Kafshëve” është shikim pas, “1984” është shikim drejt humnerës që na pret. I
shkruar në vetminë e ishullit Jura, ndërsa trupi i autorit po shuhej nga
tuberkulozi, ky roman nuk është fantazi, por paralajmërim. Në botën e 1984
pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kërkon nënshtrimin e mendjes.
Vëllai i Madh nuk është njeri, por prani e përhershme. Gjuha e Re nuk është thjesht
reformë gjuhësore, por projekt për të shkatërruar mendimin. Mendimi i Dyfishtë
është dhuna më e rafinuar, sepse e detyron individin të gënjejë veten dhe ta
quajë këtë të vërtetë.
Fundin e romanit
Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai
thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është
fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut
modern.
Stili i tij është
i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është
akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin.
Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte
një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.
Xhorxh Oruell, ka
shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione
dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.
Epilog
Sot, në epokën e
lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të
historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai
na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy
të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.
Në këtë kuptim,
Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së
vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.
No comments:
Post a Comment