“Kodi i Da Vinçit”, një triller drmatik për të zbardhur një mister hermetik

Nga Leonard Veizi

 

Selia e Shenjtë në Romë por dhe vetë besimi i krishterë do të tronditeshin nga themelet, kur një shkrimtar vendosi të botojë romanin e tij triller, që pretendonte se ishte mbështetur dhe mbi burime arkivore, shumica e të cilave ishin në dosjet “top secret”...

 

...Ardhja në shqip e romanit “Kodi i Da Vinçit” solli me vete dhe të gjithë furinë që e kishte përcjellë atë në botën perëndimore, si një marketing i vlefshëm dhe plot bujë në botën financiare, duke e vendosur menjëherë në toplistën e shitjeve. Por kjo ishte vetëm njëra anë e medaljes. Sepse në të vërtetë romani kishte rrezikshmërinë e një mine me sahat. Sepse autori i tij kishte luajtur me ndjenjat e një komuniteti gjigant, siç është ai i njerëzve që besojnë tek Jezu Krishti.

Kritikët e cilësuan “Kodin e Da Vinçit” "përfshirës" dhe "intrigues", "një thriller të klasit të parë". Romani i shumëpërfolur përveçse një nga më të shiturit  në botë, u bë gjithashtu dhe një nga librat më të shitur në Shqipëri. Ai erdhi në shqip nga dy shtëpi botuese dhe nga dy përkthyes, fillimisht përkthimi i Perikli Jorgonit që u botua nga “Bota Shqiptare” e më pas Amik Kasoruho që u botua nga “Dudaj”.

“Kodi...” krijoi menjëherë një amplifikim mesazhesh në qarqet letrare dhe te lexuesit e pasionuar, por nuk është se pati ndonjë miratim dhe as reagim kundërmuese në pjesën e lirë të popullsisë. Kjo donte të thoshte se në një libër, ku flitej për çuditë e botës katolike, përbënte kuriozitet në Shqipëri por jo se merrej seriozisht, ashtu siç u mor në disa vende të tjera...

Kontakti me “Kodin...” përbënte për këto diçka të pazakontë. Thyerje mitesh e tabush aq sa për autorin u tha se po persekutohej nga një reagim ashpër i Vatikanit. Mungesa e kulturës fetare, një indoktrinim i indoktrinuara në vitet e soalalizmit na kishte bërë që të shihnim me habi gjithçka kishte të bënte me doktrinën e religjioneve. “Kodi i Da Vinçit” tentonte të zbërthente një pjesë të tyre. Dhe kjo e bënte gati të magjishëm, sepse, përveçse futej aty ku deri dje nuk kishte guxuar kush, transmetonte njëkohësit dhe një informacion të munguar.

 

Të vërtetat trilluese

“Kodi i Da Vinçit”, si libri ashtu edhe filmi, janë përballur me kritika ekstreme duke u përfolur për pasaktësi fetare, historike dhe shkencore. Mendohet se portretizimi i Kalorësve Tempullarë dhe Parësisë së Sionit bazohet në organizata reale historike, por me ndryshime të rëndësishme. Por kundërshtarët e trillerit të Braunit thonë se disa pretendime për Jezusin dhe Maria Magdalenën janë kryesisht fiktive dhe nuk mbështeten nga prova historike.

Ndërsa vetë autori që në faqen e parë të romanit na paralajmëron përmes një prologu të titulluar “Fakti” ku shkruhet: “Parësia e Sionit - një shoqëri e fshehtë europiane e themeluar në vitin 1099 - është një organizatë e njëmendtë. Në vitin 1975 ne Bibliotekën Kombetare të Parisit u zbuluan pergamenat që njihen me emrin "Dosjet e fshehta", të cilat hedhin dritë të plotë mbi shumë pjesëtarë të Parësisë së Sionit, duke përfshirë sër Isak Njutonin, Sandro Botiçellin, Viktor Hugonë dhe Leonardo da Vinçin. Prelatura e Vatikanit, që njihet me emrin “Opus Dei”, është një sekt thellësisht i devotë katolik, që kohët e fundit ka qenë në qendër të polemikave për shkak të fjalëve që qarkullonin rreth shpëlarjes se trurit, shtrëngimeve dhe një praktike të rrezikshme "mundimi trupor". Opus Dei sapo ka përfunduar ndërtimin e Selisë Kombëtare në numrin 243 të shëtitores "Leksington" në Njy Jork Siti, e cila ka kushtuar 47 milionë dollarë. Të gjitha përshkrimet e veprave të artit, të arkitekturës, të dokumenteve dhe të riteve të fshehta në këtë roman janë të sakta”.

Sapo përfundon këto pak rreshta çdo lexues kupton se romani në fjalë është sa i trilluar aq edhe i mbështetur mbi fakte historike.

Libri i referohet Gralit të Shenjtë duke eksploruar një histori alternative, ku dominon ideja se mbretërit e Francës e kishin prejardhjen nga linja e gjakut e Jezu Krishtit dhe Maria Magdalenës.

 

Pikëpyetjet

Një vrasje ndodh brenda muzeut të Luvrit, dhe të dhëna në pikturat e Da Vinçit, çojnë në zbulimin e një misteri fetar të mbrojtur nga një shoqëri sekrete për të paktën një mijë vite, i cili mund të tronditë themelet e krishterimit.

Por a mund ta përballojë njerëzimi të vërtetën dhe zbulimet tronditëse të hetuesve?

A mund të deshifrojnë dy personazhet kryesorë të romanit Robert Langdon dhe Sofi Neve natyrën e një sekreti që daton nga Leonardo Da Vinci, madje dhe më herët?

Sofi ka me vete një lloj çelësi dhe numrin 24 të gdhendur në të, i cili hap një hetim të madh kompleks që përfshin një teori heretike: Jezu Krishti dhe Maria Magdalena ishin, në fakt, një çift që sollën një vajzë me emrin Sara?

Një sekt mijëvjeçar i quajtur “Parësia e Sionit” e ka mbajtur sekretin e kësaj çështjeje për shekuj me radhë?

 

Romani

Për përmbajtjen e romanit mund të themi këto pak fjalë: Në Paris simbolologu i Harvardit Robert Langdon merr një telefonatë urgjente natën vonë: kuratori i moshuar i Luvrit është vrarë brenda muzeut. Pranë trupit, policia ka gjetur një shifër konfuze. Duke u munduar të gjejë zgjidhjen e enigmës, Langdoni habitet kur zbulon se ajo të çon në një gjurmë të dhënash të fshehura në veprat e Da Vinçit... të dhëna të dukshme për t'i parë nga të gjithë... dhe megjithatë të maskuar në mënyrë gjeniale nga piktori. Langdoni bashkon forcat me një kriptologe të talentuar franceze, Sofi Nëvë, dhe mëson se kuratori i ndjerë ishte i përfshirë në “Parësinë e Sionit” - një shoqëri sekrete, anëtar i së cilës në vite ishte dhe: Njutoni, Botiçeli, Hugoi dhe Da Vinçi. Kuratori i Luvrit ka sakrifikuar jetën e tij për të mbrojtur sekretin e Parësisë: vendndodhjen e një relike fetare jashtëzakonisht të rëndësishme, të fshehur prej shekujsh. Në një garë pa frymë nëpër Paris e Londër, Langdoni dhe Nëvë përputhen me një ekzekutues pa identitet, i cili duket se punon për Opus Dei - sekti radikal katolik, i sanksionuar nga Vatikani, që besohet se ka komplotuar prej kohësh për të shtënë në dorë sekretin e Parësisë. Nëse Langdoni dhe Nëvë nuk mund ta deshifrojnë enigmën labirint në kohë, sekreti i Parësisë - dhe një e vërtetë historike mahnitëse - do të humbasin përgjithmonë.

 

Kodi... intrigues

Kodi i Da Vinçit lajmëroi ardhjen e një lloji të ri thrilleri; inteligjent me ritëm… befasues në çdo kthesë, tërheqës në çdo faqe, krejt i paparashikueshëm… deri në përfundimin e tij mahnitës. Romani provokoi një interes popullor duke spekuluar në lidhje me legjendën e Gralit të Shenjtë dhe rolin e Maria Magdalenës në historinë e krishterimit. Libri në fjalë është denoncuar gjerësisht nga shumë besime të krishtera duke u cilësuar si një sulm ndaj Kishës Katolike, dhe gjithashtu është kritikuar vazhdimisht nga studiuesit për pasaktësitë e tij historike dhe shkencore. Por, romani u bë një bestseller masiv në mbarë botën duke shitur 80 milionë kopje dhe duke u përkthyer në 44 gjuhë. Në nëntor 2004, “Random House” publikoi një botim special të ilustruar me 160 ilustrime. Në vitin 2006, një adaptim filmik u publikua nga “Columbia Pictures”.

 

Filmi

“Kodi i Da Vinçit” është një film thriller misterioz i vitit 2006 me regji të Ron Hauard, skenar nga Akiva Goldsman dhe i bazuar në romanin e Dan Braun me të njëjtin emër. Në kast u përfshinë aktorët Tom Henks, Odre Tutu, Ian Mekelen, Alfred Molina, Jurgen Prohnu, Zho Reno dhe Pol Betani.

Në film, Robert Langdon, profesori i Universitetit të Harvardit, është i dyshuari kryesor në vrasjen e frikshme dhe të pazakontë të kuratorit të Luvrit, Zhak Sonier. Në trupin e të vrarit, policia kishte gjetur një shifër shqetësuese dhe kishte nisiur hetimin. Langdoni arratiset me ndihmën e kriptologes së policisë Sofi Nëvë dhe ata fillojnë një kërkim për Gralin e Shenjtë legjendar. Një historian i njohur i Gralit, britaniku Sër Li Tiben, u thotë atyre se Grali i Shenjtë është i koduar në mënyrë eksplicite në pikturën murale të Leonardo da Vinçit, “Darka e Fundit”. Tiben pretendon se Grali nuk është një gotë, por është vetë Maria Magdalena. Ai thotë se ajo nuk ishte një prostitutë, por gruaja e Jezu Krishtit, duke argumentuar se Maria ishte shtatzënë gjatë kryqëzimit të Jezusit dhe Parësia u krijua për të mbrojtur pasardhësit e tyre.

 

Kritika

Filmi, ashtu si libri, u konsiderua i diskutueshëm. Ai u prit me kritika veçanërisht të ashpra nga Kisha Katolike për akuzën se ajo qëndron pas një fshehjeje dy mijëvjeçare në lidhje me atë që është në të vërtetë Grali i Shenjtë dhe koncepti se Jezu Krishti dhe Maria Magdalena ishin martuar, duke lindur një vajzë. “Asnjë nga burimet e vjetra që kemi nuk tregon gjëkundi se Jezusi ishte i martuar, le pastaj i martuar me Maria Magdalenën”, do të shprehej Dr.Bart Erman, shefi i katedrës së studimeve fetare të Universitetit të Karolinës së Veriut.

“Kodi i Da Vinçit” u shfaq premierë në edicionin 59 të Festivalit të Filmit në Kanë më 17 maj 2006 dhe u shfaq në Shtetet e Bashkuara dy ditë më vonë. Filmi fitoi një total prej 760 milionë dollarësh në mbarë botën kundër buxhetit prej 125 milionë dollarësh të shpenzuar për prodhimin e tij. Megjithëse filmi mori vlerësime përgjithësisht negative nga kritikët, ai u pasua nga dy të tjerë në vazhdim, “Ëngjëj dhe Djaj” në vitin 2009 dhe “Ferri” në vitin  2016.

 

Versioni Teatral

Bazuar në romanin klasik të Dan Braun-it, “Kodi i Da Vinçit” u ngjit në skenë në një version të ri skenik emocionues, i përshtatur nga Reiëll Uagstaf dhe Dunkan Ejbëll. Më 1 tetor 2021, u njoftua se në shfaqje do të luante Najgëll Hamen si Robert Langdon, Dani Xhon-Xhus si Sër Li Tiben dhe Hana Ros Keitën si Sofi Nëvë. Shfaqja pati premierën e saj botërore në Teatrin “Churchill”, Bromley më 10 janar 2022, përpara se të bënte turne në Mbretërinë e Bashkuar. Produksioni bëri premierën e tij në Amerikën e Veriut në “Ogunquit Playhouse” nga 24 gusht deri më 23 shtator 2023 me aktorë Majkëll Juri, Hana Kruz dhe Çarls Shunesi.

 

Rreth autorit

Daniel Gerhard Bran, i njohur shkurtimisht si Dan Braun, u lind më 22 qershor 1964, në  Eksëtër, Nju Hampshë të Shteteve të Bashkuara. Djali i një mësuesi matematike dhe një organisti kishtar, Braun u rrit në një kampus të shkollës përgatitore ku pati një magjepsje me ndërveprimin paradoksal midis shkencës dhe fesë. Këto tema formuan sfondin për librat e tij. Ai shkroi romane që janë thellësisht të angazhuara me tema të krishtera dhe trillime historike ku hulumtimet përqendroheshin në organizata sekrete dhe kishin komplote të ndërlikuara. Si rezultat librat e tij kanë shkaktuar polemika të shumta. Romanet e Dan Braunit janë përkthyer në 57 gjuhë dhe që nga viti 2012 janë shitur mbi 200 milionë kopje. Në vitin 2005, nga revista “Time”, Braun u cilësua një nga 100 njerëzit më me ndikim në botë.

Nga Sadi te Epstaini, elita dhe pornografia e pushtetit

 

Nga Leonard Veizi

 

Skandali i Xhefri Epstainit iu tregua publikut si historia e një përbindëshi të izoluar, një devijim individual pa lidhje me botën “normale”. Ky rrëfim është i rehatshëm sepse e çliron sistemin nga përgjegjësia. E vërteta duket më e ashpër. Epstaini nuk ishte një aksident i rendit modern, por shenja më e qartë e tij...

 

...Kur pushteti grumbullohet pa kufij, ai nuk prodhon vetëm pasuri. Ai krijon edhe ndjesinë se njeriu mund të jetojë jashtë çdo norme njerëzore. Pikërisht këtu krahasimi me Marki de Sadin pushon së qeni letrar dhe kthehet në lexim politik të pushtetit pa frerë.

 

Kush ishte Marki de Sadi

Marki de Sadi, aristokrat francez i shekullit XVIII, nuk mbetet vetëm një shkrimtar skandaloz. Ai përfaqëson vizionin ekstrem të një bote ku dëshira individuale shpallet ligj dhe trupi i tjetrit reduktohet në send përdorimi. Në veprat e tij, mes tyre “120 ditët e Sodomës”, dhuna organizohet me ftohtësi dhe kënaqësia lidhet me administrimin e dhimbjes.

Regjisori italian Pier Paolo Pasolini e solli këtë univers në ekran duke e zhvendosur historinë në kontekstin e fashizmit. Në leximin e tij, sadizmi - që vjen nga mbiemri Sadi - nuk ishte më fantazi e errët, por formë konkrete e pushtetit politik. Kjo është arsyeja pse Sadi nuk i përket vetëm së kaluarës. Ai mbetet figura që zbulon çfarë ndodh kur elita ndjen se nuk i nënshtrohet askujt.

 

Epstaini si realiteti që Sadi vetëm e imagjinonte

Xhefri Epstaini nuk shkroi romane. Ai ndërtoi një realitet që i ngjan laboratorit të Sadit. Ishulli i tij privat nuk ishte hapësirë argëtimi, por një territor pa pasojë, ku paraja, lidhjet politike dhe heshtja institucionale krijonin mbrojtje të plotë. Kjo është pornografia e vërtetë e kohës sonë. Nuk lidhet me trupin, por me pushtetin që shfaqet pa turp. Në botën e Epstainit, seksi humb çdo dimension njerëzor dhe shndërrohet në monedhë, në shantazh, në mjet kontrolli. Kështu bëhet e dukshme një e vërtetë e pakëndshme. Elita globale jeton sipas rregullave që nuk vlejnë për të tjerët.

 

Pse Epstaini tmerron më shumë se Sadi

Sadi ishte i hapur në errësirën e tij dhe nuk kërkonte justifikim moral. Epstaini lëvizte mes universiteteve, bankave, pallateve mbretërore dhe politikës ndërkombëtare me fytyrën e filantropit. Kjo e bën historinë e tij më shqetësuese se çdo roman, sepse tregon se sadizmi nuk është përjashtim psikologjik. Ai është rreziku i zakonshëm i pushtetit kur mungon kufiri. Pyetja thelbësore nuk lidhet me mënyrën si u shfaq një Epstain. Pyetja lidhet me ata që nuk u zbuluan kurrë.

 

Ishujt e padukshëm të modernitetit

Shoqëritë liberale flasin për transparencë, barazi dhe të drejta. Në të njëjtën kohë pranojnë territore ku ligji zhduket, nga parajsat fiskale te rrjetet e ndikimit dhe ishujt privatë. Qytetari i zakonshëm jeton nën vëzhgim. Elita jeton në padukshmëri. Këtu qëndron skandali i vërtetë. Jo vetëm krimi individual, por mbrojtja që sistemi i ofroi derisa fshehja u bë e pamundur.

 

Liria që ushqehet me të dobëtin

Ideologjia moderne e quan këtë gjendje liri. Në thelb ajo i ngjan lirisë së ujkut në një botë pa barinj. Paraja mund të blejë kohë, heshtje, drejtësi dhe ndonjëherë pafajësi. Për viktimat, kjo liri përkthehet thjesht si burg.

 

Kur sadizmi bëhet pjesë e sistemit

Sa më e thellë bëhet pabarazia, aq më pak figura si Epstaini duken përjashtime. Ato fillojnë të duken funksionale për vetë rendin. Çdo sistem që lejon disa njerëz të mbeten praktikisht të pandëshkueshëm prodhon herët a vonë pornografinë e pushtetit. Akuza më e rëndë ndaj kohës sonë nuk është ekzistenca e një njeriu si Epstaini. Akuza e vërtetë është se bota jonë ishte terreni ideal që ai të lulëzonte.

Kadri Roshi dhe universi i 180 roleve të jetës së tij

 

Nga Leonard Veizi

 

Vështirë të gjendet një shqiptar që, qoftë edhe për një çast, të mos e ketë marrë inat, sharë apo madje urryer figurën e ftohtë e kërcënuese të kujdestarit në filmin e Dhimitër Anagnostit “Lulëkuqe mbi mure”. Ishte pikërisht fuqia e jashtëzakonshme e interpretimit që e bënte personazhin të dukej aq real, sa kundërshtia ndaj tij shndërrohej në provën më të qartë të madhështisë së aktorit. Ai ishte Kadri Roshi....

 

...Edhe kur mishëronte figura të errëta, gati kriminale, ai ruante në thelb fisnikërinë e artistit që më vonë do të nderohej me titullin e lartë “Nderi i Kombit”. Emri i tij mbeti i gdhendur si një kolos i filmit dhe teatrit shqiptar, përmes roleve që nuk i përkasin vetëm skenës, por vetë kujtesës sonë kulturore.

Për shumëkënd, Kadri Roshi ishte vetë legjenda e skenës dhe ekranit. Një aktor brilant, me talent të lindur, që zotëronte artin e kontrastit: dinte të bashkonte patosin me heshtjen, dritën me errësirën, butësinë me ashpërsinë, duke ndërtuar personazhe të gjalla, të ndërlikuara dhe thellësisht njerëzore. Në këtë gërshetim gjendjesh e veprimesh qëndronte sekreti i fuqisë së tij artistike – një fuqi që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës.

 

Fillimet

Jeta e tij nisi me mungesa të mëdha. Qysh dy vjeç mbeti jetim nga e ëma dhe në moshën dymbëdhjetëvjeçare humbi edhe të atin, duke u detyruar të përballet herët me vështirësitë e jetesës. Punoi që i mitur, por pikërisht kjo përvojë e ashpër e mbushi kujtesën e tij emocionale me mbresa të forta, të cilat më vonë do të shndërroheshin në burim të thellë përjetimesh artistike.

Pas çlirimit punoi si biletashitës në kinemanë “Gloria” dhe më pas si sufler në Teatrin e Shtetit. U regjistrua në Shkollën Dramatike pranë këtij teatri, por në fillim nuk u pranua si aktor për shkak të belbëzimit – një pengesë që e mposhti me vullnet të jashtëzakonshëm, duke e kthyer dobësinë në forcë.

 

Në teatër

Në vitin 1948 interpretoi Podgolesinin te “Martesa” e Gogolit dhe po atë vit nisi studimet e larta për aktrim në Zagreb, për t’i vazhduar më pas në Çekosllovaki. Studimet i përfundoi në Pragë më 1951, duke u kthyer në Shqipëri për të nisur menjëherë karrierën në Teatrin Popullor, si një ndër krijuesit e tij, vetëm 21 vjeç.

Roli i parë në këtë teatër ishte Osipi te “Revizori” i Gogolit. Më pas erdhi Jonuz Bruga në dramën “Familja e peshkatarit” (1956) e Sulejman Pitarkës – një rol i fuqishëm dramatik që e mbajti mbi supe për më shumë se dy dekada dhe që dëshmoi thellësinë e karakterit të tij artistik.

 

Në kinema

Galeria e personazheve të Kadri Roshit përfshin rreth 180 role, prej të cilave afro 30 në kinematografi – një jetë e tërë e shndërruar në art. Batutat e tij janë bërë pjesë e kujtesës popullore, të përsëritura brez pas brezi, si shenjë e gjallë e ndikimit që ai pati mbi publikun.

 

Në kinema

Në galerinë e personazheve të tij, Kadri Roshi numëron rreth 180 role, nga këto 30 në kinematografi, të cilat përbëjnë një jetë të madhe artistike. Edhe batutat e panumërta mbahen mend nga shumëkush.

 

Tek “I teti në bronx”, në rolin e Ademit

– U pa, shiko, pa shiko, komisarët po merren me kripë ëëëë.

 

Tek “Malet me blerim” mbuluar, në rolin e Safa Ymerit

– Sot kam gëzim, bëni qejf e mos u merrni me të thella. Raki e mish ka sa të doni. Urtë e butë e plot tiganin.

 

Tek “Tokë e përgjakur”, në rolin e Arif Mullizhiut

– Ata më kanë ardhur në derë, o bej, dhe unë nuk i pres në besë. Të fala sat ëme.

 

Tek “Përballimi”, në rolin e Nazifit

– A s’të tha sekretari se kulakët nuk kanë brirë? A s’të tha se ka fshatarë që kanë filluar të vënë dhjamë përditë? A nuk je ti një nga ata fshatarë që ke vënë dhjamë?

 

Tek “Lulëkuqet mbi mure”, në rolin e kujdestarit Xhafer

– Ja kështu. Deshët të rriheshit, ja u rrahët. Dëgjoni këtu, unë dua vetëm rregull dhe disiplinë. Ti këput qafën. Ndërsa ty ta tregoj unë atë “jo”-në.

 

Tek “Fijet që priten”, në rolin e Marko Rovinës

– Besa, ti je e mrekullueshme. Korrektesa jote është me të vërtetë për t’u lavdëruar. Unë kam njoftuar qendrën për ju. Ata janë tepër entuziastë. Pseudonimi juaj në qendër është “Perla”.

 

Tek “Njeriu me top”, në rolin e Mere Fizit

– Gjylja e madhe plasi. Po, po plasi, mirë e the, zotrote. E tani mua s’më mbetet gjë tjetër, vetëm të qesh…

 

Tek “Gjeneral gramafoni”, në rolin e Parandilit

– Shumë sqimëtar ky i biri i Halimasë, lan duar tri herë në ditë. – Parandili, i pakët si kandili.

 

Tek filmi “Ballë për ballë”, në rolin e Belul Gjonomadhit

– Nuk bëhet luftë me telefona, more djem, zaten ai është shpikur për dashuri.

 

Tek “Rrethimi i vogël”, në rolin e Zenun Borigës

– Si je? Po të ndenjurat si i ke? Më duket se shpejt kanë filluar të të nxehen. Dhe kur nxehesh shumë andej, ftohesh këtej. Si, ore, t’ma mbushi mendjen ai zorzopi im të më bësh këtë proçkë.

 

Fundi i karrierës

Përveç skenës dhe ekranit, Kadri Roshi dha ndihmesë të çmuar edhe në pedagogji, si profesor i mjeshtërisë së aktorit në Institutin e Lartë të Arteve për shumë vite. Ai mbante titullin “Artist i Popullit”, ndërsa vlerësimet kulmuan me Çmimin e Karrierës më 1995, Çmimin e Madh të Nderit më 1997 në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Selanik dhe, më 1999, me titullin më të lartë shtetëror “Nderi i Kombit”.

Kadri Roshi nuk ishte thjesht një aktor i madh. Ai ishte një epokë e tërë e artit shqiptar – një zë që vazhdon të dëgjohet edhe pasi skena është zbrazur dhe dritat janë fikur. Dhe pikërisht për këtë, rolet e tij nuk mbarojnë me jetën: ato mbeten, si kujtesë, si art dhe si pjesë e shpirtit të një kombi.

 

 

 

 

 

Stenli Kubrik, Epstajn dhe anatomia psikologjike e elitës së padukshme

Nga Leonard Veizi

 

Disa lloj vdekjesh mbyllin një biografi, po aq sa kapaku i rëndë që vihet mbi një jetë të përfunduar. Disa të tjera, përkundrazi, hapin një epokë dyshimi, duke lënë pas pyetje që vazhdojnë të gumëzhijnë në kohë. Vdekja e Stenli Kubrik – regjisorit të famshëm të Hollivudit, – i përket qartazi kategorisë së dytë. Jo sepse faktet zyrtare janë të paqarta; përkundrazi, ato janë të thjeshta, administrative, pothuajse të thata. Dyshimi lind diku tjetër. Ai lind nga vetë natyra e veprës së Kubrikut. Filmat e tij nuk ishin rrëfime për t’u konsumuar, por struktura mendore për t’u përjetuar me shqetësim. Kubriku nuk tregonte histori melodramash dhe as nuk kërkonte empati të lehtë; ai ndërtonte sisteme frike, pushteti dhe heshtjeje, ku individi gjendej gjithmonë përballë forcave më të mëdha se vetvetja. Bota e tij kinematografike ishte një laborator i ftohtë, ku shoqëria, morali dhe autoriteti analizoheshin pa iluzione. Pikërisht për këtë arsye, vdekja e Kubrikut nuk mund të lexohet si një fakt i shkëputur nga vepra. Ajo mbart peshën simbolike të një fundi që duket se vjen në çastin kur autori kishte shtyrë më larg se kurrë kufijtë e asaj që mund të shihej dhe të kuptohej. Çdo përpjekje për ta interpretuar këtë vdekje jashtë universit së tij artistike mbetet e mangët, sepse Kubrik vetë na mësoi se, për të kuptuar fundin, duhet së pari të lexosh sistemin që e prodhoi atë...

 

…Ky shkrim nuk synon të prodhojë akuza, por të ndërtojë një analizë psikologjike dhe kulturore, ku vepra e Kubrikut lexohet si hartë mendore e elitave të padukshme, një hartë që, dekada më vonë, gjen një pasqyrim tronditës në atë që njihet sot si “dosja Epstajn”.

 

“Eyes Wide Shut” dhe psikologjia e ritualit të pushtetit

Filmi i fundit i Kubrikut nuk është një film erotik. Në fakt gjithçka e “Eyes Wide Shut”, që në shqip njihet si “Mbylli sytë fort” është e mbështetur mbi romanin “Traumnovelle” të shkrimtarit austriak Artur Shnitcler, dhe që njihet si “Historia e Ëndrrës”, apo dhe si “Ëndrra e dyfishtë”. Për këtë libër – që i përket periudhës së lëvizjes Dekadente në Vjenë në fillim të shekullit XX, -  kritika thotë se është një eksplorim surreal i përmasave intime të martesës.

Por Kubrik e ktheu filmin si  një studim klinik mbi seksin si instrument pushteti. Seksualiteti në “Eyes Wide Shut” nuk është spontan, as intim; ai është ritual, hierarki, kontroll. Nga këndvështrimi psikologjik, rituali shërben për të zhveshur individin nga identiteti personal dhe për ta futur në një strukturë kolektive ku përgjegjësia shpërndahet. Maskat nuk fshehin fytyrën; ato e çlirojnë ndërgjegjen nga faji. Në këtë kuptim, Kubriku portretizon një elitë që nuk vepron në errësirë nga turpi, por nga efikasiteti.

Kjo strukturë psikologjike është ajo që, vite më vonë, do të shfaqej në mënyrë brutale në dëshmitë rreth Xhefri Epstajnit: seks i organizuar, hierarki e rreptë, heshtje e garantuar dhe mbrojtje sistemike.

 

Maskat si mekanizëm mbijetese

Në psikologjinë sociale, maska është mjet adaptimi. Në “Eyes Wide Shut”, ajo bëhet mjet mbijetese juridike dhe morale. Askush nuk ka emër, sepse emri sjell përgjegjësi. Askush nuk ka fytyrë, sepse fytyra prodhon empati.

Në dosjen Epstajn, maskat janë reale, por të padukshme: emra që nuk publikohen, dëshmi që relativizohen, figura publike që mbrohen nga heshtja institucionale. Mekanizmi është i njëjtë: anonimiteti nuk është mungesë identiteti, por luks pushteti.

Kubriku e kuptonte këtë mekanizëm thellë. Psikologjikisht, ai sugjeron se elitat nuk janë amorale sepse janë të këqija, por sepse funksionojnë në një sistem ku morali është pengesë operative.

 

Kujtesa si kërcënim

Një nga temat qendrore të Kubrikut është kujtesa: ajo që duhet mbajtur mend dhe ajo që duhet harruar. Në “Eyes Wide Shut”, mesazhi është i qartë: të mbijetosh do të thotë të harrosh atë që ke parë. Nga pikëpamja psikologjike, harresa e imponuar është formë dhune. Ajo nuk fshin ngjarjen, por e zhvendos traumën në nënvetëdije. Dosja Epstajn, me viktimat e saj që për vite me radhë u detyruan të heshtin, funksionon mbi të njëjtin parim: kujtesa është armiku kryesor i sistemit. Kubriku, si autor, duket se paralajmëron se pushteti modern nuk ka nevojë të mohojë të vërtetën; mjafton ta bëjë atë psikologjikisht të padurueshme.

 

Paralelizmi i dy vdekjeve, narrativë e dyshimit

Vdekja e Kubrikut, pak ditë pas dorëzimit të filmit të tij më të errët, dhe vdekja e Epstajnit në burg, në rrethana që vazhdojnë të prodhojnë mosbesim, nuk janë të barazueshme në fakt. Por ato janë të krahasueshme në funksion narrativ.

Të dyja krijojnë një boshllëk, një ndjenjë se diçka mbetet e pathënë. Psikologjikisht, ky boshllëk është terreni ideal për lindjen e konspiracionit. Konspiracioni, në këtë kuptim, nuk është marrëzi kolektive, por reagim ndaj mungesës së transparencës.

 

Kubrik si diagnostikues, jo si komplotist

Lidhja më e ndershme midis Kubrikut dhe dosjes Epstajn nuk është faktike, por diagnostike. Kubriku nuk ekspozon individë; ai analizon struktura. Epstajni nuk është arkitekti i sistemit, por simptoma e tij më e dukshme.

Në këtë lexim, Kubriku del si një lloj psikoanalisti i shoqërisë moderne: ai identifikon mekanizmat e shtypjes, ritualet e pushtetit dhe mënyrat se si elitat racionalizojnë dhunën e tyre morale.

 

Pushteti, nënvetëdija dhe normalizimi i dhunës

Për ta thelluar leximin e Kubrikut, është e nevojshme të zhvendosemi nga niveli narrativ në atë teorik. Në këtë pikë, vepra e tij mund të lexohet në dialog të drejtpërdrejtë me disa prej mendimtarëve kryesorë të shekullit XX.

Mishel Fuko e koncepton pushtetin jo si pronë të një grupi të vetëm, por si rrjet marrëdhëniesh që prodhon norma, sjellje dhe heshtje. “Eyes Wide Shut” është një ilustrim vizual i këtij pushteti foucault-ian: askush nuk jep urdhra drejtpërdrejt, por të gjithë dinë çfarë nuk duhet bërë. Frika nuk imponohet; ajo internalizohet.

Nga ana tjetër, Karl Gustav Jung do ta quante botën e Kubrikut një manifestim të “hijes kolektive”. Elitat që veprojnë në errësirë nuk janë përjashtim moral i shoqërisë, por projekcion i impulseve të saj të shtypura. Rituali, maska dhe anonimiteti janë forma përmes të cilave hija merr legjitimitet social.

Hana Arendt, me konceptin e “banalitetit të së keqes”, ofron një tjetër çelës leximi. Në universin kubrickian, e keqja nuk kryhet nga monstra, por nga individë të zakonshëm që ndjekin rregullat e një sistemi. Në këtë kuptim, dosja Epstajn nuk trondit sepse zbulon monstruozitet, por sepse ekspozon normalitetin e tij funksional.

 

Psikoanaliza e ritualit, nga Erosi te Thanatosi

Zigmund Frojdi e shihte seksualitetin si energji jetike – Eros – por edhe si forcë që, kur kanalizohet në mënyrë patologjike, mund të lidhet me impulset shkatërruese – Thanatos. Në “Eyes Wide Shut”, Kubriku paraqet pikërisht këtë zhvendosje: seksi nuk prodhon lidhje, por disiplinë dhe frikë. Psikologjikisht, rituali seksual i elitave shërben për të transformuar dëshirën në instrument kontrolli. Viktima nuk është vetëm trupi i tjetrit, por edhe vetë subjekti, i cili humbet aftësinë për empati. Kjo dinamikë është qendrore edhe në dëshmitë e lidhura me Epstajnin, ku seksi shndërrohet në monedhë pushteti.

 

Kujtesa, trauma dhe harresa e detyruar

Në teorinë e traumës, kujtesa e shtypur nuk zhduket, por rikthehet në forma të fragmentuara: ankth, faj, heshtje. Kubriku e përdor këtë mekanizëm si strukturë narrative. Personazhet e tij nuk çlirohen nga e vërteta; ata mësojnë të bashkëjetojnë me të.

Shoqëria, në rastin e dosjes Epstajn, ndjek të njëjtën logjikë: skandali trajtohet si episod, jo si simptomë. Harresa kolektive bëhet mjet stabilizimi. Kjo është arsyeja pse Kubriku mbetet aktual: ai nuk flet për skandalin, por për pasojat psikike të mbulimit të tij.

 

Pse Kubrik vazhdon të na shqetësojë

Stenli Kubrik mbetet një figurë shqetësuese sepse nuk ofroi kurrë qetësim. Ai nuk besonte te pafajësia e pushtetit dhe as te shpëtimi përmes artit. Filmat e tij nuk kërkojnë të na bindin, por të na ç’ekuilibrojnë, të na nxjerrin nga zona e sigurisë morale ku zakonisht strehohemi si spektatorë.

Letërsia dhe kinemaja që e marrin seriozisht këtë instinkt nuk përpiqen ta denoncojnë, as ta moralizojnë. Ato vëzhgojnë. Dhe në atë vështrim të ftohtë, thuajse klinik, shfaqet paradoksi thelbësor: njeriu nuk shkatërrohet sepse dëshiron vdekjen, por sepse kërkon një qetësi absolute – një fund të tensionit, një pushim përfundimtar nga pasiguria e të jetuarit.

Dosja Epstein nuk e shndërron Kubrikun në profet. Ajo thjesht e bën më të dukshme se bota që ai ndërtoi në ekran nuk ishte fantazi paranojake, por një realitet i përmbledhur, i kondensuar në formë psikologjike. Një botë ku pushteti nuk shfaqet si aksident, por si strukturë; dhe ku e keqja nuk shpërthen, por funksionon.

Ketrin O’Hara ose arti i shndërrimit, komedia si formë e inteligjencës së lartë

 

Nga Leonard Veizi

Në historinë e kinemasë dhe televizionit, jo gjithmonë ndodh që komedia të trajtohet si një akt i thellë kulture. Ketrin O’Hara është një nga ato përjashtime të rralla që sfidojnë çdo kategorizim të thjeshtë. Ajo nuk ishte thjesht një aktore komike, por një laborator i gjallë shndërrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmëria njerëzore bashkëjetojnë në një ekuilibër të brishtë, por të përkryer…

…Që në fillimet e saj në skenën e “Second City”, O’Hara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vëzhgimi i imët i realitetit. Ajo përthithi ritmet e jetës urbane, deformimet e karakterit njerëzor dhe i rikrijoi në figura që, edhe kur janë të ekzagjeruara, mbeten thellësisht të vërteta.

Formësimi i shkollës

Përkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi në formësimin e një shkolle humori që nuk tallej me njerëzit, por me dobësitë e tyre – duke i kthyer ato në pasqyrë kolektive. Në këtë prizëm duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit në filmin “Home Alone” prodhim i vitit 1990, film i cili në shqip është trasmetuar nën titullimn :I vetë,m në shtëpi”. Ankthi i saj nuk është thjesht një mekanizëm narrativ për të vënë në lëvizje fabulën, por një metaforë e frikës moderne: humbja, ndarja, pamundësia për ta mbajtur familjen të bashkuar në një botë gjithnjë e më të shpërndarë. O’Hara i jep këtij personazhi një humanizëm të rrallë, duke e zhveshur figurën e nënës nga heroizmi artificial dhe duke e bërë atë thellësisht njerëzore – të gabueshme, të frikësuar, por të palëkundur në dashuri.

Mbretëresha e mijëra fytyrave

Nëse arti i aktrimit do të ishte një mozaik ngjyrash, Ketrin O’Hara do të ishte penelata më e guximshme dhe më e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymë, zë dhe një shpirt që lëkundet mes komikes absurde dhe tragjikes së heshtur. Nga britma e dëshpëruar e një nëne në “Home Alone” te aristokracia groteske e Moira Rouz në “Schitt’s Creek”, O’Hara ka skalitur një vend të pashlyeshëm në panteonin e ikonave të ekranit.

“Second City”, inkubatori i transformimit

E lindur në Toronto, në një familje të madhe me shtatë fëmijë, Catherine O’Hara u rrit në një ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. Rrugëtimi i saj artistik nisi në skenat e improvizimit të Second City, ku ajo mësoi artin e shndërrimit të menjëhershëm, aftësinë për të ndërtuar një karakter në pak sekonda dhe për ta bërë atë të paharrueshëm. Ishte pikërisht aty që ajo mprehu disiplinën dhe guximin që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës.

Nga ikona familjare te rilindja artistike

Edhe pse filmografia e saj është e pasur dhe shumëplanëshe, “Home Alone” mbetet pika ku O’Hara hyri në imagjinatën globale. Megjithatë, vitet e fundit shënuan atë që kritikët e quajtën “O’Harassance” – rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi një nga personazhet më komplekse dhe më qesharake në historinë e televizionit: një figurë groteske, e thyer, teatrale, por në thelb tragjikisht njerëzore. Ky rol jo vetëm që e ktheu O’Hara-n në një ikonë të re të kulturës pop, por i solli edhe triumfin e plotë në Emmy Awards.

“Aktrimi nuk është të bëhesh dikush tjetër, por të gjesh veten brenda rrethanave të dikujt tjetër” – ky parim përshkon gjithë karrierën e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkëpunimet brilante me Kristofer Gest në filmat mockumentary, ku improvizimi bëhet art i pastër.

Jeta përtej reflektorëve

Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherë kaotikë, jeta private e Catherine O’Hara-s është diskrete dhe e qëndrueshme. Martesa e saj shumëvjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmës së panevojshme të Hollivudit dëshmojnë një ekuilibër të rrallë mes famës dhe thjeshtësisë.

Sot, Ketrin O’Hara mbetet një frymëzim për brezat e rinj të aktorëve. Ajo na ka mësuar se e qeshura mund të jetë forma më e lartë e inteligjencës dhe se mosha nuk është pengesë për kreativitetin. Një forcë e qetë, por e pandalshme, që na ka befasuar në vazhdimësi, jo duke na bërë thjesht të qeshim, por duke na bërë të kuptojmë më mirë veten.

Fitim Makashi në kujtesën e kinemasë

 

Nga Leonard Veizi

Në historinë e kinemasë shqiptare ka aktorë që kanë mbetur në kujtesë jo për zhurmën e roleve të mëdha, por për peshën e heshtjes, për qetësinë me të cilën mbartin dramën dhe për dinjitetin me të cilin qëndrojnë në ekran. Fitim Makashi është një prej tyre. Ai i përket atij brezi themeltar që e ndërtoi filmin shqiptar nga brenda, duke i dhënë fytyrë, zë dhe karakter një kinemaje që ende po kërkonte veten, gjuhën e saj artistike dhe figurën e aktorit me peshë dramatike.

I lindur më 10 prill 1944 në Gjirokastër, qytet me traditë të fortë kulturore dhe shpirt letrar, Makashi e mori me vete që herët një ndjeshmëri të veçantë për karakterin, fjalën dhe heshtjen – elemente që do ta shoqëronin gjatë gjithë rrugës së tij artistike. Në vitin 1963 nisi studimet në Institutin e Arteve, në degën e aktrimit, të cilat i përfundoi në vitin 1967, duke u emëruar menjëherë pedagog – një tregues i qartë i formimit serioz dhe i besimit që institucioni kishte tek ai.

Në këtë shkrim po sjellim disa nga batutat e roleve të tij në kinematografinë shqiptare, fragmente dialogësh që sot funksionojnë si dëshmi jo vetëm të personazheve që ka interpretuar, por edhe të një kohe, të një fryme dhe të një mënyre të të bërit film.

Karriera e tij si aktor nisi po në vitin 1967 me filmin “Dueli i heshtur”, një debutim domethënës në një kohë kur kinemaja shqiptare po afirmohej si mjet narrativ dhe ideologjik.

-Motovedeta. Mërkul Kalos i ka ardhur e fejuara te porta.

-Mërkurit i erdhi pako.

Pas këtij roli, Makashi u bë pjesë e një vargu filmash që sot përbëjnë arkivin themelor të kinemasë shqiptare.

“Prita”, prodhim i vitit 1968, në rolin e Sulos:

-O nënat… Nuk ka vdekur akoma shqiptari të shkelni mbi këtë tokë… Për ty, Shaniko… Nuk kaloni dot ju derra… Nuk kaloni mbi këtë gjak… Jo… jo…

“Njësiti gueril”, prodhim i vitit 1969, ku interpreton një prej anëtarëve të rezistencës, i cili vritet nga trupat fashiste.

“Ndërgjegjja” (prodhim i vitit 1972, në rolin e Petros:

-Ti guxon të më ngushëllosh. Ti që je shkaktar i gjithë kësaj fatkeqësie. Shokë, ju nuk e njihni mirë atë. Pandehni se është krenaria e kolektivit tonë. Gënjeshtar. Egoist. Do t’ua tregoj të gjithëve punën e valvulës së paregjistruar. Pastaj le të ketë guxim e të mburret me krenarinë e tij profesionale.

“Rrugicat që kërkonin diell”, prodhim i vitit 1975:

-Sa më shumë që heshtim, aq më shumë vuajmë. Në traktin që lexova thuhet se ç’duhet të bëjmë. Aty, vëllezër, thuhet se vetëm gryka e pushkës i lan hesapet me ata që na pijnë gjakun.

“Në fillim të verës”, prodhim i vitit 1975:

-Postkomanda në Boras u asgjësua. Afrimi i çetës pranë fshatrave ka shkaktuar panik tek fashistët.

“Ilegalët”, prodhim i vitit 1976:

Ishte një nga djemtë e mëhallës, Xhevat Rahmiu. Bëri një sabotim në kantier, për pak e pësoi. Milua ka mendim të mirë për të.

“Nga mesi i errësirës” (1978), në rolin e Faslliut:

-Petrit, më bli një paketë cigare kur të kthehesh, se jam me shërbim.

“Intendenti” (prodhim i vitit 1980), në rolin e Tomit:

-Lufta në prapavijë bëhet e ashpër pa krisma armësh, por edhe ne e shkrepim nga një herë. Dhe janë krisma të mprehta si tehe thikash.

“Gjurmë në kaltërsi”, prodhim i vitit 1981, në rolin e Musait:

-Më dëgjo me vëmendje. 505-sa do të ulemi bashkë, më kupton! Fillo, rrotullohu djathtas! -Ruaje kursin! Stabilizoje! Humb lartësi, llogarit uljen! Ruaje këndin! Stabilizohu! Merre gazin! Freno…, freno! Ruaje qendrën, mos dil nga pista…

-O Musa, që nesër do të fillosh lejen. Të ikësh e të mos vish më beqar.

“Tre njerëz me guna”, prodhim i vitit 1985, në rolin e Xhemës:

-Nuk mund të shkojmë në shtëpinë time, do t’ju çoj tek krushku im, Rizai.

“Shpella e piratëve”, prodhim i vitit 1991:

-Ti me gjyshin tim keni dalë në det më të vegjël se ne. He, çfarë do thuash tani?

-E o derman, por s’kemi qenë kurrë kështu si ju. Mua babai më lidhi me litar me kapi për këmbë dhe më hodhi në det që katër vjeç. O dil, më tha, o mbytu.

“Vdekja e kalit” (prodhim i vitit 1992), në rolin e komandant Vangjelit:

-Ajo dëshmi më ka tronditur, më ka lënë pa gjumë. Atje, në bankën e të akuzuarve, mund të isha unë. Por ne heshtëm. U treguam të zgjuar, prandaj jemi këtu. Ndërsa ai u tregua naiv.

Ajo që e dallon Fitim Makashin nuk është spektakolarja apo roli i zhurmshëm, por qëndrueshmëria e figurës, aftësia për të ndërtuar personazhe të besueshëm, shpesh të përmbajtur, me tension të brendshëm dhe gravitet moral. Ai i përket atij lloji aktori që nuk kërkon vëmendjen, por e fiton atë përmes seriozitetit dhe disiplinës profesionale.

Si pedagog dhe aktor njëkohësisht, Makashi ka qenë pjesë e një brezi që jo vetëm interpretoi, por edhe formoi aktorin shqiptar. Në këtë kuptim, kontributi i tij nuk matet vetëm me filmat ku ka luajtur, por edhe me gjurmën e heshtur që ka lënë në edukimin artistik dhe në kujtesën kulturore shqiptare.

Dritëro Agolli, i përjetshmi i letërsisë

Leonard Veizi
 
Për një rastësi fatlume, ai lindi po në 13 tetor. Vinte në jetë 20 vite pas paraardhësit të tij gjithashtu poet i jashtëzakonshëm. Veç njëri lindi në Shkodrën qytet dhe quhej Millosh, ndërsa tjetri në Devoll, tek fshati Menkulas dhe emri iu vu Dritëro. Por dy dekada janë një kohë e papërfillshme, për një komb i cili nxjerr dy poetë që dominojnë në mënyra krejt të ndryshme skenën letrare të vendit. Sot, në kandarin e vlerave, ku gramët nuk bëjnë punë dhe shenja treguese dridhet mes dy anëve, pesha e tyre nuk merr kurrfarë rëndësie, sepse koha vetë, me një njësi matëse krejt të pagabueshme i ka ngjitur lart në piedestal...
 
...Titulli si “patriarku i letrave shqipe” nuk bie me vdekjen e tij. Përkundrazi, tanimë ai qëndron mbi të gjitha çmimet e titujt që kishte marrë sa ishte gjallë. Dhe titujt e çmimet për të nuk kanë munguar. Gjithsesi, Dritëro Agolli cilësohet ndryshe dhe si një nga shkrimtarët më të mirë në letërsinë shqipe, në lëvrimin e vargjeve poetike dhe në të shkruarin e prozës gjithashtu.
Dritëroi ishte njeri i thjeshtë e popullor. Isha rritur nën hijen e mistershme e disi të rëndë që atij i jepte qenësia e Kryetarit të Lidhjes së Shkrimtarëve e Deputet i Kuvendit të dikurshëm Popullor. Pushtet politik me doza të mëdha, por shumë më tepër një pushtet letrar, si dhe një makinë “Polski Fiat” të cilën e kishte në dispozicion sa zbriste poshtë shkallëve të shtëpisë. Sepse për një rastësi tjetër, aspak oportune, apartamenti ku unë banoja në vitet ‘80 ishte vetëm 150 metra larg nga ai që cilësohej si “Pallati i Shkrimtarëve” - në hyrje të rrugës “Bardhok Biba” me pamje nga “Rruga e Dibrës”, - ku banonte Dritëro Agolli, si dhe Ismail Kadare. Sepse, - edhe pse në të njëjtin pallat banonin disa personalitete të tjera të artit, - unë vetë njihja vetëm këta të dy, si persona fizikë të cilët ishin të pajisur gjithashtu me armën e rëndë të një letërsie brilante.
Pas viteve ’90, teksa njihesha me Dritëroin, - tanimë me një peshë të dyfishtë për atë çfarë përfaqësonte, edhe pse jo më si Kryetar i Lidhjes, - hija e tij e rëndë u zhbë njëherazi. Sepse ai ishte Dritëroi, babaxhan e hokatar, me të cilin mund të bashkëbisedoje lirshëm madje dhe të të dëgjonte gjatë, duke tumosur vazhdimisht një cigare, për ato ç’ka mund t’i llomotisje, që mbase për të nuk përbënin as një kuriozitet të përciptë.
Si rrallëkush, ai u tërhoq nga jeta politike, por mbeti strumbullari i mendimeve të kthjellëta e plot debat, të cilët gazetarët ia merrnin më së shumti nëpërmjet telefonatave, që ai nuk i refuzonte kurrë.
Me flokë të thinjura që gati i binin mbi supe, ai mbeti fisnik në brendësinë e tij, po aq sa transmetonte në pamjen e parë.
Sot në bibliotekën personale, librat e Dritëro Agollit qëndrojnë në radhë. Janë aty poemat “Nënë Shqipëri” dhe “Devoll Devoll”, por dhe romanet “Komisari Memo”, “Njeriu me top”, “Trëndafili në gotë” si dhe “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”. Për më tej, do të më duhet të shkoj sërish në librari, sepse krijimtaria e tij është shumë më e gjerë se kaq.
Ai vinte në Tiranën e viteve ’60, pasi ishte diplomuar në Fakutetin e Arteve të Shën Petersburgut që asokohe quhej Leningrad. Ishte i ri dhe plot energji, ndaj jo vetëm shkruante lajme e reportazhe për gazetën “Zëri i Popullit” ku punonte, por thurte vargje pambarim në copa letrash dhe proza i zinte një kohë të pamjaftueshme.
Vite më pas teksa konsolidohej, u cilësua si poeti i tokës dhe i dashurisë, shkrimtari i filozofisë dhe i dhimbjes njerëzore. Kritika e kohës ishte shprehur për të se u shfaq në letërsi si një autor me kërkesa të larta për poezinë. E sipas kësaj kritike ai krijoi traditën e re të letërsisë shqiptare. Për më tej se kaq do të futeshim në një labirinth shprehjesh të ngurta e skematike, çka në vend ta lartësonte shkrimtarin e madh, më shumë do t’ia zbehte vlerat. Por gjithsesi na lejohet që për një kompromis të shkurtër e teknik të themi se gjatë gjithë karrierës së tij artistike Dritëro Agolli ka lëvruar: poezinë dhe poemën, tregimet dhe novelat, romanin dhe dramën, reportazhin dhe kritikën, analizën dhe raportin e lajmit, e për së fundi dhe skenarin e filmit.
Më i plotësuar se kaq nuk mund të bëhet një shkrimtar, që kishte punuar jo pak kohë dhe si gazetar e njohës i terrenit në përditshmëri, gjë që me siguri e ka bërë ta njohë jetën shqiptare shumë më thellë se një gazetar e shkrimtar që realitetin e sheh vetëm pas xhamave të zyrës.
Dritëro Agolli u lind në Menkulas të Devollit të cilit i këndoi aq shumë e aq shumë i kushtoi vargje. Por ndërroi jetë tek një spital universitar në Tiranë. Prej katër muajsh kishte mbushur 85-vitet e jetës së tij, kur sëmundja pulmonare nga e cila vuante prej ca kohësh e shkëputi nga përditshmëria. Ishte e premte... 3 shkurt 2017.
Sot, pakkush e di ku ndodhet vendvarrimi i tij, por në bibliotekat personale librat që ai shkroi qëndrojnë në radhë. Dhe po aq në pelikulën e kinemasë janë stampuar skenarët e tij në formën e një filmi artistik. Ndaj Dritëroi është po aty, “në ndonje fjalë a ndonjë shkronjë, - mjafton që librin pak ta heqesh - ai do te zbres do t'vi prane teje... ”