Horoskopi, po t’i besonin yjeve, astrologët do luanin në bursë, jo në televizor

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Shqiptarët e duan horoskopin. E duan aq shumë, sa dikur blije gazetën vetëm për faqen e fundit. Pjesën tjetër e lije të paprekur, mjafton të mësoje çfarë kishte rezervuar fati për shenjën tënde.

Gazeta e humbi peshën e dikurshme, por horoskopi jo. Përkundrazi. Sot e gjen kudo: në rubrikat e mëngjesit, në emisionet e pasdites, në portale, në TikTok, në biseda kafenesh. Është bërë ritual modern.

Dikur pyesnim gjyshen, priftin, hoxhën apo plakun e lagjes se çfarë na priste. Sot pyesim yjet. Dhe yjet, me sa duket, kanë marrë përsipër të merren me hallet tona të përditshme.

Ne e futëm horoskopin edhe në muzikë. Në Festivalin e Fundvitit 1991, Irma Libohova këndoi një këngë të Piro Çakos me tekst të Agim Doçit:

 

“Horoskopin dëgjojmë, horoskopin dëgjojmë,

ora tetë pa pesë fatin tonë kërkojmë…”

 

Ishte profeci. Horoskopi doli nga gazeta dhe pushtoi gjithçka.

Më vonë Anila Mimani e çoi një hap më tej. Horoskopi nuk ishte më parashikim i përgjithshëm, por këshilltar martese:

 

“Ma ka thënë dhe horoskopi, kujdes, burri po ta dredh…

po më iken mendja fare, nuk e di se si t’ja mbledh”

 

Nuk na mjafton më të dimë nëse do kemi ditë të mirë. Duam të dimë edhe a po na tradhton partneri. Horoskopi u bë konsulent universal: për para, dashuri, punë, shëndet, udhëtime dhe të ardhmen e fëmijëve.

Këtu fillon komedia.

Horoskopi ka 12 shenja. Bota ka 8 miliardë njerëz. I bie që çdo shenjë përfaqëson rreth 666,7 milionë njerëz. Të gjithë këta – fermeri në Bangladesh, biznesmeni në Nju Jork, pensionistja në Tiranë, studenti në Tokio – do të kenë të njëjtin fat, vetëm pse kanë lindur në të njëjtin muaj?

“Do keni përmirësim financiar.” Kush, të 666 milionët bashkë?

“Do keni fat në dashuri.” Të gjithë në të njëjtën ditë?

“Një person nga e kaluara do rikthehet.” Cili, dhe në ç’orë?

Kur e vë re këtë, astrologjia nxjerr formulën e shpëtimit: ashendentin, Hënën, shtëpitë, retrogradin e Mërkurit. E bën më të ndërlikuar që të duket më bindëse. Por një formulë e ndërlikuar nuk është domosdoshmërisht e vërtetë.

Truku më i vjetër është vagullsia. “Do përballeni me një ndryshim.” Po, jeta është ndryshim. “Dikush pranë jush nuk është i sinqertë.” E mundur. “Do keni një mundësi të re.” Kush nuk ka?

Pastaj punon kujtesa selektive. Një parashikim që qëllon mbahet mend, dhjetë që dështojnë harrohen. Nëse thotë “do merrni një lajm” dhe të telefonon një mik, thua: E tha horoskopi! Nëse nuk ndodh asgjë, e harron.

Çështja nuk është ta ndalojmë. Le ta lexojë kush të dojë për qejf. Problemi nis kur zbavitja kthehet në bindje dhe bindja bëhet udhërrëfim.

Martesën nuk e vendos Venusi. Punën nuk e vendos Mërkuri. Investimin nuk e vendos Jupiteri. E aq më pak shëndetin.

Njerëzimi eci përpara sepse mësoi të dyshojë, të vëzhgojë, të masë dhe të korrigjojë gabimet. Astrologjia bën të kundërtën: të jep përgjigje aty ku jeta nuk ka përgjigje të gatshme. Ndoshta prandaj na pëlqen. Jeta është e pasigurt. Horoskopi të jep iluzionin se dikush e di ç’do ndodhë nesër.

E vërteta është më pak romantike: asnjë yll nuk e di nëse do fitosh para nesër. Asnjë planet nuk e di nëse do dashurohesh. Dhe Mërkuri, edhe kur është retrograd, nuk ka asnjë detyrim kozmik të merret me faturën tënde të dritave. Ndaj pyetja është fare e thjeshtë: vërtet u besoni broçkullave që shesin astrologët?

Nëse po, bëni një marrëveshje me ta: mos u kërkoni të parashikojnë të ardhmen. Sepse po ta kishin këtë aftësi, nuk do shkruanin horoskopin e ditës.

Do ishin duke luajtur në bursë.

21 shtatori, Dita e Paqes në një botë që po armatoset

 

Nga Leonard Veizi

Ka një ironi të hidhur në kalendarin e njerëzimit: më 21 shtator, bota ndalon për një çast dhe shpall Ditën Ndërkombëtare të Paqes. Pastaj, të nesërmen, vazhdon të prodhojë armë, të rrisë buxhetet ushtarake, të zhvendosë trupa, të kërcënojë me hakmarrje dhe të flasë për luftë sikur lufta të ishte një mjet i zakonshëm i politikës.

Në vitin 2026, kjo ironi është bërë edhe më e dukshme. Vetë Kombet e Bashkuara e përshkruajnë paqen si një pasuri që gjendet “në mungesë të rrezikshme” dhe e kanë vendosur këtë vit Ditën e Paqes nën moton “Investing in Peace: For Everyone, Everywhere, Every Day” – investim në paqe, për të gjithë, kudo, çdo ditë.

Por çfarë po bën bota në të vërtetë?

Po investon në armë.

Të dhënat e Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm, SIPRI, janë të ftohta dhe nuk kanë nevojë për retorikë. Shpenzimet ushtarake botërore arritën në 2.887 miliardë dollarë në vitin 2025, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë nga instituti. Ishte viti i njëmbëdhjetë radhazi i rritjes së shpenzimeve ushtarake. Vetëm në Evropë rritja ishte 14 për qind, ndërsa në Azi dhe Oqeani 8,1 për qind.

Këtu fillon pyetja që Dita e Paqes duhet të na detyrojë ta bëjmë.

A po përgatitemi për paqen, apo po përgatitemi për luftën?

Sigurisht, shtetet kanë të drejtë dhe përgjegjësi të mbrojnë qytetarët e tyre. Historia ka treguar se siguria nuk mund të ndërtohet vetëm mbi dëshira të mira. Një ushtri, një mbrojtje e besueshme, një kapacitet parandalues mund të jenë pjesë e stabilitetit.

Por ekziston një kufi i hollë mes mbrojtjes dhe një gare të pafundme armatimi. Kur secili shtet thotë se po armatoset sepse ndihet i kërcënuar, ndërsa shteti përballë armatoset për të njëjtën arsye, krijohet një rreth vicioz: frika prodhon armë, armët prodhojnë frikë dhe frika kërkon përsëri armë.

Dhe kështu paqja fillon të kuptohet jo më si gjendje normale, por si një pushim i përkohshëm mes dy luftërave.

Në Ukrainë lufta vazhdon. Në Lindjen e Mesme konflikte të armatosura dhe tensione të rënda kanë lënë pas mijëra viktima dhe shkatërrime. Në shumë zona të tjera të botës, konfliktet nuk marrin gjithmonë faqen e parë të gazetave, por vazhdojnë të prodhojnë refugjatë, varfëri dhe pasiguri. Ndërkohë, fuqitë e mëdha rikthejnë në fjalorin diplomatik kërcënimin, kundërkërcënimin dhe demonstrimin e forcës.

Edhe fjala “parandalim” është bërë një fjalë e çuditshme. Në teori nënkupton se armët ekzistojnë pikërisht që të mos përdoren. Por sa më shumë armë grumbullohen, aq më shumë shtohet edhe mundësia që një krizë, një gabim llogaritjeje apo një përplasje e kontrolluar keq të prodhojë diçka që nuk kontrollohet më.

Në vitin 2025, shpenzimet ushtarake botërore u rritën me 2,9 për qind në terma realë dhe arritën 2,5 për qind të prodhimit të brendshëm bruto botëror. SIPRI vëren gjithashtu se shpenzimet ushtarake janë rritur për njëmbëdhjetë vite rresht.

Kjo është më shumë se një statistikë.

Pas këtyre trilionëve janë spitale që nuk ndërtohen, shkolla që shtyhen, infrastruktura që mbetet pas, kërkime shkencore që presin financim. Natyrisht, nuk mund të thuhet mekanikisht se çdo dollar i shpenzuar për ushtrinë do të shkonte automatikisht për një shërbim publik. Por pyetja mbi koston e zgjedhjeve mbetet e pashmangshme.

Sepse një raketë kushton para edhe kur nuk lëshohet.

Një tank kushton para edhe kur nuk del nga hangari.

Një avion luftarak kushton para edhe kur qëndron në pistë.

Dhe një arsenal bërthamor kushton jashtëzakonisht shumë për të garantuar, në fund të fundit, që të mos përdoret. Kjo është tragjedia e paradoksit tonë: njerëzimi ka arritur të ndërtojë armë që mund ta shkatërrojnë qytetërimin, ndërsa ende nuk ka arritur të ndërtojë mekanizma politikë aq të fortë sa të parandalojnë gjithmonë përdorimin e tyre.

Prandaj 21 shtatori nuk duhet të jetë thjesht një datë ceremoniale. Nuk mjafton të flasim për paqen, ndërsa fjalori politik mbushet me “vija të kuqe”, “hakmarrje”, “kundërpërgjigje”, “armatim”, “mobilizim” dhe “luftë të mundshme”.

Paqja nuk është vetëm mungesa e të shtënave.

Paqja është edhe mungesa e nevojës për t'i kërcënuar vazhdimisht të tjerët me të shtëna.

Është diplomacia që funksionon përpara se të flasin topat. Është kompromisi përpara ultimatumit. Është telefoni diplomatik që bie në mesnatë për të shmangur një luftë, jo për të dhënë urdhrin e fillimit të saj. Dhe mbi të gjitha, paqja është një zgjedhje politike që duhet të bëhet çdo ditë, jo një urim që përsëritet një herë në vit.

Më 21 shtator do të dëgjojmë edhe një herë fjalën paqe. Do të ishte mirë që, për një ditë të paktën, të dëgjonim më pak fjalën luftë. Sepse nëse vazhdojmë ta ndërtojmë sigurinë vetëm me frikën e njëri-tjetrit, mund të vijë një mëngjes kur bota të jetë aq e armatosur saqë paqja të mos ketë më ku të ulet.

Nëse të gjithë gënjejnë, kush po thotë të vërtetën?

Nga Leonard Veizi

Prej kohësh jetojmë në një epokë të çuditshme. Sekretet janë bërë publike pa qenë publike. Dosjet lexohen pa u hapur. Kasafortat çelen pa u thyer. Dhe informacionet më të klasifikuara të planetit gjejnë rrugën deri në studion e radhës televizive.

Mjafton të ndizet kamera.

Del një njeri serioz, me fytyrën e dikujt që sapo ka dalë nga bodrumi i Pentagonit, Kremlinit apo Zonës 51. Flet me ton të ulët. Ndalet në vendet e duhura. Vështron kamerën sikur pas saj fshihet armiku. Dhe thotë: “Kjo është diçka që ata nuk duan ta dini.”

Kaq mjafton. Sepse fjala “sekret” ka magji. Sa më sekret informacioni, aq më shumë njerëz duan ta besojnë.

Kemi dosje “Top Sekret”. Dokumente që askush nuk i ka parë, por dikush i ka lexuar. Burime që nuk identifikohen. Dëshmitarë që s’mund të dalin publikisht. Ish-oficerë pa emër. Shkencëtarë pa laborator. Ekspertë pa dokumente. Dhe një fjali që i zgjidh të gjitha: “Nuk mund t’ju them më shumë.”

Ah, sigurisht. Sepse po të na thuhej më shumë, do na vinte rreziku te dera.

Por këtu ka një problem të vogël: Si na tregove deri tani?

Kjo është pyetja që mungon gjithmonë. Dhe këtu fillon komedia.

Na thonë se ekzistojnë struktura aq sekrete sa s’hyn dot askush. Se dokumentet ruhen me masa të jashtëzakonshme. Se kush di të vërtetën ka firmosur betime konfidencialiteti. Se informacioni mund të rrezikojë sigurinë kombëtare dhe jetën e miliona njerëzve.

Mirë. Po ti, zotëri i televizionit, si e more vesh? Kush ta dha? Ku e takove? Ta dha me kopje? Ta dërgoi me postë? Ta la poshtë derës? Të telefonoi nga numër i fshehtë? Apo ta solli pëllumbi nga kasaforta?

Nuk e dimë. Sepse “burimi” nuk bëhet publik. Burimi mbetet gjithmonë i padukshëm.

Sa komode!

Kur një gazetar publikon një dokument serioz, mund të pyesësh: kush e nxori, kur është prodhuar, kush e firmosi, a është autentik, a ka gjurmë arkivore?

Kur bëhet fjalë për konspiracionin, këto pyetje quhen mungesë besimi. “Pse nuk më beson?”

Jo, mik. Po të kërkoj provën. Është krejt tjetër gjë.

Të dyshosh ndaj pushtetit është e shëndetshme. Të mos besosh verbërisht deklaratat zyrtare është pjesë e një shoqërie të lirë. Historia është plot me qeveri që kanë fshehur të vërteta dhe shërbime sekrete që kanë bërë operacione të paligjshme.

Por nga kjo nuk del se çdo histori e pabesueshme është e vërtetë.

Përndryshe formula bëhet absurde: Nëse shteti e mohon, është e vërtetë. Nëse s’ka prova, aq më mirë, se i kanë fshehur. Nëse dokumenti s’gjendet, e kanë zhdukur. Nëse s’ka dëshmitarë, i kanë eliminuar.

Një teori që shpjegon gjithçka, nuk provon asgjë. Është ndërtuar që të mos rrëzohet kurrë.

Pastaj vjen pjesa më interesante.

Na thuhet se ekziston një makineri gjigante për të na gënjyer. Shtete, ushtri, shërbime sekrete, universitete, laboratorë, kompani, shkencëtarë, mjekë, inxhinierë, media - mijëra njerëz, të gjithë në të njëjtën skemë. Për dekada. Pa gabuar. Pa u grindur. Pa tradhtuar. Pa nxjerrë një dokument. Pa marrë para për të folur. Pa u dehur një natë dhe për ta nxjerrë bllofin.

Kjo është pjesa më fantastike e historisë.

Komplote të vogla janë të mundshme. Komplote të mëdha janë më të vështira. Por komplote globale që kërkojnë që mijëra njerëz të heshtin për dekada?

Këtu s’kemi më problem me politikën. Kemi problem me natyrën njerëzore.

Njeriu s’di të ruajë as sekretin e vet. Jepi një informacioni që nuk duhet ta dijë askush dhe pas pesë minutash do kërkojë dikë të cilit “mund t’ia thotë, por vetëm mes nesh”.

Kështu funksionon bota. Sekreti rrjedh. Dhe kur është real, lë gjurmë.

Po, ka dokumente sekrete. Ka dosje të klasifikuara. Ka operacione të fshehta. Ka informatorë. Ka njerëz që paguajnë çmim të rëndë për atë që nxjerrin në dritë.

Por ka dallim të madh mes rrjedhjes së informacionit dhe prodhimit të një historie që nuk verifikohet. E para kërkon prova. E dyta kërkon audiencë.

Dhe audienca sot është shumë e uritur. Sidomos për atë që duket e ndaluar.

Kështu lindi një industri e tërë. Një ekonomi e misterit. Sa më e pabesueshme historia, aq më shumë klikime. Sa më i madh armiku, aq më shumë shikues. Sa më i errët komploti, aq më i madh emocioni.

Një thashethem hyn në internet të hënën, bëhet “informacion i klasifikuar” të mërkurën dhe del në televizion të premten si “zbulim tronditës”.

Pastaj vjen fjalia tjetër: “Na kanë gënjyer.”

Po, është e mundur. Qeveritë kanë gënjyer. Shërbimet sekrete kanë gënjyer. Kompanitë kanë fshehur të dhëna.

Por nëse “ata” paskan ngritur një makineri globale, shumë miliardëshe, me mijëra njerëz të koordinuar për dekada vetëm për të na bindur ne se diçka nuk ekziston, lind pyetja: Për çfarë?

Këtu teoritë konspirative kanë problem serioz me matematikën.

E vërteta mund të jetë e fshehur. Mund të kërkojë vite kërkimi. Por nëse dikush pretendon se e ka gjetur, barra është mbi të.

Dhe rikthehemi te pyetja e fillimit.

Kush ua dha sekretin?

Na tregoni gjurmën. Në të kundërt, kemi vetëm një histori. Dhe historitë janë të bukura, por nuk janë prova.

Ndalohet të ndalosh

Nga Leonard Veizi

Ka ndodhur që një fjali të bëhet më e famshme se njeriu që e ka thënë. Por ka edhe raste kur ajo kapërcen kohën e saj dhe shndërrohet në një shprehje që mbetet gjatë në kujtesën kolektive.
“Il est interdit d’interdire.”
Është e ndaluar të ndalosh.
Mjaftojnë këto pesë fjalë për të sjellë ndër mend Parisin e vitit 1968: Sorbonën e pushtuar, kalldrëmet e shkulur nga rruga, tymin mbi “Quartier Latin” apo “Lagjja Latine”, policinë me mburoja, studentët pas barrikadave dhe muret e mbuluara me fjali që dukeshin sikur talleshin me gjithë botën e vjetër.
Por historia, si gjithmonë, ka një ves të bezdisshëm: nuk i bindet legjendës.
Shprehja nuk lindi në Sorbonë. Nuk ishte, në kuptimin e ngushtë, as krijim i studentëve të Majit ’68. Ajo ishte përdorur më parë nga humoristi francez Jean Yanne, në një kontekst ironik. Revolta e përvetësoi. Dhe siç ndodh me batutat e goditura, doli nga goja e autorit dhe nisi të jetonte jetën e vet. Ndoshta sepse Parisi i vitit 1968 kishte nevojë pikërisht për një fjali të tillë. Një fjali që e kafshonte autoritetin në gjuhën e tij.
Gjithçka kishte nisur pak më herët, në Nanterre.
Më 22 mars, studentët ngrihen në revoltë. Kundërshtuan rregullat universitare, luftën në Vietnam, strukturat e ngurtësuara të autoritetit. Mes tyre ishte Daniel Kon-Bendit, një emër që shumë shpejt do të bëhej simbol i rebelimit. Në fillim, pushteti mendon se ka përballë një grup studentësh të zhurmshëm.
Dhe ky ishte një gabim. Sepse revoltat e mëdha rrallë e tregojnë që në nisje madhështinë e tyre.
Më 3 maj, policia hyri në Sorbonë. Pati arrestime. Universiteti u mbyll. Përplasjet zhvendoset në rrugë. Dhe rruga ka një kujtesë të vetën. Në “Lagjjen Latine” ngrihen barrikadat.
“Jini realistë, kërkoni të pamundurën.”
“Është e ndaluar të ndalosh.”
Fjali të shkurtra, por pas tyre fshihej një kthesë e madhe.
Profesorit mund t’i thuhet Jo. Policit mund t’i thuhet Jo. Qeverisë mund t’i thuhet Jo. Traditës mund t’i thuhet Jo. Edhe asaj që deri dje quhej “normale” mund t’i thuhet Jo. Dhe kur një brez nis t’i thotë jo asaj që të gjithë të tjerët e kanë pranuar si po, kriza nuk është më universitare. Është shoqërore.
Më 10 maj vjen nata e madhe. “Nata e Barrikadave”. Parisi nuk duket më si kryeqyteti elegant i një shteti të fuqishëm europian. Në “Quartier Latin” u dogjen makina, u ngritën barrikada, policia sulmoi, studentët u përgjigjën. Gurët e shkëputur nga rruga fluturuan në ajër. Një qytet i tërë shihte në ekran diçka që deri atëherë dukej e pamundur: autoriteti mund të viheshin në siklet. Këtu frika ndërron anë.
Më 13 maj, sindikatat thirrën grevë të përgjithshme. Rreth 800 mijë njerëz marshuan në Paris. Nuk Iishin më vetëm studentët. Lëviz një shoqëri e tërë. Fabrikat ndalen. Punëtorët hyjnë në grevë. Universitetet mbushen me debate. Miliona njerëz përfshihen në një krizë që nuk zgjidhet më me urdhër policie.
Në fund të majit, Franca është praktikisht e paralizuar. Dhe në mes të këtij kaosi, një fjali prej pesë fjalësh bëhet flamur.
Është e ndaluar të ndalosh.
Por sa më shumë e mendon, aq më paradoksale bëhet. Sepse çfarë është ajo vetë? Një ndalim. Një ndalim kundër ndalimit. Nëse dikush thotë: “Nuk lejohet ta bësh këtë”, rebelimi i përgjigjet: “Nuk lejohet të më ndalosh.” Pra, edhe rebeli përdor gjuhën e urdhrit. Vetëm se e kthen armën në drejtim të kundërt. Këtu qëndron bukuria dhe rreziku i saj. Ajo nuk kërkon thjesht një liri administrative. Kërkon lirinë për të vënë në dyshim vetë rregullin.
Dhe këtu nis problemi i vërtetë. Sepse një shoqëri mund të tolerojë shumëçka: një protestë, një grevë, një demonstratë. Mund të tolerojë edhe një grup studentësh që bërtasin në shesh. Por fillon të dridhet kur dikush pyet:
Pse duhet të jetë kështu?
Kjo është pyetja që i tremb më shumë sistemet. Jo “çfarë do të ndryshojmë?”, por “kush vendosi që kjo nuk mund të ndryshohet?”
Në fund, De Gol e rimerr iniciativën. Më 29 maj largohet për pak orë drejt Baden-Badenit. Të nesërmen kthehet në Paris dhe shpërndan Asamblenë Kombëtare.
Në qershor, zgjedhjet parlamentare u japin gaullistëve një fitore të madhe.
Maji ’68 nuk e rrëzoi De Gol-in. Nuk e përmbysi shtetin. Nuk solli revolucionin politik që e ëndërronin disa. Por ndodhi diçka tjetër, më e ngadaltë dhe ndoshta më e rëndësishme. Autoriteti humbi aureolën. Profesorët nuk ishin më të pagabueshëm. Prindërit nuk ishin më pronarë absolutë të së vërtetës. Institucionet nuk ishin më jashtë kritikës. Dhe fëmijët e bindur të shoqërisë së vjetër zbuluan një fjalë të vogël, por të fuqishme: Jo.
Prandaj “Il est interdit d’interdire” vazhdon të jetojë.
Jo sepse ishte slogani më autentik i Sorbonës. Jo sepse Zhan Jan shkroi një manifest revolucionar. As sepse Maji ’68 ishte një revolucion i përsosur. Por sepse fjalia përmban një të vërtetë që çdo pushtet e kupton me vonesë: nuk mund ta ndalosh përgjithmonë njeriun të pyesë pse po e ndalon.
Mund t’i mbyllësh universitetin. Mund ta largosh turmën nga sheshi. Mund të arrestosh protestuesit. Mund të pastrosh muret nga grafitet. Mund t’i kthesh kalldrëmet në vend. Por ideja është më e vështirë për t’u arrestuar. Kjo është arsyeja pse pushtetet kanë gjithmonë problem me fjalitë e shkurtra. Sepse një fjali mund të shkruhet me bojë, por mund të mbetet në kokë për gjysmë shekulli.
Sot, më shumë se pesëdhjetë vjet pas Majit ’68, shprehja tingëllon edhe më paradoksale. Sepse jetojmë në një kohë që ka shpikur mijëra mënyra të reja për të ndaluar. Ndonjëherë të ndalojnë me ligj. Ndonjëherë me censurë. Ndonjëherë me turmë. Ndonjëherë me frikë. Ndonjëherë nuk të thonë fare “ndalo”. Të bindin se nuk ia vlen të flasësh. Dhe ky është ndoshta ndalimi më elegant. Sepse kur njeriu nis të censurojë veten, pushteti nuk ka më nevojë të ngrejë zërin. Prandaj, në fund të fundit, “Është e ndaluar të ndalosh” nuk është thjesht një relike e Parisit të vitit 1968. Është një pyetje. Një pyetje pezull mbi çdo shoqëri:
Sa të lirë jemi, nëse dikush tjetër vendos paraprakisht se çfarë nuk kemi të drejtë të mendojmë?
Dhe ndoshta këtu qëndron ironia më e madhe: edhe ndalimi për të ndaluar është një ndalim. Por ndonjëherë, për të rrëzuar një mur, të duhet pikërisht një paradoks.
 

Shkolla filloi. Po arsimi, kur do fillojë?

 

Nga Leonard Veizi

 

Shkollat filluan. Jemi në shtator. Oborret u mbushën përsëri me uniforma, çanta të reja, prindër të shqetësuar dhe fëmijë që, në varësi të moshës, ose mezi presin të takojnë shokët, ose do të kishin preferuar që vera të zgjaste edhe ca.

Dikur, megjithatë, kishte një rregull të thjeshtë: Shkolla fillonte m 1 shtator. Dhe 1 shtatori ishte 1 shtatori.

Shkolla tetëvjeçare, shkolla e mesme, universiteti – sistemi kishte një ritëm të përcaktuar. Nuk pyetej shumë për humorin e ditës, për kalendarin e ndonjë zyre apo për axhendën e ndonjë zyrtari të lartë. Vinte 1 shtatori dhe shkolla fillonte.

Sot kemi hyrë në një epokë tjetër.

Nëntëvjeçarët dhe të mesmit fillojnë në shtator. Arsimi i lartë andej nga tetori. Masterat e gjejnë veten diku nga nëntori. Dhe, me sa duket, po ta lëmë edhe pak, mund të arrijmë që semestri i parë të fillojë pasi të kemi festuar Vitin e Ri.

– Ec aty, tu befsha! – do të thoshte ndonjë xhaxha në moshë.

Dhe ndoshta nuk do ta kishte fare gabim. Sepse çështja nuk është vetëm data. Data është thjesht simptomë. Çështja është se si e kemi konceptuar arsimin.

Kemi të shtunën. Kemi të dielën. Kemi festat zyrtare. Kemi pushimet e dimrit. Kemi pushimet e pranverës. Kemi ditët e veçanta, ditët e zgjedhjeve, ditët kur bie shi, ditët kur ka vapë dhe, herë pas here, edhe ditët kur sistemi vendos se nxënësit kanë nevojë për pak pushim nga pushimi.

Dhe pastaj çuditemi pse një vit shkollor po bëhet gjithnjë e më shumë një fotokopje e zbehtë e një semestri të dikurshëm.

Po të kthehemi pas, sidomos te arsimi i para viteve ’90, mund të diskutojmë gjatë për problematikat politike  dhe ideologjike të pedagogjisë. Por një gjë nuk mund t’ia mohojmë: shkolla kishte peshë. Mësimi ishte mësim. Provimi ishte provim. Dhe vazhdimi i studimeve nuk ishte një e drejtë që ta merrje automatikisht vetëm sepse kishe kaluar klasën. Duhej të kishe rezultat. Nëse nuk kishe mesataren e duhur, dera e universitetit mund të mbyllej përpara teje.

Sot kemi bërë përmbysjen e madhe.

Dikur luftohej për të hyrë në universitet. Sot luftohet për të prodhuar sa më shumë universitete, sa më shumë diploma dhe sa më shumë tituj.

Dhe ja ku kemi mbërritur.

Pothuajse të gjithë kanë universitet. Shumica e shqiptarëve kanë mbaruar juridikun. Edhe më idjoti, madje.

– Shkollë e mirë, me perspektivë.

Kështu thuhej dikur. Pastaj erdhi koha kur juridiku nuk mjaftonte më. Duhej masteri.

Një master? Mirë.

Dy mastera? Edhe më mirë.

Tre? Pse jo!

Inflacion mesterash.

Sepse tani lufta nuk bëhet më për dijen. Bëhet për letrën që dëshmon se di. Dhe në këtë garë të çuditshme shqiptare, diploma po humbet atë që duhej të ishte thelbi i saj: vlerën.

Një njeri mund të ketë tre diploma dhe të mos dijë të shkruajë një paragraf pa gabime.

Mund të ketë dy mastera dhe të mos ketë lexuar një libër të plotë jashtë programit të detyruar. Mund të ketë një titull akademik dhe të mos jetë në gjendje të shpjegojë me fjalë të thjeshta se çfarë ka studiuar.

 Por dokumenti është aty. I vulosur. I firmosur… I dyllosur.

Dikur Tili, - personazhi I famshëm I filmit “Shoku ynë Tili” - që nuk ia thekte për shkolle, e kërkonta ta linte fare, pyeste shoferin e autobuzit të Unazës:

– Sa shkollë ke ti, xhaxhi Vaso?

Dhe përgjigjja ishte:

– Të mesmen, veç nja tre kurseve...

Sot pyetja është bërë më moderne:

– Sa shkollë ke?

– Baçelorin përveç nja dy masterave.

– Po doktoraturë?

– Jam duke punuar për të marrë titullin shkencor.

Aferim

Shkolla mund të fillojë më 1 shtator, më 15 shtator apo më 1 tetor. Kjo është çështje kalendari. Por arsimi duhet të fillojë shumë më herët. Dhe duhet të vazhdojë shumë më gjatë se ceremonia e diplomimit. Përndryshe, do të vazhdojmë të kemi një vend plot me njerëz me diploma dhe, paradoksalisht, gjithnjë e më pak njerëz të ditur.

Alfabet funksional, i cilësojnë ca e ca.

Dhe kjo do të është një nga ato fitoret shqiptare ku kemi humbur pikërisht atë që mendonim se kishim fituar.

Horoskopi, po t'i besonin yjeve, astrologët do luanin në bursë, jo në televizor

Nga Leonard Veizi
 
Shqiptarët e duan horoskopin. E duan aq shumë, sa dikur blije gazetën vetëm për faqen e fundit. Pjesën tjetër e lije të paprekur, mjafton të mësoje çfarë kishte rezervuar fati për shenjën tënde.
Gazeta e humbi peshën e dikurshme, por horoskopi jo. Përkundrazi. Sot e gjen kudo: në rubrikat e mëngjesit, në emisionet e pasdites, në portale, në TikTok, në biseda kafenesh. Është bërë ritual modern.
Dikur pyesnim gjyshen, priftin, hoxhën apo plakun e lagjes se çfarë na priste. Sot pyesim yjet. Dhe yjet, me sa duket, kanë marrë përsipër të merren me hallet tona të përditshme.
Ne e futëm horoskopin edhe në muzikë. Në Festivalin e Fundvitit 1991, Irma Libohova këndoi një këngë të Piro Çakos me tekst të Agim Doçit:
 
"Horoskopin dëgjojmë, horoskopin dëgjojmë,
ora tetë pa pesë fatin tonë kërkojmë..."
 
Ishte profeci. Horoskopi doli nga gazeta dhe pushtoi gjithçka.
Më vonë Anila Mimani e çoi një hap më tej. Horoskopi nuk ishte më parashikim i përgjithshëm, por këshilltar martese:
 
"Ma ka thënë dhe horoskopi, kujdes, burri po ta dredh...
po më iken mendja fare, nuk e di se si t’ja mbledh"
 
Nuk na mjafton më të dimë nëse do kemi ditë të mirë. Duam të dimë edhe a po na tradhton partneri. Horoskopi u bë konsulent universal: për para, dashuri, punë, shëndet, udhëtime dhe të ardhmen e fëmijëve.
Këtu fillon komedia.
Horoskopi ka 12 shenja. Bota ka 8 miliardë njerëz. I bie që çdo shenjë përfaqëson rreth 666,7 milionë njerëz. Të gjithë këta - fermeri në Bangladesh, biznesmeni në Nju Jork, pensionistja në Tiranë, studenti në Tokio - do të kenë të njëjtin fat, vetëm pse kanë lindur në të njëjtin muaj?
"Do keni përmirësim financiar." Kush, të 666 milionët bashkë?
"Do keni fat në dashuri." Të gjithë në të njëjtën ditë?
"Një person nga e kaluara do rikthehet." Cili, dhe në ç'orë?
Kur e vë re këtë, astrologjia nxjerr formulën e shpëtimit: ashendentin, Hënën, shtëpitë, retrogradin e Mërkurit. E bën më të ndërlikuar që të duket më bindëse. Por një formulë e ndërlikuar nuk është domosdoshmërisht e vërtetë.
Truku më i vjetër është vagullsia. "Do përballeni me një ndryshim." Po, jeta është ndryshim. "Dikush pranë jush nuk është i sinqertë." E mundur. "Do keni një mundësi të re." Kush nuk ka?
Pastaj punon kujtesa selektive. Një parashikim që qëllon mbahet mend, dhjetë që dështojnë harrohen. Nëse thotë "do merrni një lajm" dhe të telefonon një mik, thua: E tha horoskopi! Nëse nuk ndodh asgjë, e harron.
Çështja nuk është ta ndalojmë. Le ta lexojë kush të dojë për qejf. Problemi nis kur zbavitja kthehet në bindje dhe bindja bëhet udhërrëfim.
Martesën nuk e vendos Venusi. Punën nuk e vendos Mërkuri. Investimin nuk e vendos Jupiteri. E aq më pak shëndetin.
Njerëzimi eci përpara sepse mësoi të dyshojë, të vëzhgojë, të masë dhe të korrigjojë gabimet. Astrologjia bën të kundërtën: të jep përgjigje aty ku jeta nuk ka përgjigje të gatshme. Ndoshta prandaj na pëlqen. Jeta është e pasigurt. Horoskopi të jep iluzionin se dikush e di ç'do ndodhë nesër.
E vërteta është më pak romantike: asnjë yll nuk e di nëse do fitosh para nesër. Asnjë planet nuk e di nëse do dashurohesh. Dhe Mërkuri, edhe kur është retrograd, nuk ka asnjë detyrim kozmik të merret me faturën tënde të dritave. Ndaj pyetja është fare e thjeshtë: vërtet u besoni broçkullave që shesin astrologët?
Nëse po, bëni një marrëveshje me ta: mos u kërkoni të parashikojnë të ardhmen. Sepse po ta kishin këtë aftësi, nuk do shkruanin horoskopin e ditës.
Do ishin duke luajtur në bursë.

Mendimet kriminale që mbushin mendjet tona të pastra

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Me sa duket, edhe mendimet më kriminale gjejnë vend në mendjet tona më të pastra.

Psikologjia kognitive e ka dokumentuar prej kohësh: mendimet e padëshiruara, agresive, të çuditshme, janë krejt normale. Çdo njeri i shëndetshëm përjeton në ditë impulse për dhunë, për shkatërrim, për tabu. Kjo nuk na bën kriminelë. Na bën njerëz.

Por këtu fillon problemi.

Në labirintin e pafundmë të mendjes, aty ku drita e arsyes ndërthuret me hijet e instinktit, fshihet një e vërtetë e pakëndshme që e kemi heshtur me shekuj. Njeriu, kjo qenie e vetëshpallur e civilizuar, me kodet e tij morale dhe ligjore, mban thellë brenda një bishë të lashtë që refuzon të zbutet plotësisht. Dhe sa herë këto kode, si litarë të shtrënguar, i marrin frymën, mendja shpik krimin si rrugëdalje. Jo si akt, por si fantazi çlirimi.

Le të mos shtiremi. Po të na jepej qasja në trurin e tjetrit, pa filtra dhe pa turp, do të tmerrësoheshim. Për çdo fjali të butë që shqiptojmë, tri të tjera, më të errëta, kanë lindur më parë në mendje. Janë ndalur aty dhe janë djegur në heshtje, si letra të ndaluara në një regjim censurimi të brendshëm.

Një e katërta e mendimeve tona është kriminale. Jo se veprojmë. Thjesht mendojmë. A mjafton kjo për të na bërë fajtorë?

Gjatë ditës, në rrjetin tonë nervor kalojnë impulse për një grusht, një ofendim të ulët, një sabotim të heshtur. Për një hakmarrje të vogël. Ndoshta edhe më shumë. Por ne, si pjesë e një shoqërie që ka shpikur etikën, zgjedhim të mos veprojmë. Dhe këtu fillon absurdi ynë i madh: morali nuk vjen para krimit, por pas tij. Vjen si frenë, jo si origjinë.

 

Mendja si laborator i fshehtë

Neuropsikologjia thotë diçka shqetësuese: truri nuk bën dallim të madh mes të imagjinuarës dhe të vërtetës. Një vrasje e vizualizuar, një poshtërim i endur në heshtje, shkakton të njëjtat shkarkesa kimike, të njëjtin rrahje zemre, si akti i kryer.

Mendja jonë është një laborator ku eksperimentohet pa leje. Pa dëshmitarë. Shpesh, pa pasoja.

Por a mbetemi ende të pafajshëm?

Shoqëria nuk ka ligj për mëkatin e mendimit. Feja e ka. Filozofia e ka. "Nëse mendon për të vrarë, je veçse një vrasës që s'ka pasur guxim", thotë një zë i brendshëm që nuk mban uniformë, por që nganjëherë flet më fort se çdo prokuror.

Në fakt, mendimet tona kriminale nuk janë asgjë tjetër veçse pasqyra. Pasqyra e dëshirave të parealizuara, e fyerjeve të papërtypura, e frikës që maskohet si urrejtje. Ato nuk kanë armë. Nuk kanë thikë. Por a nuk është çdo krim, më parë, një mendim i fshehtë që pret të gjejë portën nga e cila të dalë?

 

Qytetet që ecin mbi krime të pakryera

Në realitet, çdo qytet i madh ecën mbi miliona krime të pakryera. Tirana, Parisi, Las Vegasi. Qytetaria jonë nuk ndërtohet mbi faktin që nuk mendojmë keq, por mbi aftësinë për t'i lënë ato mendime të vdesin në kokë, si embrione të pa frymëzuara.

Ironikisht, ndoshta nuk na shpëton as ligji, as morali i lartë. Na shpëton frika. Frika nga ndëshkimi. Ose turpi. Sepse asnjë nga këto mendime nuk është aq i fshehtë sa besojmë. Sytë e të tjerëve lexojnë. Ne nuhasim aromën e një mendimi të keq te tjetri. Dhe në këtë nuhatje kolektive, jemi të gjithë pak kriminelë në përmbajtje, por të pafajshëm në dalje.

Dhe ndoshta kjo është ajo që na mban njerëzorë.Jo fakti që nuk mendojmë krimin. Por fakti që e mendojmë, e peshojmë, e ndjejmë deri në fund në laboratorin tonë të errët, dhe pastaj zgjedhim të mos e kryejmë.

Mendja është arena ku njeriu e fiton çdo ditë luftën kundër vetvetes.

Për këtë fitore nuk ka medalje.

Ka vetëm heshtje.

Dashuria që zbret nga treni

 Një perlë e harruar e viteve '80 që rikthehet si nostalgji
 
Nga Leonard Veizi
 
Në vitet e buta të televizionit të viteve '80, kur kinemaja e madhe fliste me zë të lartë, një film i vogël televiziv foli me pëshpërimë dhe u mbajt mend gjatë: "Love with a Perfect Stranger", prodhim i vitit 1986, me regji të Desmond Davis, me Marilu Henër në rolin e Viktoria Djukën dhe Daniel Masei si Hygo DeLejsi.
Filmi nuk pati buxhetin e një blockbuster-i, por pati atë që i mungon shpesh kinemasë së sotme: një histori të thjeshtë, njerëzore, ku fati hipën në të njëjtin vagon.
 
Takimi në trenin për në Romë
Viktoria Djukën është amerikane, nga Nju Jorku. E suksesshme, elegante, e ftohtë në mënyrë profesionale në botën e modës. Pas vdekjes së bashkëshortit, ajo e ka mbyllur derën e dashurisë dhe e ka zëvendësuar me axhenda, kontrata dhe sfilata. Udhëtimi i saj me tren në Itali është thjesht punë.
Përballë saj, në të njëjtin vagon të klasit të parë, ulet Hygo DeLejsi. Irlandez, shtatlartë, pa valixhe të rënda dhe pa orar. Me humor anglez të hollë, paksa ekscentrik, që nuk e pyet nëse mund të ulet, por e bën.
Dialogu i tyre nis si një lojë shahu: ajo e rezervuar, e mbyllur pas revistës së modës; ai i drejtpërdrejtë, ngacmues, që e shikon në sy pa iu trembur heshtjes.

Një komplot dhe një zbritje nga treni
Ajo që Viktoria nuk di është se rivalët e saj në modë kanë kurdisur një kurth. Kanë dërguar një aktor gjerman, të kamufluar si pasagjer i kulturuar, për t'i fituar besimin dhe për t'i vjedhur skicat e koleksionit të ri.
Hygo e kupton lojën. Në një nga skenat më të bukura të filmit - në korridorin e ngushtë të trenit, me trokun ritmik të rrotave në sfond - ai e përball gjermanin pa zhurmë, me vendosmëri irlandeze, dhe e zbret në stacionin e parë të humbur në fushat italiane.
Aty mbaron intriga dhe fillon dashuria.
 
Italia si personazh i tretë
Nga ai moment, regjisori e lë trenin të bëhet pretekst. Italia del nga dritarja dhe bëhet protagoniste: sheshet e vogla me kafe ku zhurma nuk mbaron kurrë, tregjet me ngjyra, fshatrat ku koha ka ndalur. Hygo nuk i ofron Viktorias sallone luksi, por i ofron atë që ajo kishte harruar: shijen e gjërave të thjeshta.
Ajo mëson se dashuria nuk është një projekt që planifikohet në Excel. Ai tregon se pas ekscentrikut fshihet një shpirt i thellë, i sinqertë.
 
Epilogu në Irlandë
Filmi mbyllet jo në Romë, por në Irlandë. Muaj më vonë, Viktoria pranon ftesën e tij. Peizazhet e gjelbra, shiu i hollë dhe shtëpitë prej guri bëhen skena e fundit: dy njerëz nga dy botë që kuptojnë se ndonjëherë, mjafton të hipësh në trenin e gabuar për të arritur në destinacionin e duhur.
"Love with a Perfect Stranger" mbetet sot një film për ata që ende besojnë se dashuria e vërtetë nuk troket në derë. Ajo të pret në një vagon, pa biletë kthimi.

“Buzë Errësirës”, Northmoor-i radioaktiv që u kthye në Ferrin mbi tokë

Nga Leonard Veizi
 
Ka pak vende në historinë e televizionit aq të ngarkuara me tmerr sa kompleksi industrial i Northmoor-it. Dhe kjo nuk ka të bëjë vetëm me një vendndodhje në mini-serinë britanike “Buzë Errësirës”, prodhim i Bi-Bi-Si-së i vitit 1985. Ai është mishërimi i Ferrit modern. Seriali, i shkruar nga Troi Kenedi Martin dhe drejtuar nga Martin Kambell, mbetet gur themeli që përplas cinizmin e pushtetit me brishtësinë e ndërgjegjes…
 
…Ajo që e bën “Buzë Errësirës” të jashtëzakonshëm është shtrirja e tij psikologjike. Filmi nuk merret vetëm me një komplot bërthamor apo me përplasjen mes individit dhe pushtetit; ai zbret thellë në psikikën e personazheve, te frika, paranoja, dhimbja, faji dhe obsesioni. Një detektiv nuk ndjek thjesht gjurmët e vrasjes së së bijës; ai përballet gradualisht me traumën e humbjes dhe me një të vërtetë që kërcënon të shkatërrojë gjithçka ku ka besuar. Pikërisht kjo e bën filmin jo vetëm një thriller politik, por edhe një dramë të fuqishme mbi mënyrën se si dhimbja njerëzore mund të kthehet në forcë për të kërkuar të vërtetën.
 
Orfeu në labirintin e plutonit
Nëse e lexojmë si tragjedi moderne, inspektori Roni Kreiven, interpretuar nga Bob Pek, nuk është thjesht një baba që kërkon drejtësi për vrasjen e së bijës. Ai është një Orfe i thyer që zbret në nëntokën e Northmoor-it për të kërkuar të vërtetën mbi atë që u kemi lënë brezave.
E bija, Ema Kreiven, luajtur nga Xhoan Uolli, me aktivizmin e saj të flaktë, është Ofelia e shekullit XX. Ajo nuk mbytet në lumë, por në batakun e një skeme bërthamore të errët. Prania e saj si fantazmë në mendjen e të atit nuk është marifet skenari; është ndërgjegjja që refuzon të heshtë.
Atij i bashkohet figura më enigmatike, agjenti i CIA-s Dariës Xhedbërg, luajtur nga Xho Don Bejker. Xhedbërgu është njëkohësisht kalorësi i Apokalipsit dhe budallai i oborrit – i vetmi që e kupton se Northmoor-i nuk ruhet dot, por vetëm mund të digjet.
 
Jorkshiri kundër Bostonit
Përplasja mes versionit britanik të vitit 1985 dhe ribërjes amerikane të vitit 2010 me Mel Gibson, drejtuar përsëri nga vetë Martin Kambell, është përplasje vizionesh, jo buxheti. Zhvendosja nga moçalet e lagura dhe minierat e Jorkshirit në rrugët e betonit të Bostonit nuk është thjesht ndërrim harte, por ndërrim shpirti: nga një ankth kolektiv britanik për shtetin, te një ankth individual amerikan për hakmarrjen.
Versioni britanik është një odise atmosferike e Luftës së Ftohtë, me frikën nga rrezatimi dhe dëshpërimin e një babai që bëhet hero tragjik. Muzika-rekuiem e Erik Klaptonit dhe Majkëll Kamenit e vulos këtë.
Versioni amerikan është një thriller aksioni efektiv, por i zhveshur nga mitologjia. Northmoor-i aty nuk është më Hades modern, por thjesht një korporatë e korruptuar e drejtuar nga Xhek Benet, luajtur nga Deni Hjustoni. Ritmi ruhet, por humbet poezia e zymtë; tragjedia ekologjike kthehet në histori hakmarrjeje personale.
 
Pse na përndjek ende Northmoor-i?
Sot, 40 vjet më pas, seriali është më relevant se kurrë. Northmoor-i përfaqëson çdo institucion që fsheh të vërtetën pas maskës së “përparimit”.
Në episodin e pestë, kur Kreiven dhe Xhedbërg depërtojnë në kompleks, ata nuk gjejnë vetëm pluton; gjejnë një sistem që sakrifikon fëmijët për pushtet. Akti i fundit i Xhedbërgut – të shpërndajë pluton në sallë përpara elitës politike, për t’i detyruar të shohin çfarë kanë krijuar – mbetet një nga momentet më profetike të dramaturgjisë politike.
Në fund, “Buzë Errësirës” nuk është histori spiunësh. Është histori se si një shoqëri, kur humb busullën morale, ndërton katedrale të errëta për të varrosur fajet. Origjinali britanik mbetet një thirrje zgjimi: një Ferr që është shumë më afër nesh nga sa guxojmë të pranojmë. 

Ta lëmë zemrën mënjanë, në fillim të depistojmë trurin

 

Nga Leonard Veizi
 
Truri ynë është aq i aftë sa e çon trupin për kontroll mjekësor. Bëjmë analizat e gjakut, kontrollojmë kolesterolin, sheqerin, tensionin, mëlçinë, veshkat. Bëjmë EKG-në për të parë nëse zemra punon siç duhet. Bëjmë skaner, rezonancë, ekografi. Me një fjalë, përpiqemi të dimë çfarë po ndodh brenda trupit, përpara se një shqetësim i vogël të kthehet në sëmundje.
Por ka një pjesë të njeriut që vazhdon të mbetet jashtë këtij kontrolli: truri dhe shëndeti ynë mendor e emocional. Dhe pikërisht këtu kemi boshllëkun më të madh. Sepse njeriu nuk sëmuret vetëm nga ajo që i ndodh zemrës. Sëmuret edhe nga ajo që i ndodh mendjes. Nga stresi i zgjatur, nga ankthi, nga depresioni, nga traumat e pambyllura, nga zemërimi i akumuluar, nga pagjumësia, nga izolimi, nga paaftësia për të menaxhuar konfliktin. Ka njerëz që ecin në rrugë me një trup krejtësisht funksional dhe me një botë të brendshme që është bërë rrënojë.
Por ne këtë nuk e kontrollojmë.
Presim që dikush të ketë një problem serioz me zemrën për ta çuar te kardiologu. Por kur dikush është i irrituar prej vitesh, shpërthen për gjënë më të vogël, nuk kontrollon dot agresivitetin, nuk fle, konsumon gjithnjë e më shumë alkool, jeton në ankth ose mbyllet krejtësisht në vetvete, shpesh i themi: "Kështu e ka karakterin".
Ndoshta jo.
Ndoshta kemi mësuar të quajmë "karakter" atë që në mjekësi quhet çrregullim i patrajtuar. Kemi normalizuar patologjinë.
Krimet e shumta, dhe veçanërisht ato të kryera me një brutalitet të pakuptimtë, duhet të na detyrojnë të mendojmë edhe për këtë anë të errët të shoqërisë. Jo për të gjetur një diagnozë pas çdo krimi dhe as për të justifikuar një vrasës me sëmundjen mendore. Shumica dërrmuese e njerëzve me probleme të shëndetit mendor nuk janë të dhunshëm - përkundrazi, janë më shpesh viktima sesa autorë.
Por një shoqëri që prodhon kaq shumë stres, konflikt, pasiguri ekonomike, varësi, vetmi dhe zemërim, duhet të pyesë veten me ndershmëri: çfarë po ndodh me shëndetin psikologjik të njerëzve të saj? Sa ngarkesë mban një njeri përpara se të këputet? Sa net pa gjumë? Sa poshtërime në punë? Sa borxhe që nuk mbyllen? Sa konflikte familjare që trashëgohen? Sa humbje që nuk u vajtuar kurrë? Sa zemërim i mbledhur në heshtje?
Sa kohë mund të jetojë një njeri me një bombë emocionale brenda vetes dhe ne të presim prej tij që të sillet gjithnjë me qetësinë e një laboratori?
Ndoshta kemi ardhur në një pikë ku nuk mjafton më të pyesim sa e kemi sheqerin në gjak. Duhet të pyesim edhe: Si po fle? A ke ankth? A ke humbur dëshirën për të jetuar? A shpërthen shpesh? A ndihesh i pafuqishëm? A ke mendime që nuk i kontrollon dot? A ke nevojë të flasësh me dikë?
Këto pyetje nuk janë luks perëndimor. Janë pjesë e kujdesit parësor shëndetësor. Në Shqipëri, ku ende e konsiderojmë psikologun si "për të çmendurit" dhe ku sistemi i depistimit mendor në shkolla është formal, ne po humbasim mundësinë për të kapur në kohë tragjedinë.
Dhe kjo duhet të nisë që në shkollë, të vazhdojë në sistemin shëndetësor dhe të bëhet pjesë normale e kontrolleve periodike. Jo si një etiketë për t'i shpallur njerëzit "të sëmurë", por si një mënyrë për të kapur në kohë problemet përpara se ato të bëhen kronikë e lajmeve.
Është absurde që një shoqëri të kontrollojë me kujdes zemrën e njeriut, por të mos interesohet fare se çfarë po ndodh në kokën e tij.
Një shoqëri serioze nuk pret gjithmonë krimin, tragjedinë apo viktimën për të kuptuar se dikush kishte nevojë për ndihmë.
Ndoshta duhet të fillojmë ta bëjmë "check-up" edhe aty ku nuk shkon zakonisht stetoskopi: në mendjen e njeriut.