21 shtatori, Dita e Paqes në një botë që po armatoset

 

Nga Leonard Veizi

Ka një ironi të hidhur në kalendarin e njerëzimit: më 21 shtator, bota ndalon për një çast dhe shpall Ditën Ndërkombëtare të Paqes. Pastaj, të nesërmen, vazhdon të prodhojë armë, të rrisë buxhetet ushtarake, të zhvendosë trupa, të kërcënojë me hakmarrje dhe të flasë për luftë sikur lufta të ishte një mjet i zakonshëm i politikës.

Në vitin 2026, kjo ironi është bërë edhe më e dukshme. Vetë Kombet e Bashkuara e përshkruajnë paqen si një pasuri që gjendet “në mungesë të rrezikshme” dhe e kanë vendosur këtë vit Ditën e Paqes nën moton “Investing in Peace: For Everyone, Everywhere, Every Day” – investim në paqe, për të gjithë, kudo, çdo ditë.

Por çfarë po bën bota në të vërtetë?

Po investon në armë.

Të dhënat e Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm, SIPRI, janë të ftohta dhe nuk kanë nevojë për retorikë. Shpenzimet ushtarake botërore arritën në 2.887 miliardë dollarë në vitin 2025, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë nga instituti. Ishte viti i njëmbëdhjetë radhazi i rritjes së shpenzimeve ushtarake. Vetëm në Evropë rritja ishte 14 për qind, ndërsa në Azi dhe Oqeani 8,1 për qind.

Këtu fillon pyetja që Dita e Paqes duhet të na detyrojë ta bëjmë.

A po përgatitemi për paqen, apo po përgatitemi për luftën?

Sigurisht, shtetet kanë të drejtë dhe përgjegjësi të mbrojnë qytetarët e tyre. Historia ka treguar se siguria nuk mund të ndërtohet vetëm mbi dëshira të mira. Një ushtri, një mbrojtje e besueshme, një kapacitet parandalues mund të jenë pjesë e stabilitetit.

Por ekziston një kufi i hollë mes mbrojtjes dhe një gare të pafundme armatimi. Kur secili shtet thotë se po armatoset sepse ndihet i kërcënuar, ndërsa shteti përballë armatoset për të njëjtën arsye, krijohet një rreth vicioz: frika prodhon armë, armët prodhojnë frikë dhe frika kërkon përsëri armë.

Dhe kështu paqja fillon të kuptohet jo më si gjendje normale, por si një pushim i përkohshëm mes dy luftërave.

Në Ukrainë lufta vazhdon. Në Lindjen e Mesme konflikte të armatosura dhe tensione të rënda kanë lënë pas mijëra viktima dhe shkatërrime. Në shumë zona të tjera të botës, konfliktet nuk marrin gjithmonë faqen e parë të gazetave, por vazhdojnë të prodhojnë refugjatë, varfëri dhe pasiguri. Ndërkohë, fuqitë e mëdha rikthejnë në fjalorin diplomatik kërcënimin, kundërkërcënimin dhe demonstrimin e forcës.

Edhe fjala “parandalim” është bërë një fjalë e çuditshme. Në teori nënkupton se armët ekzistojnë pikërisht që të mos përdoren. Por sa më shumë armë grumbullohen, aq më shumë shtohet edhe mundësia që një krizë, një gabim llogaritjeje apo një përplasje e kontrolluar keq të prodhojë diçka që nuk kontrollohet më.

Në vitin 2025, shpenzimet ushtarake botërore u rritën me 2,9 për qind në terma realë dhe arritën 2,5 për qind të prodhimit të brendshëm bruto botëror. SIPRI vëren gjithashtu se shpenzimet ushtarake janë rritur për njëmbëdhjetë vite rresht.

Kjo është më shumë se një statistikë.

Pas këtyre trilionëve janë spitale që nuk ndërtohen, shkolla që shtyhen, infrastruktura që mbetet pas, kërkime shkencore që presin financim. Natyrisht, nuk mund të thuhet mekanikisht se çdo dollar i shpenzuar për ushtrinë do të shkonte automatikisht për një shërbim publik. Por pyetja mbi koston e zgjedhjeve mbetet e pashmangshme.

Sepse një raketë kushton para edhe kur nuk lëshohet.

Një tank kushton para edhe kur nuk del nga hangari.

Një avion luftarak kushton para edhe kur qëndron në pistë.

Dhe një arsenal bërthamor kushton jashtëzakonisht shumë për të garantuar, në fund të fundit, që të mos përdoret. Kjo është tragjedia e paradoksit tonë: njerëzimi ka arritur të ndërtojë armë që mund ta shkatërrojnë qytetërimin, ndërsa ende nuk ka arritur të ndërtojë mekanizma politikë aq të fortë sa të parandalojnë gjithmonë përdorimin e tyre.

Prandaj 21 shtatori nuk duhet të jetë thjesht një datë ceremoniale. Nuk mjafton të flasim për paqen, ndërsa fjalori politik mbushet me “vija të kuqe”, “hakmarrje”, “kundërpërgjigje”, “armatim”, “mobilizim” dhe “luftë të mundshme”.

Paqja nuk është vetëm mungesa e të shtënave.

Paqja është edhe mungesa e nevojës për t'i kërcënuar vazhdimisht të tjerët me të shtëna.

Është diplomacia që funksionon përpara se të flasin topat. Është kompromisi përpara ultimatumit. Është telefoni diplomatik që bie në mesnatë për të shmangur një luftë, jo për të dhënë urdhrin e fillimit të saj. Dhe mbi të gjitha, paqja është një zgjedhje politike që duhet të bëhet çdo ditë, jo një urim që përsëritet një herë në vit.

Më 21 shtator do të dëgjojmë edhe një herë fjalën paqe. Do të ishte mirë që, për një ditë të paktën, të dëgjonim më pak fjalën luftë. Sepse nëse vazhdojmë ta ndërtojmë sigurinë vetëm me frikën e njëri-tjetrit, mund të vijë një mëngjes kur bota të jetë aq e armatosur saqë paqja të mos ketë më ku të ulet.