Kryengritjet antiosmane/ Elena Kocaqi: Klasa politike vendoste pushtetin personal para interesit kombëtar

Roli i Austrisë ka qenë më pozitivi, madje pa atë nuk do të mund të kishim krijuar dot një shtet shqiptar në vitin 1912. Ajo u mbështet herë pas here nga Italia dhe Gjermania, kurse Anglia shpesh mori rolin e arbitrit për t’i ulur Fuqitë në tryezë.

Nga Leonard Veizi

Në panelet me historianë e analistë ajo njihet si një polemiste e pamposhtur, gjithmonë me të njëjtin qëllim, mbrojtjen e çështjes shqiptare, por vetëm nëpërmjet fakteve dhe dokumenteve. Tanimë vjen me një tjetër botim. Janë 40 vite shumë të rëndësishme për shqiptarët, prandaj dhe vëllimin e sapodalë në treg, “Shqipëria dhe Fuqitë e Mëdha 1878-1918” e cilëson si botimin e saj më të rëndësishëm. Shumë ngjarje të detajuara të kësaj periudhe, gjenden në këtë studim të bazuar në dokumentet arkivore dhe diplomatike të Fuqive të Mëdha që, siç thotë vetë autorja, jepen të pacensuruara dhe janë mjaft interesante. Është një studim që përmban 540 faqe, 1380 citime nga këta arkiva dhe dokumente diplomatike. Për lexuesit e gazetës “Fjala”, historiania Elena Kocaqi shpjegon:

Librin tuaj më të ri “Shqipëria dhe Fuqitë e Mëdha” e keni filluar me vitin 1878. Pse daton pikërisht ky vit?

Më 1878 zhvillohet Kongresi i Berlinit dhe është pikërisht në këtë kohë që daton copëtimi i dytë i trojeve shqiptare nga Fuqitë e Mëdha dhe ato ballkanike, pasi copëtimi i parë kishte ndodhur me krijimin e shteteve ballkanike, në fillim të shek XIX. Duke filluar nga ky vit çështja shqiptare del në rendin e ditës për disa nga Fuqitë e Mëdha që kishin interesa në Ballkan. Vitet 1878 -1918 kanë qenë vitet kur Fuqitë e Mëdha janë marrë direkt me problemin shqiptar.

Cilat ishin ato fuqi që vepruan në dëm të interesave tanë kombëtarë?

Fuqitë e Mëdha luanin në radhë të parë sipas interesave te tyre. Megjithatë, në mënyrë sistematike, me qëllim për të mbrojtur interesat e tyre dhe të aleatëve të tyre, ato dëmtuan interesat e shqiptarëve. Kështu, politika e Rusisë e shpesh edhe Franca e asaj kohe i kanë dëmtuar shumë interesat e kombit shqiptar në mënyrë të padrejtë. Në disa raste Franca ia ka kaluar edhe vetë Rusisë, kur është diskutuar çështja shqiptare. Ndërsa roli i Austrisë ka qenë më pozitivi, madje pa atë nuk do të mund të kishim krijuar dot një shtet shqiptar në vitin 1912. Ajo u mbështet herë pas here nga Italia dhe Gjermania, kurse Anglia shpesh mori rolin e arbitrit për t’i ulur Fuqitë në tryezë.

Çfarë roli luajti klasa politike shqiptare gjatë viteve të fundit të sundimit të Perandorisë Osmane në këtë pjesë të Ballkanit?

Klasa politike shqiptare ka qenë pjesë e politikës osmane dhe ka marrë pjesë në zhvillimet e brendshme të Perandorisë. Ajo ka qenë e ndarë sipas grupimeve politike të asaj kohe, të cilat kanë luftuar edhe për pushtet brenda vendit me njërin apo tjetrin grupim. Ishte një revolucion shqiptar që rrëzoi Abdyl Hamitin dhe solli Turqit e Rinj, por rezultoi se politika e Turqve të Rinj nuk ndryshonte nga ajo më përpara, madje në disa aspekte ishte edhe më e disfavorshme. Një pjesë e liderëve politikë, nga ana tjetër, bashkëpunonte edhe me fqinjët, me qëllim që të kishte mbështetjen e tyre, nëse Perandoria binte dhe bashkëpunoi me ta për ta rrëzuar atë, por kjo ishte një ndihmë e madhe për fqinjët në copëtimin përfundimtar të vendit. Kështu, kryengritjet e 1911-1912, sidomos ajo e  fundit, u mbështetën nga fqinjët, me qëllim përdorimin e shqiptarëve, për të rrëzuar Perandorinë dhe pastaj përvetësimin e  tokave të tyre. Edhe gjatë luftës një pjesë e shqiptarëve luftoi me të dy palët.

Ju thoni se Rusia investoi të krijonte kombe artificiale, të bazuara në fenë ortodokse. Çfarë presupozoni me to?

Po. Rusia ishte ajo që krijoi shtetet dhe pastaj kombet mbi baza fetare në Ballkan. Në fund të shekullit XVIII ajo mori të drejtën e protektoratit të kultit mbi ortodoksët e Perandorisë Osmane, kështu dhe mbi ata shqiptarë. Kjo i dha dorë të lirë Patriarkanës që të ndërmarrë fushata për hapjen e shkollave në trojet shqiptare me gjuhën e Kishës së Bizantit apo koinenë greke. Filloi ndërrimi masiv i emrave dhe mbiemrave të shqiptarëve ortodoksë që morën emra fetarë të Kishës Greke. Kështu, shqiptarët arsimoheshin në çdo gjuhë, veç shqipes. Arsimi ishte mbi baza fetare dhe ortodoksët shqiptarë shkolloheshin greqisht në Jug dhe sllavisht në Veri, katolikët latinisht apo italisht dhe myslimanët në arabishte dhe turqishte. Gjuha shqipe ishte e ndaluar me ligj. Perandoria e kishte ndarë popullin dhe si rrjedhim shqiptarët në tri milete fetare, ku çdo milet fetar propagandohej që të konsideronte të afërt atë të fesë së tij dhe jo atë të gjakut të tij. Për një ortodoks shqiptar, sipas kësaj filozofie, vëllai ishte sllavi, për një mysliman shqiptar ishte arabi e për një katolik latini. Fuqitë e Mëdha shpesh vendimet i merrnin sipas fesë dhe automatikisht shqiptari ortodoks konsiderohej grek e sllav dhe ai mysliman turk, madje dhe në regjistrimet e popullsisë populli regjistrohej si kristian e mysliman dhe jo sipas etnisë. Kjo gjë e dëmtoi rëndë kombin shqiptar të ndarë në tri fe. Duhet thënë shumica e popullit para se të vinin osmanët dhe gjatë osmanëve ishte ortodokse, sepse në 1054 pjesa më e madhe  territorit shqiptar kur u ndanë kishat mbeti me Lindjen. Ndërsa më parë ishin të gjithë katolikë, ndarja e kishave ndau edhe një pjesë të shqiptarëve. Kështu, kjo pjesë e madhe e ortodoksëve shqiptarë u përvetësua nga Rusia në emrin e fesë dhe ata u bënë grekë, serbë, malazezë, bullgarë. Parimi i kombësisë interpretohej nga këto Fuqi sipas fesë së popullit, jo sipas gjuhës dhe kulturës. Më pak se gjysma tjetër ishte myslimane dhe katolike. Katolikët kanë pasur një vetëdije kombëtare shumë të mirë dhe rol të madh për këtë ka Austria që ishte protektore e tyre e që donte një Shqipëri të pavarur dhe një komb të fortë shqiptar. Ndërsa myslimanët kishin protektor turkun apo vetë shtetin, por ishin të shtypur nga pikëpamja kombëtare. Megjithatë, ndërgjegjja kombëtare te shqiptarët myslimanë ishte shumë e lartë, pavarësisht propagandës osmane, pasi ka pasur një bashkëpunim të shkëlqyer të shqiptareve të tri feve me njëri-tjetrin, kur ka qenë në lojë interesi kombëtar.

Gjatë kësaj periudhe a pati shpërngulje të shqiptarëve, asimilim, apo futje kolonësh për të denatyruar përqindjen e popullsisë bazë? Çfarë roli luante feja në një popullsi që ndante të paktën 3 prej tyre?

Siç e thashë, feja e përdorur politikisht nga fuqitë ballkanike dhe ato të Mëdhatë ka luajtur rol të madh në copëtimin e trojeve shqiptare dhe ndarjen tyre në disa shtete dhe në ndarjen e popullit shqiptar në disa kombe false sipas fesë. Shtetet ortodokse ballkanike i dëbuan shqiptarët myslimanë në drejtim të Turqisë dhe kjo quhej pastrim etnik, por që në fakt ishte pastrim fetar që ishte i hapur dhe i legalizuar, sepse askush nuk e dënoi dhe as e pengoi, madje ato (fuqitë) bënin marrëveshje për shkëmbimin e shqiptarëve midis tyre sipas fesë. Ka disa marrëveshje midis Turqisë dhe Serbisë e Greqisë për të shpërngulur shqiptaret myslimanë në Turqi, pasi atyre u ka interesuar dëbimi i shqiptarëve të fesë së kundërt, sepse nuk i asimilonin dot dhe Turqisë i interesonte t’i merrte shqiptarët në Turqi. Ndërsa një pjesë e katolikeve, ku me dhunë dhe ku me mjete të tjera, i kanë përfshirë në kishën ortodokse dhe i kanë konvertuar. Kështu me miliona shqiptarë sot janë grekë, sllavë e turq sipas fesë. Kështu, mospërdorimi i shqipes dhe përdorimi vetëm i këtyre gjuhëve të fesë që u bënë edhe të shteteve, e bëri edhe me të lehtë asimilimin shqiptareve, pasi shqipja mbeti gjuhë shtëpie. Gjuha shqipe duhet thënë që është përndjekur dhe janë persekutuar shqiptarët që e kanë folur në këto shtete. Madje, automatikisht një shqiptar që i përkiste një shteti ballkanik merrte prapashtesën në mbiemër apo detyrohej të ndërronte fare mbiemër, siç ndodhi në Turqi, dhe kjo ka shkaktuar një dëm shumë të madh. Ka ndodhur një holokaust  i vërtetë mbi kombin shqiptar dhe për këtë ka luajtur rol shumë të madh edhe përdorimi politik i fesë nga Fuqitë ballanike dhe ato të Mëdha.

Sa territor humbën shqiptarët nga ajo që konsiderohej si “Shqipëri Natyrale?

Shqiptarët i ruajtën trojet e tyre deri në fillim të shek. XIX nga Mesdheu, në Egje, Jon Adriatik dhe deri në Dalmaci në Veri. Nëse do të marrim këtë bazë ku ishte Shqipëria para dy qind viteve, kuptohet se sa territor kanë humbur shqiptarët. Shpesh llogaritet Shqipëria e 1912-s, apo 1878-s, por, në fakt, është më i gjerë se sa kaq koncepti i Shqipërisë mbi baza etnike.

Studimi/ Shqipëria dhe Fuqitë e Mëdha

Eleni Kocaqi shkruan: Ky studim përfshin një periudhë 40-vjeçare të historisë së shqiptarëve, kur Fuqitë e Mëdha filluan të luanin një nga aktet më të rëndësishme të dramës ballkanike, atë të problemit shqiptar. Ky studim i shërben sot politikës, por edhe çdokujt që kërkon të njohë edhe sot lojën e Fuqive te Mëdha në këtë rajon, si dhe mënyrën se si u copëtuan trojet shqiptare. Një studim i tillë i këtyre përmasave, u ka munguar studimeve historike. Historia e shqiptarëve të kësaj periudhe është një dramë intrigash, interesash, tradhtish, diplomacie të fshehtë dhe të hapur, që do ta gjeni të shkruar në këtë studim, pa asnjë censurë. Pa dyshim që tre janë faktorët e tragjedisë shqiptare.

1- Fuqitë e Mëdha që nuk morën parasysh asnjë parim kombësie, kur ndanë territoret shqiptare, veç Austrisë, Italisë dhe deri diku Anglisë, por morën parasysh vetëm përkatësinë fetare dhe interesat e tyre.

2- Krijimi dhe zgjerimi i shteteve agresive ballkanike nga Fuqitë e Mëdha, për interesat e tyre, dhe zgjerimi i tyre që u krye mbi territorin shqiptar.

3- Interesat personalë të klasës politike shqiptare, e cila bënte kryengritje në atë kohë më tepër për sistemin elektoral dhe për zgjedhjet në Parlamentin Osman, sesa për interesat kombëtarë, njëlloj si sot.

Kryengritjet

Shqiptarët në trazirat e Perandorisë Osmane

Më 1908 shqiptarët u përfshinë në trazirat e Perandorisë dhe nuk mbajtën një qëndrim kombëtar të unifikuar, duke rrëzuar nga pushteti Abdyl Hamitin dhe duke prurë Turqit Rinj që ishin më keq sesa sulltani. Në këtë kohë nuk lejohej arsimi në shqipe dhe në vend kishte me qindra dhe gati me mijëra shkolla në gjuhë nga më të ndryshmet, veçse jo në shqipe, ku kishte qenë vetëm ajo e Korçës. Osmanët u dhanë koncesione fqinjëve me anën e Rusisë që, duke përfituar nga protektorati rus t’i shkollonin ortodoksët shqiptarë që ishin edhe brenda Perandorisë në gjuhën greke dhe sllave. Një luftë e madhe për këtë u zhvillua në zonën shqiptaro-ortodokse të Maqedonisë, zonë që lakmohej nga grekët, bullgarët dhe serbët. Në Manastir, me investimin austriak, u mblodhën delegatët për alfabetin shqip dhe kjo ishte një fitore për ta shkruar shqipen me një alfabet të unifikuar.

1911 Kryengritja e Malësisë

Kryengritja e Malësisë, e vitit 1911, kërkonte në thelb lirinë nga Turqia, por u shfrytëzua nga Mali i Zi. Megjithatë, ajo pati rëndësi, sepse u kërkua njohja e kombësisë shqiptare nga Perandoria dhe hapja e shkollave shqipe, sepse shqiptarët identifikoheshin vetëm sipas miletit fetar. Nuk pati përkrahjen austriake, sepse Austria nuk mendonte se ishte koha e përshtatshme, pasi kishte frikë se Shqipëria do të copëtohej. Pati një reagim pozitiv të Anglisë, por u mbyll me amnisti për kryengritësit me ndihmësen e Austrisë.

1912 Marrëveshja për të likuiduar Shqipërinë

Në vitin 1912 pati një kryengritje të madhe, që në korrik kishte në fokus ndryshimin e sistemit elektoral në Perandori, zgjedhjet e reja dhe probleme politike të brendshme, por me ndërhyrjen e austriakëve në gusht, osmanët premtuan se do t’u jepnin shqiptarëve autonominë. Kjo i mobilizoi fuqitë ballkanike që kishin kohë që bënin marrëveshje me njëra-tjetrën dhe Rusinë që t’i jepnin fund Perandorisë dhe të ndanin tokat shqiptare. Plani ishte që nuk do të kishte fare një shtet shqiptar, madje as edhe shqiptarë.

Lufta Ballkanike

Me fillimin e Luftës Ballkanike filloi edhe një diplomaci intensive e Fuqive të Mëdha. Austria bllokoi daljen e Serbisë në det, me mobilizimin ushtarak të 1 milion ushtarëve. Mobilizimi i forcave ushtarake, i kushtoi 1 miliard franga Austro-Hungarisë në dy Luftërat Ballkanike, ndërsa i gjithë buxheti i shtetit arriti në 6 miliardë, që sot përbën me dhjetëra miliarda dollarë që i ka kushtuar Austrisë së asaj kohe, krijimi i shtetit shqiptar. Për të shmangur Luftën e Parë Botërore, Fuqitë pranuan që Serbia nuk do të dilte në det dhe njohën një shtet shqiptar, por u ndeshën shumë ashpër për territorin. Ndeshja vendimtare ishte ajo e Austrisë me fuqitë ballkanike, sidomos me Serbinë dhe Malin e Zi që u larguan nga Shqipëria londineze me ultimatum, ndërsa Greqia e sfidoi. Fuqitë e Mëdha kryesisht Italia së bashku me ato ballkanike, dështuan misionin e Vidit në vend dhe minuan edhe qeverisjen e I. Qemalit. Në Konferencën e Ambasadoreve ka edhe një marrëveshje midis Fuqive për shqiptarët që iu dhanë Malit të Zi dhe Serbisë, me kusht që atyre t’u ruhej prona dhe të drejtat. Kjo u arrit me insistimin e Austrisë.

Lufta e Parë Botërore

Në momentin që shpërtheu Lufta e Parë Botërore, Fuqitë që kishin garantuar vendin, hynë në luftë dhe të gjitha fuqitë ballkanike dhe ato të Mëdha, filluan planet për ta ndarë Shqipërinë londineze që u arrit me Traktatin e Fshehtë të Londrës. Shqipëria u pushtua serish nga fuqitë ballkanike dhe me pas nga 3 Fuqi të Mëdha Austro-Hungaria, Italia dhe Franca. Pushtimet kanë qenë të tilla që për interesat e tyre ato lejuan edhe vetëqeverisjen dhe simbolet kombëtare.

Botuar te gazeta FJALA

Intervista/ Historiania Elena Kocaqi: 4000 vite histori shqiptare nuk e shkruajnë dot 7 historianë

Nga Leonard Veizi

Faktet e reja përmbysin të vjetrat. Dhe kështu qenka e thënë, që historia të shkruhet vazhdimisht. Por duket se me historinë e Shqipërisë është edhe më keq se kaq. Të paktën në bibliotekën time kam disa “Histori Shqipërie”, shkruar nga personalitete, por dhe një përmbledhje prej 4 vëllimesh botuar pak vite më parë dhe që mban vulën e Akademisë së Shkencave. Por vendimi i fundit i qeverisë, për të ngritur një grup pune prej 7 historianësh, me qëllim që të rishkruajnë historinë, më kanë vënë në dilemë: cila është historia jonë? Kur do të kemi një histori të saktë të cilës nuk do t’i kthehemi më për ta përmbysur nga themelet? Dhe në fakt gjëja e vetme që mund të bëj në këtë rast është të zë radhën për të blerë librin e ri me titullin tejet të konsumuar tashmë: “Historia e Shqipërisë”. Por gjithsesi, kjo ka të bëjë me hamendësimet personale. Ndërkohë që grupi i punës, në mos ka filluar nga gërmimi i arkivave, të paktën ka filluar nga deklaratat në shtyp. E në këto kushte iu drejtova historianes Elena Kocaqi, e cila di të polemizojë dhe të flasë pa doreza kur vjen puna për të mbrojtur një çështje që ka të bëjë me profesionin e saj.

Qeveria ka ngritur një komision me 7 anëtarë për të rishkruar historinë. Në fakt si është shkruar deri tani historia?

Në fakt, Komisioni për shkrimin e historisë nuk duhet të caktohet nga qeveria por nga strukturat akademike, mbi bazën e  kritereve të përcaktuara qartë dhe procesi të ishte  transparent për publikun. Në momentin kur qeveria vendos historianët, që këtu nuk ka transparencë.  Ajo që duhet të bëjë qeveria, është ta mbështesë financiarisht grupin e historianëve. Në momentin që qeveria ngre një komision, tingëllon sikur qeveria do e shkruajë historinë dhe jo komisioni. Dihet që historia është shkruar në mënyrë ideologjike dhe kjo nga ndërhyrjet e politikës që vazhdojnë fuqishëm edhe sot. Historia duhet të bazohet te faktet dhe jo tek orientimet  e politikës. Politikanët shpesh ngrenë figura politike, duke i vlerësuar ato ose duke mos i vlerësuar sipas interesave të tyre politike. Kjo është e gabuar pasi nuk i takon politikanëve vlerësimi i figurave politike, por i takon historianëve. Në Shqipëri, historia është përdorur për glorifikimin e politikanëve, pasi ky ka qenë një orientim nacional-komunist. Kjo ka mbetur si traditë edhe sot. Historiani thjesht duhet bazohet në fakte, dhe janë faktet ato që nxjerrin përmasat e një figure politike, apo një ngjarje historike. Duhet t’i jepet fund karakterit nacional-komunist në vlerësimin e figurave historike dhe kjo, më besoni që është për disa jo e vështirë, por e pamundur.

Cila është periudha më e errët që shqiptarët nuk njohin për veten e tyre?

Në fakt, historia ka nevojë të shkruhet dhe rishkruhet. Historia shkruhet vazhdimisht pasi dalin fakte të reja dhe përmbysin të vjetrat. Një historian që nuk ndryshon mendim përballë fakteve nuk mund të jetë historian. Mendoj se periudha e antikitetit ilir nuk është shkruar fare. Ajo ka nevojë të shkruhet nga një grup profesionistësh historianë, arkeologë, etnologë dhe studiues të fushave të tjera. Kjo kërkon shumë kohë. Periudhat e tjera janë shkruar, por jo të plota, siç është mesjeta. Periudha e pushtimit osman dhe rilindja së bashku me shekullin e XX ka nevojë të rishkruhet, pasi deri tani është shkruar në mënyrë ideologjike. Ka studime të reja që janë profesionale, por ende ka nevojë për shumë punë.

Cila është periudha më e censuruar apo e keqpërdorur politikisht?

Mendoj se një nga periudhat më të keqpërdorura politikisht është ajo e Rilindjes deri tek shkëputja nga Perandoria Osmane, ajo e mbretërisë së Zogut, e Luftës Antifashiste dhe ajo e regjimit komunist.

Cilat janë arkivat më të besueshme nga e cila historia e Shqipërisë i afrohet më shumë realitetit?

Arkivat e huaja janë një burim i rëndësishëm për të njohur historinë e shqiptarëve. Sigurisht duhen parë dhe arkivat shqiptare që për periudha si të monarkisë, Luftës së Dytë Botërore dhe komunizmit kanë të dhëna të rëndësishme. Historiani shikon çdo të dhënë që i shërben atij për zbulimin e të vërtetës dhe këto janë edhe burimet sekondare si dhe ato terciale.

A mundet një ekip prej 7 historianësh të rishkruajë historinë apo duhet një rreth më i gjerë studiuesish të fushës?

Nuk mundet që një ekip prej shtatë vetash të shkruajë historinë e shqiptarëve prej mbi 4000 vitesh. Këtu ka ngjarje, koncepte që nuk janë trajtuar fare ose nuk janë trajtuar si duhet. Trajtimi duhet bërë në bazë të fakteve dhe të kërkosh faktet, të paktën do të duhet një ekip prej dhjetëra e qindra studiuesish duke aktivizuar të gjithë historianët profesionistë. Çdo etapë e historisë duhet të shkruhet duke aktivizuar të gjithë botën akademike, nga ku të merret mendimi shkencor i çdo institucioni dhe profesionisti të periudhës.

Instituti i Historisë ka potencialin e nevojshëm për të rishkruar historinë?

Shqipëria ka historianë të mirë, por është politika pikërisht ajo që s’i le ata të bëjnë punën e tyre. Këta shtatë historianë janë të shkëlqyer por për të bërë një punë serioze atyre nuk do t’ju mjaftonte jeta e tyre, pasi çdo periudhë ka një mori materialesh të njohura dhe të panjohura që duan vite të tëra pune që të shterohen. Nëse këta duan të shkruajnë një histori thjesht për nivel informimi minimal për fëmijë e adoleshentë edhe mund të bëjnë diçka, por shkrim të historisë, sigurisht në standardin perëndimor, as që nuk kanë për të bërë kurrë.

Sa mendoni se është ndikimi i politikës në shkrimin e historisë?

Nuk është aspak serioze që vjen e djathta në pushtet dhe shkruan historinë sipas qejfit të saj duke ngritur politikanët veriorë, dhe vjen e majta në pushtet për të ngritur politikanët e jugut. Mua më duket tepër e dëmshme një gjë e tillë. Historia duhet të shkruhet në funksion të së vërtetës dhe cilido politikan, qoftë nga veriu apo nga jugu i Shqipërisë ka përgjegjësi politike dhe historike. Këto duhen evidentuar dhe jo fshehur apo glorifikuar sipas interesave politike të çastit. Larg politika nga historia qe është duke e përdorur si propagandë partiake.

Cilat janë kriteret për shkrimin e historisë?

Për shkrimin e historisë, historiani duhet të mbështet në një numër parimesh dhe kriteresh që shpesh filozofët e historisë dhe studiues kanë përcaktuar. Kriter kryesor është e vërteta dhe jo mbrojtja e figurave politike, se kjo e bën qesharake dhe të pabesueshëm historianin, si dhe cenon integritetin e tij profesional. Ka disa parime, si parimi i asnjanësisë, ku pavarësisht se çdo historian ka bindjet e tij, ai nuk duhet t’i përcjellë ato tek shkrimi i historisë, pasi duhet të bazohet strikt në fakte dhe në argumentimin logjik të këtyre fakteve dhe jo në hamendësime dhe supozime që e bëjnë atë totalisht të paqartë dhe të pabesueshëm. Historia ka rënë viktimë e propagandës politike dhe kjo jo vetëm në Shqipëri, por kudo në botë dhe sot në perëndim janë bërë përpjekje serioze për shkëputjen nga kjo varësi dhe këtë gjë duhet ta bëjë edhe historiografia shqiptare.

Botuar tek ResPublica - Postuar në 23 Shtator, 2014

http://www.respublica.al/content/intervista-historiania-elena-kocaqi-4000-vite-histori-shqiptare-nuk-e-shkruajn%C3%AB-dot-7

Austriakët mbështetën Ismail Beun të ngrinte flamurin

Nga Leonard Veizi

Pavarësia nuk u arrit as me shumicë të thjeshtë votash. Historia Shqiptare e censuruar Pavarësia e Shqipërisë mund të mos jetë ajo që kemi mësuar rëndom, në shkollë apo nga literatura akademike. Madje mund të ketë dhe një fasadë tjetër, e cila më së shumti është mbajtur mbuluar me një tis të errët, në pamundësi për ta zhdukur krejt. Të paktën e këtij mendimi është historiania Elena Kocaqi, e cila duke iu referuar dokumenteve të arkivave austriake, por dhe atyre italiane, franceze e angleze, ka nxjerrë një përfundim fare pak të cekur më parë, por shumë të censuruar gjithsesi. Dhe ja çfarë thotë Kocaqi për gazetën “Shekulli”:

Cilat ishte situata politike, në Europë në fillim të shekullit XX, kur Perandoria Osmane po lëshonte territor?

Situata politike në Evropën e fillimit të shekulli të XX ishte e tillë që ishin formuar dy blloqe politike ushtarake, njëri ishte Antanta e përbërë prej Anglisë, Francës dhe Rusisë dhe tjetri ishte Blloku Qendror i përbërë prej Gjermanisë, Austro- Hungarisë dhe Italisë. Antanta përkrahte sllavët në Ballkan ndërsa Blloku qendror me insistimin e Austro-Hungarisë përkrahte shqiptarët. Nga të gjashta Fuqitë e Mëdha vetëm Austro-Hungaria ishte e interesuar sinqerisht për krijimin e një shteti shqiptar për arsye gjeo-strategjike, historike dhe kulturore.

Çfarë do ndikonte më shumë në shtetformimin shqiptar, rezistenca e vetë shqiptarëve, apo ndikimi i politikave të huaja?

Mundësit që shqiptaret të krijonin një shtet pa miratimin e fuqive të mëdha ishin zero, pasi ishin vetëm gjashtë Fuqitë e Mëdha që vendosnin për ndryshimin e statusit territorial të një vendi. Kështu edhe sikur shqiptarët të kishin unitet dhe ushtri nuk do të mund t’u impononin dot atyre një shtet shqiptar kaq lehtë nëse nuk do të kishin ndonjë nga fuqitë e mëdha që t’i mbështeste ato. Nga ana tjetër më duket absurde të mendohet se ngritja e flamurit në Vlorë krijonte shtetin shqiptar të pavarur, pasi shteti ka disa elementë siç janë popullsia, territori, pushteti dhe sovraniteti dhe kjo qeveri e Vlorës nuk kishte asnjë prej tyre. Interpretimi se një njeri ngre një flamur e në mes të luftës shpall Pavarësinë dhe nuk njihet nga asnjë shtet, merret seriozisht nga historiografia jonë. Kuvendi i Vlorës nga ana juridike ka probleme se nga 84 deputetë kanë firmosur 40, që do të thotë se ky kuvend nuk ka shpallur fare pavarësinë pasi ajo nuk ka marrë as shumicën e thjeshtë të votave. Për akte kushtetuese duhen edhe 2/3, kështu që juridikisht vendimi i Vlorës është “nul”. 

Ku qëndrojnë problemet e historiografisë shqiptare për këtë çështje?

Deri me sot nga historiografia jonë është thënë se rezistenca e kryengritjeve shqiptare ishte për autonominë apo pavarësinë e vendit por që kjo nuk rezulton të jetë tërësisht e vërtetë. Kryengritjet shqiptare të 1911-1912 financoheshin nga Mali i Zi, Serbia dhe Greqia që kishin si synim të përdornin shqiptarët me qëllim që të rrëzonin perandorinë Osmane dhe më pas të përvetësonin trojet e tyre dhe ato ua kishin shprehur hapur një gjë të tillë krerëve shqiptar. Kishte nga ata krerë shqiptar që donin edhe një bashkim me këto shtete që edhe i financonin por kishte edhe nga ata krerë që ishin për mëvetësi. Shqiptarët u përdorën edhe në luftën Ballkanike pasi katoliket shqiptar i hapën rrugën ushtrisë malazeze të pushtonte Shkodrën. Pra shohim se këto kryengritje ishin fillimi i fundit të integritetit dhe tërësisë territoriale të racës shqiptare. Historiografia jonë me gjysmë zëri e pranon se ka pasur ndikim dhe financim nga vendet fqinje por ajo mbron idenë që ata luftonin për autonomin dhe pavarësinë e Shqipërisë. Atëherë lind pyetja këto fqinje që ëndërronin natë e ditë trojet shqiptare do të ndihmonin krerët shqiptarë për të arritur pavarësinë kur ato e donin territorin për vete? Sigurisht që jo dhe këtu ka një shpjegim që bie në kundërshtim me logjiken historike. Pavarësia shqiptare ishte vepër e politikës Austro-Hungareze të kohës e cila arriti të përdor të gjitha, mjetet si diplomatike ushtarake për t’u imponuar fuqive të tjera krijimin e një shteti shqiptar dhe kjo tregohet nga të gjitha dokumentet diplomatike të arkivave Evropiane.

Përse Austro-Hungaria pati ndikim kaq të madh, apo rol kryesor në dhënien e Pavarësisë së Shqipërisë?

Kjo sepse ajo kishte interesa në Ballkan dhe ajo shikonte në copëtimin e Shqipërisë një kërcënim të sigurisë së saj në Ballkan pasi trojet e saj shtriheshin deri në Bosnje. Problem i madh ishte edhe çështja e Adriatikut ku Austro- Hungaria dilte në det në Trieste dhe rajonet kroate, sllovene dhe ajo nuk mund të lejonte që në bregun shqiptar të Adriatikut të vendosej një Serbi armike dhe një Itali rivale potenciale për armike, e cila mund t’i bllokonte asaj kanalin e Otrantos nëse merrte Vlorë. Kështu Austria mori fjalën e Rusisë dhe Italisë rreth 30-40 vjet më para se të shpallej pavarësia. Ishte shpërthimi i konfliktit ballkanik që e detyroj atë të bëhej agresive derisa dhe të mobilizonte ushtrinë për të imponuar një Shqipëri të Pavarur. Ishte pikërisht ajo që ju kërkoi shqiptarëve shpalljen e Pavarësisë dhe jo autonomisë, që në tetor të vitit 1912.

Cilat ishin raportet e Austro-Hungarisë me Ismail Qemalin?

Austro-Hungaria ashtu si dhe të gjitha fuqitë e tjera në Evropë dhe Ballkan nuk i zinin besë Ismail Qemalit dhe nuk kishin raporte të mira me të por në çastin e krizës asaj i duhej një faktor shqiptar brenda Shqipërisë apo ashtu siç shkruan Berchtold ministri jashtëm austriak një qeveri sa për t’u dukur se është përfaqësuese e shtetit shqiptar, me qëllim që t’u tregonte edhe fuqive të tjera se shqiptarët duan shtetin e tyre. Në këtë kohë Vjena akuzohej se ishte me shqiptare se vet shqiptarët dhe për këtë arsye ajo mbështeti në fillim Syrja Vlorën dhe me pas Ismail Qemalin. Ajo i dha atij mbështetje dhe një anije që të vinte në Vlorë dhe jo në Durrës siç thuhet për të kryer një akt formal dhe një qeveri formale dhe e ka mbështetur edhe financiarisht.

Cilat janë të rejat që paraqisnin ju në punimin tuaj të fundit?

Janë faktet historike arkivore të panjohura më parë ose ndoshta të njohura nga ndonjë grup i ngushtë historianësh por që ndoshta kanë qenë të censuruar dhe nuk i kanë bërë publike ato, madje segmente të caktuara janë përpjekur të më censurojnë edhe mua që të mos i botoj ato pasi kjo gjë i ulte vlerat faktorit shqiptar në krijimin e shtetit por që për mua censura si historiane dhe si qenie njerëzore është e paimagjinueshme. Kështu që unë paraqes pa censurë faktet arkivore të arkivit të Austrisë, dokumentet diplomatike Italiane, Franceze, Angleze të cilat japin qartë faktin se merita për krijimin e shteti shqiptar i takon shtetit Austro-Hungarez dhe se shqiptaret kanë shumë pak ose aspak peshë në këtë çështje. Nga ana tjetër unë i përkas brezit te ri të historianëve dhe jam e pa ndikuar nga ideologjia e materializmit dialektik në interpretimin e historisë. Kështu lexuesi në fund të librit do të njihet me të vërtetën historike dhe nuk besoj se do të këtë ndonjë lexues qe të jetë i mendimit qe ne krijuam vet shtetin tonë. Nëse sot ka jo vetëm Shqipëri por edhe racë shqiptare në hartën demografike të Evropës, kjo është merita e madhe e shtetit austriak që Shqipëria duhet t’i jetë mirënjohëse. Shqiptaret gjendeshin para zhdukjes kombëtare. Të mos jemi mosmirënjohës dhe të na errësojë logjikën egoizmi kombëtar dhe nacionalizmi dhe te marrim merita që në fakt nuk na takojnë por të nxjerrim mësim nga të vërtetat historike për te mos i përsëritur me gabimet tona të së shkuarës në të ardhmen

Austriakët i kërkojnë Toptanit të bashkohet me Ismail Qemalin

Austro-Hungarezët ishin të vetmit që mbështetën këtë qeveri. Në 3 dhjetor 1912 Berchtold i shkroi Vlorës dhe i tregoi mbështetjen e Austrisë. Austria donte bashkimin e Shqipërisë me qeverinë e Vlorës dhe ajo i dha shuma të mëdha të hollash Esat Toptan dhe Prenk Bib Dodës që ata të bashkoheshin me këtë qeveri. Por kjo gjë kundërshtohej në radhë të parë nga vet Ismail Qemali, që në këtë rast është bërë pengesë për bashkimin kombëtar. Kështu ai e bëri me vonesë emërimin e Dodës në qeveri. Nga ana tjetër Toptani ishte një njeri që shitej tek armiqtë e Shqipërisë dhe ka luajtur rol tepër negativ në këtë kohe dhe më pas në bashkimin kombëtar të shqiptarëve. Këta bejlerë në pjesën më të madhe të tyre ishin me origjinë osmane dhe vini nga rajonet e Iranit, Irakut, Turqisë dhe ishin sjellë si sundues në Shqipëri, ashtu si shqiptarët shkonin në Egjipt dhe Lindjen e Mesme pasi nuk lejohej që feudalët të ishin vendas dhe kështu që ata nuk identifikoheshin aspak me shqiptarët. Nga ana tjetër, vetëm historiografia shqiptare meritën e krijimi të shteti në të gjithë historinë botërore, ja dedikon feudalëve. Feudalizmi dhe bashkimi kombëtar janë armiq të njëri-tjetrit, pasi feudalet shikojnë te një bashkim i tillë shkatërrimin politik dhe ekonomik te tyre”.

Projekti serbo-grek për ndarjen e Shqipërisë

Por çfarë thonë dokumentet Austro-Hungareze për qëndrimin e Serbisë e Greqisë ndaj Aktit shqiptar të Shpalljes së Pavarësisë? Eleni Kocaqi thotë: “Sebia e Greqia as që donin të njihnin një shtet shqiptar pasi ato kishin marrëveshje ta ndanin Shqipërinë midis tyre. Serbia donte pothuajse pjesën me të madhe të Shqipërisë me një dalje të gjerë në bregdet dhe Greqia donte Epirin deri në gjirin e Vlorës. Serbia pati një konflikt të madh me Austro-Hungarinë në nëntor 1912 kur ushtria serbe zuri Durrësin. Ajo u detyrua të mobilizoi një milion ushtarë e t’i vendosë ata në kufijtë e Serbisë dhe Rusisë me qëllim që të mos lëshonte në çështjen e bregdetit shqiptar qoftë edhe në koston e një lufte botërore. Ndërsa sipas arkivit austriak në 30 dhjetor 1912, qeveria greke ka njohur qeverinë e Vlorës por jo pavarësinë e Shqipërisë pasi ajo bazohej në marrëveshje që kishte me Ismail Qemalin që të njihet qeverinë tij me koncesion territorial në favor të Greqisë. Kjo marrëveshje ishte nënshkruar 5 vjet më parë dhe Epiri i kalonte i gjithi Greqisë. Në 1912 ajo vazhdoj të funksionojë pasi sipas dokumenteve, Ismail Qemali ishte dakord që Greqisë t’i kalonte Janina e Çamëria. Si shkëmbim ajo njihte qeverinë e Vlorës”.

Botuar tek gazeta SHEKULLI

http://shekulli.com.al/8957/

Arkiva/ Historia e pilotit Azbi Serani, enigma e rrëzimit të avioni gjatë stërvitjes “Peza 72”

Piloti, avioni i të cilit shpërtheu në ajër nga municioni kinez

Azbi Serani

Leonard VEIZI

 Ai ishte vetëm 32 vjeç, dhe kishte jo pak, por 14 vjet që pilotonte. Abaz Seranaj, nuk i kishte mbushur 18 vjeç kur hipi për herë të parë në bordin e një avioni luftarak, këtë herë jo më si kursant, por si drejtues i tij. Që nga ai çast ai do të ishte piloti… Që nga ai çast ai do t’i kushtohej vetëm ajrit…

…Ka qenë 4 tetori i vitit 1972, kur avioni i drejtuar prej tij, një Mig-19 humbi lartësinë i mbështjell në zjarr. Asnjë gabim njerëzor. Deri në ato çaste, gjithçka e kryer nga Azbi Serani ishte në përpikmëri me instruksionet. Por “armiku” kishte qenë fare pranë tij. Një predhë do të shpërthente ende pa u shkrehur. Ishte dita e zhvillimit të një stërvitje të madhe ushtarake e koduar “Peza 72”. Allaman Isaku, miku i tij i ngushtë jo vetëm gjatë viteve të punës, por dhe gjatë periudhës së studimeve, kujton me emocion, jetën profesionale të Azbi Seranajt dhe ngjarjen e ndodhur mëngjesin e asaj vjeshte të 37 viteve më parë, ku ai humbi jetën në mënyrë tragjike:

Allaman Isaku

Që kur jeni njohur me Azbiun?

Kemi qenë shokë të ngushtë së bashku, kemi vazhduar shkollën “Skënderbej”, por dhe shkollën e aviacionit. Por në verën e vitit 1957-të Ministria e Mbrojtjes Popullore vendosi që unë, Azbiu dhe të tjerë të shkonte për studime jashtë shtetit meqenëse ishim me rezultate të mira. Por më kujtohet që ditën që do niseshim Azbiun e kthyen.

Cila ishte arsyeja?

Një fshatar nga anët e Azbiut kishte bërë një letër në Ministrinë e Mbrojtjes, ku shkruante se babai i Azbiut ka qenë xhandar në kohën e Zogut. Prandaj e kthyen ne aeroport duke i thënë se duhej të ishte bërë ndonjë gabim dhe se ky problem duhej sqaruar.

Po si mundi t’i vazhdonte studimet?

Azbi Serranaj ka ardhur në Bashkimin Sovjetik pasi është takuar me Enver Hoxhën personalisht, pasi ka këmbëngulur fort në të drejtën e tij. Pas këtij takimi, Enver Hoxha ka marrë në telefon Et’hem Gjinushin, i cili ishte Drejtor i Drejtorisë së Kuadrit në Ministrinë e Mbrojtjes dhe i thotë: “Azbi Seranaj duhet të shkojë për atje ku e kishit nisur më parë”.

Cilën shkollë do të ndiqnit?

Ne filluan studimet pranë Shkollës Ushtarake të Aviacionit “Valerij Pavlloviç Çkallov” në qytetin e Borisoglebskit të BS. Kjo ishte një shkollë e famshme sepse edhe vetë Çkallov kishte qenë një pilot i jashtëzakonshëm, i cili kaloi Polin e Veriut dhe u ul në Amerikë. Gjatë atyre tre vjetëve që studioi aty, Azbiu u dallua si një nga kursantët më të shkëlqyer. Përveç përgatitjes teorike që e bëmë vitin e parë, Azbiu u dallua në veçanti për përvetësimin e elementëve të fluturimit në stërvitjet praktike, duke u cilësuar si një nga kursantët më të guximshëm dhe më me qendrueshmëri në proceset e vështira të fluturimit me avionët luftarakë.

Kur do të ktheheshit në Shqipëri?

Shkollën e Aviacionit e përfunduam në vitin 1960-të dhe në tetor të atij viti Azbiu u diplomua si “Pilot Gjuajtës” me rezultate të shkëlqyera. Pra kishim pilotuar avionët me helikë “Jak” fillimisht, pastaj gjuajtës Mig-15 dhe në fund Mig-17. Po në atë kohë kishin filluar dhe mosmarrëveshjet me partive. Atëherë u kthyem në atdhe në nëntor të vitit 1960 në kohën kur në Moskë zhvillohej mbledhja e famshme e 81 partive komuniste. Kur u kthyem na dhanë vetëm 10 ditë leje të shkonim nëpër shtëpi dhe menjëherë u mobilizuam pasi na thanë se situata ishte mjaft e rënduar dhe nga çasti në çast mund të na sulmonin. Kështu që itenerari ynë ishte nga Rusia në Qytetin Stalin. Atje na priti Shefi i Shtabit të Përgjithshëm Petrit Dume, komandanti i Aviacionit Edip Ohri dhe shumë kuadro të Ministrisë së Mbrojtjes.

Situata ishte vërtet kaq kërcënuese?

Në fakt drejtuesit madhorë të MM mendonin se meqenëse ne kishim qenë në Rusi, mund të ishim infektuar, pra mund të merrnim avionët dhe të arratiseshim. Kështu që donin të siguroheshin për patriotizmin tonë. Por asgjë e tillë nuk ndodhi. Nga pilotët e aviacionit nuk është bërë asnjë marrëzi e tillë përsa i përket historisë deri në vitet ‘90

Cili ishte niveli i pilotëve të rinj të porsaardhur nga studimet?

Ne filluam menjëherë fluturimet. Komandant i regjimentit në atë kohë ishte Niko Hoxha, ndërsa zv/komandant Fahri Bubsi. Në vitin ‘61 u testuam dhe morëm klasin III si aviatorë ndërsa një vit më vonë morëm klasin II, ku fluturohej natën në kushte të thjeshta dhe ditën me re. Ndërsa klasin e I nuk e morën dot sepse në vitin 1965 pas rrëzimit në Niko Hoxhës u pezulluan fluturimet e vështirësisë që kërkonte klasi i parë. Por megjithatë ne ishim pilotë që i kryenim këto fluturime të vështira edhe pse kjo certifikatë nuk jepej më.

A iu besuan detyra drejtuese Azbi Seranajt?

Azbi Serani u kthye në Shqipëri dhe u emërua menjëherë me detyrën e Komandantit (të çiftit) në Skuadriljen e dytë të Regjimentit të 23-të, të Aviacionit gjuajtës-bombardues në Kuçovë. Që në fillimin e marrjes së detyrës, ai iu përkushtua me një mobilizim maksimal dhe ajo gjë ra në sy të komandës, e cila shpesh herë e falënderonte dhe e bënte shembull. Duke u nisur nga ajo përgatitje e lartë e Azbiut, në shtatorin e vitit 1961 Komanda e Regjimentit e emëroi atë si komandant katërsheje. Gjatë asaj periudhe Azbiu ishte pjesë në disa stërvitje të mëdha të përgatitjes luftarake, që u zhvilluan nga ana e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë, siç ishin ato të koduara me emrat “Drini”, në vitin 1961, “Dumreja” në vitin 1962 dhe “Gramozi” në vitin 1963. Pas atyre stërvitjeve luftarake ku Azbiu u dallua për një përgatitje të lartë profesionale, në vitin 1962-63, atij iu ngarkua detyra e instruktorit për përgatitjen e kursantëve të rinj pilotë që studionin në Shkollën e Aviacionit të Kuçovës. Në vitin 1964 Azbiu u emërua zv/komandant skuadriljeje, ndërsa dy vjet më vonë në 1966-ën, ai u emërua zv/komisar i Grupit Ajror të Regjimentit të Kuçovës.

“Peza 72”: Stërvitja që i mori jetën pilotit

Pas gjithë atyre stërvitjeve ushtarake që Azbi Serani mori pjesë si pilot me avionin e tij gjuajtës-bombardues “Mig-19”, në tetorin e vitit 1972 ai u ngarkua që në krye të katër avionëve, të merrte pjesë në një stërvitje të madhe të koduar “Peza 72”, e cila do të zhvillohej në zonën e Belshit të Elbasanit. Të pranishëm në këtë stërvitje kanë qenë dhe krerët e ushtrisë, kryeministri Mehmet Shehu, ministri i Mbrojtjes Beqir Balluku, shefi i Shtabit të Përgjithshëm Petrit Dume e Komandanti i Aviacionit Edip Ohri. Lidhur me këtë, Allaman Isaku dëshmon: Ne ishim të ndarë në dy grupe. Lufta bëhej midis të “kaltërve” dhe të “kuqve”. Sepse kuptohet, duhet të ishin dy palë. Unë isha përgjegjësi i të “kaltërve”. Të “kuqtë” ishin në Kuçovë ndërsa ne një grup pilotësh të “kaltër” erdhëm në Rinas, sepse na duhej të bënim veprime të kundërta. Ne ngriheshim për zbulim e bombardim (teorikisht) dhe ata duhet të na kapnin. Sapo kisha dhënë urdhrin për të ngritur çiftin e parë të avionëve. Por komandanti i Rinasit më merr në telefon në pikën e drejtimit dhe më thotë: Urdhëro çiftin të kthehen në bazë e të shuajnë motorët. Kur e pyeta se përse ndodhte kjo ai ma kthehu: Vij unë atje dhe të sqaroj. Ndërkohë ishte vrarë Azbiu, kishte ndodhur fatkeqësia. Vjen komandanti i regjimentit me GAZ në pikën e drejtimit dhe më thotë “Është vrarë Azbi Seranaj”. Aty filluam duke qarë.

 Aksidenti Ajror

Po ç’kishte ngjarë me avionin e pilotit Azbi Serani? Lidhur me këtë, Allaman Isaku thotë: “Aksidenti që i mori jetën Azbi Serani, erdhi si pasojë e një defekti që i ndodhi avionit të tij nga predhat e prodhimit kinez në topin 25 mm. Një parti predhash që kishin ardhur nga Kina, ashtu si dhe avionët nuk kanë pasur sustën e sigurimit. Kjo predhë plasi brenda topit, brenda aeroplanit. Kështu që Azbi Seranaj ka përfunduar i djegur në tokë”.

 Letra e Enver Hoxhës

Enver Hoxha, në një letër që i dërgonte familjes me anë të Manush Myftiut, me këtë rast shkruante: “Është një krenari e ligjshme, që në gjirin e popullit tonë, sot po rriten e po edukohen filizë të tillë, të cilët me vendosmëri të madhe janë në gjendje që po ta lypi nevoja, të mbrojnë me gjoksin e tyre të çeliktë Atdheun tonë të dashur, duke luftuar në të gjitha drejtimet: nga toka, nga ajri, nga qielli. Shqipëria është shumë e shtrenjtë për të gjithë bijtë e bijat e saj, për çdo njeri të ndershëm. E tillë qe ajo edhe për Azbiun, i cili sa herë që fluturonte me avion e shihte atë si zbukurohej e lulëzonte pandërprerë, përpara syve të tij vigjëlentë”

Kujtim Serani

DËSHMIA/ Flet Kujtim Serani, vëllai i dëshmorit të ajrit

E pash vëllanë në ëndërr të ngjitej në qiell si engjëll

Nuk ka qenë aspak e lehtë për familjarët të merrnin vesh lajmin e vdekjes së njeriut të tyre të dashur. Kujtim Seranaj rrëfen se çfarë i ndodhi atij vetëm 4-5 orë përpara se të merrte vesh lajmin tragjik të rënies në krye të detyrës të vëllait të tij. “Kjo e ka zanafillën në 4 tetor 1972 duke u gdhirë. Isha turni i tretë dhe aty nga ora 3 ose 4 e mëngjesit më vinte për gjumë. Nuk i mbaja dot sytë hapur. Mbështeta kokën në tavolinën e punës dhe më kishte zënë gjumi. Pashë një ëndërr të çuditshme. “Një avion po fluturonte rrëzë malit të Dajtit. Në një çast ai merr flakë. Piloti hidhet me katapultë dhe parashuta e hapur në vend që të ulej, filloi të ngjitej lart derisa m’u zhduk nga sytë. Pra piloti u bë engjëll”. I tmerruar, u zgjova, u ngrita dhe vrojtova disa minuta, por nuk pashë gjë. Ku ta dija unë se atë ditë pas pesë orësh do vritej Azbiu, vëllai im i dashur! Ndaj mua më është fiksuar se ai është engjëll”.

Fatura: Lin Biao akuzohet nga Shqipëria

Pas vdekjes tragjike të Pilotit Azbi Seranit, atij iu krye një ceremoni mortore e veçantë me të gjitha nderet. Ish- komandanti i regjimentit të Kuçovës Bardhyl Taçi ka bërë një fluturim me avion në shenjë nderimi ndërsa trupi i të ndjerit është nisur nga Kuçova për në Tiranë. Trupi i tij u vendos në varrezat publike të Sharrës, në parcelën e veçantë. Po kështu në shtëpinë e Azbi Seranit, në atë kohë shkuan për ngushëllime që nga Kryeministri Mehmet Shehu, Ministri i Mbrojtjes Beqir Balluku, Shefi i Shtabit të Përgjithshëm, Petrit Dume dhe shumë ushtarakë të tjerë madhorë. Kujtimi mban mend që gjatë vizitës ngushëlluese të kryeministrit në shtëpinë e tyre, Mehmeti duke përshëndoshur të atin e dëshmorit është shprehur, “Na e vranë kinezët Azbiun xha Ramadan”. Edhe pse ishte ende herët nga fillimi i mosmarrëveshjeve mes krerëve të lartë të partive komuniste shqiptare dhe asaj të Kinës, duket qartë se kryeministri këtë viktimë e ka regjistruar si një incident të stimuluar nga “aleatët” e mëdhenj. Në qarqet e larta ushtarake aksidenti tragjik u interpretua si një sabotim nga pala kineze. Edhe pse një aksident i pazbardhur mirë, pala kineze për të “larë duart” ia faturoi dërgimin e municionit difektoz, ish- ministrit të Mbrojtjes, Lin Biaos. Ishte koha kur ai ishte shpallur armik pas eliminimit të tij fizik duke e goditur avionin e tij në ajër, me pretekstin se kishte dashur të arratisej nga Kina për në Mongoli.

Jetëshkrimi i shkurtër

Azbi Serani u lind më 1 mars 1940-të në Çorush të Mallakastrës. Babai i tij, Ramadani gjatë viteve të Monarkisë kishte shërbyer si xhandar në krahinën e Mallakastrës. Gjatë viteve të pushtimit nazi-fashist të Shqipërisë, Ramadan Seranaj u lidh ngushtë me lëvizjen antifashiste dhe mori pjesë aktive me armë në dorë si partizan. Pas mbarimit të Luftës në vitin 1944, ai u titullua oficer dhe shërbeu në armën e Ushtrisë Popullore në disa rrethe të vendit si në Mallakastër, Librazhd, Durrës etj. Azbi Serjanaj që ishte dhe fëmija i dytë i Ramadanit, fëmijërinë e tij e kaloi në fshatin e lindjes në Çorush të Mallakastrës. Klasën e parë të shkollës fillore, e nisi në qytetin e Librazhdit dhe më pas e vazhdoi atë në Plazhin e Durrësit, ku u transferua babai i tij. Në vitin 1950-të në moshën dhjetë vjeçare Azbiu u regjistrua në Shkollën Ushtarake “Skënderbej” ku mbaroi shtatëvjeçaren dhe të mesmen me të gjitha notat shkëlqyeshëm. Në përfundim të asaj shkolle atij iu akordua Medalja e Artë dhe emri i tij u shkrua në “Librin e Nderit” të Shkollës “Skënderbej”.

Nderimi i fundit

Vendimi – Nr 29 datë 22-04-2009 me këtë motivacion: “Në shenjë respekti e konsideratë të lartë aviatorit trim e guximtar, i drejtuesit dhe intelektualit të zot, për kontribute të shkëlqyera në armën e aviacionit për të cilën nuk kurseu as jetën” Vendosi: Dhënien e titullit “Qytetar nderi” i Kuçovës, Dëshmorit të Atdheut z. Azbi Serani (pas vdekjes)

Ne muzeun historik të Mallakastrës është vendosur fotoja dhe jetëshkrimi i tij. Ndërsa në lagjen "Kombinat" të Tiranës një rrugë gjithashtu mban emrin e pilotit dëshmor. Dhe së fundi është propozuar që në qytetin e Ballshit të ngrihet një memorial kushtuar dy Dëshmoreve të Atdheut si mallakastriotë, Azbi Seranit dhe Luto Sadikut.

Gjon Vladimiri, në kërkim të epokës së një Shenjti

 

Nga Leonard Veizi
 
Doruntina udhëtoi me fantazmën e vëllait të saj të vdekur mbi një kalë të hazdisur, por mbërriti në shtëpinë e nënës gjithsesi. Ndërsa princi Gjon Vladimiri, mori kokën e tij të prerë, “dhuratë” nga pabesia e vëllait të gruas dhe po mbi një kalë udhëtoi nga Ohri për të mbërritur në rrethinat e Elbasanit, në një kishë të vogël ku donte t’i prehej trupi. Prej asaj kohe Gjon Vladimiri u kthye në shenjt, ndërsa vetë vendbanimi mori emrin Shijon, një trajtë e shkurtuar e “Shën Gjon”. Kjo ka ndodhur të paktën 1000 vite më parë…

Leonard Veizi në Kishën e Shën Gjon Vladimirit - Shijon

...Makina “Benc Mercdez”, një diesel prodhim i vitit 1992, kaloi traun e doganës pasi la pas tabelën ku shkruhej “Dobrodosli Cerna Gora” por dhe “Welkome Montenegro”. Kishim hyrë në territorin e Malit të Zi. Si pjesë e ekipit të Televizionit Shqiptar, ishim nisur nga Tirana me destinacion Krajën e për më saktë fshatin Vladimir, pjesë përbërëse e saj.
Udhëtimi qe i shkurtër dhe vendasit, shqiptarë gjithashtu, na ndihmuan të shkojmë deri tek objektivi ynë, rrënojat e kishës “Virgjëresha e Krajës”, në zonën e Krajës apo të Katërkollës, që ndodhet fare pranë Shkodrës dhe Ulqinit. Pikërisht në atë vend gjenden dhe gërmadhat e shtëpisë princërore të Gjon Vladimirit.

Rrënojat e kishës "Virgjëresha e Krajës" Vladimir, Krajë

  

Zbulimi i eshtrave
E nisëm odisenë tonë për të zbuluar sa më shumë nga një histori 1000 vjeçare e vjetër, pasi në media një lajm kishte marrë dhënë: në arkivën e Muzeut Historik Kombëtar, të pluhurosur e të hedhur në një cep, ishin gjendur dy kuti argjendi të zbukuruar me ornamente të çuditshme të cilat arkivonin eshtra të vjetra të ruajtura me kujdes. “Ngazëllohuni o besëmirë të qytetit të Durrësit, të Tribalëve, ndërsa i faleni lipsanit të shenjtë”. Ky ishte mbishkrim në greqishten bizantine mbi njërën prej kutive të gjetura.
Në vitin 2016 kur u bë ky zbulim, drejtor i Muzeut Historik Kombëtar ishte Melsi Labi.
Me një urdhër të thjeshtë administrativ, ai kishte kërkuar të bëhej gjithë kartelizimi për studimin shkencor të fondit të institucionit. Dhe pikërisht nga disiplinimi i kësaj pune u rizbuluan lipsanet, apo eshtrat thënë shqip, e një njeriu të shenjtë. Aty ruheshin prej vitesh pjesë kockash nga të shenjtit Gjon Vladimiri.
Kaq duhej që të ringjallej një histori shumë pak e trajtuar, dhe e njohur më së gjeri vetëm prej specialistëve; historianë dhe arkeologë.
Në tërësinë e saj historia e Gjon Vladimirit ka qenë gjithnjë ngushtësisht e ndërthurur me legjendën. I mahnitur nga kjo e histori që se kisha dëgjuar kurrë më parë, në mendjen time fabula e gjetjes së eshtrave, por dhe jeta e vdekja e shenjtit, vinte përmes një gjuhe filmike. Propozimin tim për të realizuar një dokumentar me këtë temë, gazetari i mirënjohur i Televizionit Shqiptar, Kliton Nesturi, iu përgjigj pozitivisht. Ekipit iu bashkangjit dhe operatori i talentuar Edmond Muka. Dhe nisëm të zbulonim historinë përmes objektivit të kamerës.
 

Melsi Labi - historian, arkeolog

Shenjti që i përket shqiptarëve
Por kush ishte Gjon Vladimiri?
Në burimet sllave ai mban emrin Ivan. Shqiptarët e quajnë Gjon. Në histori, Gjon Vladimiri njihet si princi i shekullin XI në krahinës së Krajës pranë Ulqinit. E gjithë krahina ka qenë dhe është e banuar nga popullsi iliro-shqiptare. Ai u lind në fshatin Vladimir të Krajës e cila sot administrativisht bën pjesë në Malin e Zi. Historianët thonë se babai i tij, Nemani, ka qenë mbret i Ilirisë, Malit të Zi, Dalmacisë, Bosnjës dhe i disa krahinave të Greqisë deri afër Prevezës. Nëna, Ana Romea kishte gjithashtu origjinë mbretërore nga fiset e Tribalëve të Arbërisë. Thënë shkurt: Gjon Vladimiri ishte një princ që i përkiste Ilirisë.
 

Moikom Zeqo, studiues, arkeolog

***

Moikom Zeqo, në studim e botuar prej tij: “Një mijë vjetori i shën Gjon Vladimirit, historia dhe kulti ekumenik” shkruan: “Kultizimi dhe shenjtërimi i Gjon Vladimirit u bë në mënyrë popullore dhe në një mjedis tipikisht shqiptar. Shumë dijetarë e quajnë Gjon Vladimirin me origjinë sllave... Shikoni pikat gjeografike të tri qendrave të ndërtimit të këtij shenjti. Kraja shqiptare, Durrësi shqiptar dhe Elbasani shqiptar. Nëse nuk merret parasysh ky realitet etnik, nuk mund të kuptohet fare as procesi i shenjtërimit, as prologu dhe deri diku as epilogu i historisë së eshtrave të shenjta.”.

***
Tezën se Gjon Vladimiri ishte me origjinë shqiptare e mbron edhe Melsi Labi, me profesion historian e arkeolog, i cili gjatë intervistës për dokumentarin u shpreh: “Megjithëse shumë kërkojnë ta sllavizojnë, ta quajnë si një hero të huaj që ka dashur në mbrojtje toka shqiptare, unë do të thosha jo. Ai ishte një princ që kishte dhe në vetvete dhe në trashëgimi një pjesë të mirë të tokave të Dalmacisë dhe të Shqipërisë së sotme”.
 

Reshat Gega, arkitekt e restaurator

***
Ndërkohë, Reshat Gega, arkitekt e restaurator, po për dokumentarin tha: “Në kohën kur ishte shtrirë despotati i Epirit deri mbi Shkodër e cila kapte dhe trevën ku ndodheshin eshtrat e Gjon Vladimirit, despoti i Epirit, Mihal Engjëlli, i mori eshtrat e tij nga Kraja dhe i solli në Durrës. Kjo është shumë e rëndësishme dhe nga pikëpamja historike por edhe nga pikëpamja etnike. Shumë e rëndësishme është momenti i dytë i lëvizjes së eshtrave nga Durrësi për në Elbasan, të bërë nga princi Karl Topia. Edhe këtu kemi të dhëna, por vijnë dhe mesazhe: këta dy persona, me origjinë shqiptare, përse i kanë lëvizur eshtrat e shenjtit?”
Por në ndihmë na vjen dhe studimi i albanologu i njohur kroat, Milan Shuflai, i cili shkruan: “Kulti i Gjon Vladimirit përbën një nga legjendat më të mëdha dhe më të rëndësishme të krishtera për gjithë Ballkanin. Ky kult ka lëvizur vetëm në qarkun etnik shqiptar, brenda për brenda mjedisit shqiptar e megjithatë është nderuar edhe nga sllavët e Jugut”.
 

Gjon Vladimiri me kokën e prerë në dorë
- Ikona e Konstandin Shpatarakut

 
Historia dhe legjenda
Kur Gjon Vladimiri trashëgoi fronin, ishte epoka e ekspansionit bullgar të car Samuelit, i cili pushtoi Shqipërinë, Maqedoninë dhe Thesalinë, duke arritur deri afër Kostandinopojës.
Kur cari bullgar deshi të pushtonte tokat e Dalmacisë, princi Gjon u ngjit me ushtrinë e tij në malin e Oblikës. Cari i dërgoi një lajmëtar për ta bindur të dorëzohej, por ai nuk pranoi. I tradhtuar, Gjon Vladimiri u kap rob dhe dërgohet në Ohër ku ishte oborri i carit.
Këtu historia merr një tjetër rrjedhë. Samueli kishte një vajzë, të quajtur Kozara, e cila vizitonte vazhdimisht burgjet, u lante këmbët të burgosurve e u jepte ngushëllim. Aty ajo njohu Gjon Vladimirin me të cilin u dashurua. Kozara i kërkoi të atit të martohej me princin e burgosur. Dikur, Cari e pranoi kërkesën e së bijës. Me synimin për ta pasur aleat ai i dha Gjon Vladimirit si prikë, sundimin mbi ish-principatën e tij, por dhe i dhuroi disa toka nga territori i Shqipërisë së asaj kohe.
Në fillim të shek. XI, perandori i bizantit, Vasili II, i shpalli luftë mbretërisë bullgare. Në këtë luftë Gjon Vladimiri u bashkua me Bizantin. Më 29 korrik 1014, në betejën që u zhvillua në brigjet e Strumicës Vasili II e shpartalloi ushtrinë e Samuelit. Pas humbjes cari bullgar vdiq nga hidhërimi. Djali i tij, Gabriel Radomiri mori pushtetin, por u vra një viti më pas nga vëllai i tij prej nëne, Ivan Vladislavi. Ky i fundit, pasi mori fronin e Bullgarisë, u përpoq të shtrinte ndikimin edhe në mbretërinë e kunatit të tij, Gjon Vladimirit.
Si historia, ashtu edhe legjenda thonë se ai e ftoi Gjonin për një vizitë në oborrin e tij në Ohër dhe pas një kurthi, tentoi t’í priste kokën me shpatë. Por meqenëse një gjë e tillë nuk funksionoi, Gjon Vladimiri i dha shpatën e tij me qëllim që kunati i pabesë ta çonte deri në fund mëkatin e tij të madh. E megjithëse koka iu pre, legjenda thotë se, të gjithë të pranishmit e panë të gjallë të merrte me dorën e majtë kokën e tij sepse me të djathtën shtrëngonte një kryq. Ai udhëtoi mbi kalë deri në kishën që kishte ndërtuar vetë dhe që ishte vendi ku sot ngrihet manastiri me emrin e tij në Shijon të Elbasanit. Dhe aty mbeti.
Kjo ka ndodhur më 22 maj të vitit 1015.
 

Kisha e Shën Gjon Vladimirit - Shijon, Elbasan

Shenjti që u varros tri herë
Po pse shenjtërimi dhe kultizimi i tij u krye të tokat shqiptare?
Qe pikërisht kryengritja kundër bullgarëve, e cila bëri që shqiptarët në Krajë, në Ulqin e më gjerë ta cilësonin princin Gjon një martir për lirinë e tyre. Por Gjon Vladimiri ishte dhe një princ që me ndikimin e tij përhapi frymën ortodokse pikërisht në ato vite të trazuara përplasjesh mes Romës dhe Konstandinopojës, gjë që u reflektua me ndarjen e dy kishave pak kohë më vonë, pikërisht në vitin 1054.
Moikom Zeqo thotë se qenë shqiptarët ata të cilët pa asnjë akt zyrtar kanunizues e shpallën Gjon Vladimirin një shenjtor të madh.
Pas vdekjes, eshtrat e Gjon Vladimirit u ruajtën në kishën e “Shën Mërisë”, apo siç njihet ndryshe dhe “Virgjëresha e Krajës”. Në vitin 1215 despoti Mihal Komneni i mori eshtrat e shenjta të Gjon Vladimirit nga Kraja dhe i vendosi në Durrës ku ato u nderuan nga besimtarë të dy kishave, Lindore dhe Perëndimore. Por në vitin 1381 Karl Topia, një princ shqiptar me shumë ndikim, që i përkiste besimit katolik, pasi pushtoi Durrësin, i mori eshtrat e Gjon Vladimirit dhe për adhurimin e tyre, ngriti në vendin e një kishe të vjetër, kishën dhe manastirin ortodoks, aty ku sot gjendet fshati Shijon në rrethinat e Elbasanit, e që në fakt është një trajtë e shkurtuar e emrit “Shën Gjon”. Është pikërisht vendi ku Gjon Vladimiri, ndaloi me kokën e prerë.
Po pse pikërisht në këtë vend?
Legjenda thotë se një ditë Gjon Vladimiri kishte dalë për gjah. Papritur ai pa një shqiponjë të artë me një kryq të shndritshëm në qafë. Duke u përpjekur ta kapte princi u fut thellë në pyll. Dikur shqiponja qëndroi dhe u kthye në një engjëll të shndritshëm. Gjon Vladimiri u përkul para saj. Nga ai çast vendosi që pikërisht në atë vend të ndërtonte një kishë për nder të Shën Marisë. Atje shkonte vazhdimisht për t’u lutur. Është pikërisht vendi në afërsi të Elbasanit ku sot ngrihet manastiri me emrin e tij. Në këtë manastir, për shumë e shumë vite ka pasur vendndodhjen sarkofagu që kishte brenda pjesët e kockave të shenjtorit.
Por dhe vetë ndërtesa e manastirit pati një jetë të trazuar. Është shembur nga tërmetet, është djegur dy herë nga flakët e Luftës së Dytë Botërore e si për ironi të fatit gjatë viteve të diktaturës, prej shqiptarëve ateistë, nga një vend kulti u kthye në një depo armatimi. Për 30 vjet, manastiri, kisha e gjithçka përreth u kthyen në zonë ushtarake. E megjithatë u ringrit.
Të gjitha këto, na i rrëfen At Irine Gega, prifti i kishës së Shën Gjon Vladimirit në Shijon-Elbasan, i cili na hap derën e manastirit dhe na shoqëron kudo kërkojmë të regjistrojmë me kamerën tonë, për të realizuar dokumentarin me titull “Shenjti kryeprerë -Gjon Vladimiri”.

At Irine Gega, prifti i kishës së Shën Gjon Vladimirit