Ditëlindja, kjo mashtruese e madhe e kohës

Nga Leonard Veizi

 

Ka një paradoks të çuditshëm te ditëlindjet. Kur je fëmijë, mezi pret të rritesh. Të duket sikur fëmijëria është një dhomë ku ke mbetur mbyllur dhe bota e të rriturve është matanë derës, duke të pritur. Numëron vitet jo sepse ke frikë prej tyre, por sepse mezi pret t'i mbërrish.

Pastaj rritesh. Dhe një ditë, pa e kuptuar se kur ka ndodhur, urimi “Edhe 100!” nuk të tingëllon më si premtim. Të kujton se edhe një vit tjetër ka ikur.

Në fëmijëri koha është një dëshirë që nuk e vlerësojmë sa duhet. Në pleqëri bëhet llogari.

Kur je i vogël, një vit të duket shumë i gjatë. Dhjetë vjet janë pothuajse një jetë tjetër. Të duket se ke përpara një pafundësi për të dashuruar, për të udhëtuar, për të gabuar, për të filluar nga e para.

Dhe pikërisht atëherë bëjmë gabimin më të madh: e marrim kohën si diçka që na përket. Mendojmë se kemi kohë. Për projektin që shtymë. Për librin që do ta shkruajmë një ditë. Për udhëtimin që do ta bëjmë kur të kemi më shumë para. Për dikë që do t’i telefonojmë të nesërmen. Për jetën që, në mendjen tonë, do të fillojë diku më vonë.

Por “më vonë” është një nga mashtrimet më të mëdha të jetës.

Në mesin e jetës kemi ndoshta më shumë projekte se kurrë. Kemi më shumë qartësi për atë që duam dhe ndoshta edhe mjetet për ta realizuar. E megjithatë vazhdojmë të besojmë se koha është e bollshme. Tridhjetë vjeç mendon se të dyzetat janë larg. Dyzet vjeç mendon se të pesëdhjetat janë ende përpara. Derisa një ditë shikon pas dhe kupton se një pjesë e madhe e rrugës tashmë është bërë.

Koha nuk ndryshon. Ndryshon mënyra se si e shohim.

Një vit për një dhjetëvjeçar është një e dhjeta e jetës së tij. Për një pesëdhjetëvjeçar është një e pesëdhjeta. Prandaj vitet e fëmijërisë duken të gjata, ndërsa vitet e moshës së rritur rrëshqasin njëri pas tjetrit. Në fillim numërojmë vitet që kemi përpara. Më vonë fillojmë të numërojmë ato që kemi lënë pas.

Dhe aty lind ankthi i vërtetë: jo frika nga mosha, por frika se mos nuk kemi kohë të mjaftueshme. Sepse trupi plaket, por ëndrrat nuk plaken me të njëjtin ritëm.

Kjo është ndoshta padrejtësia më e madhe. Në moshën kur ke më shumë energji, nuk ke gjithmonë qartësinë se çfarë të bësh me të. Në moshën kur ke më shumë përvojë dhe njohuri, koha bëhet më e çmuar.

Papritur e kupton se nuk mund t’i bësh të gjitha. Nuk mund të lexosh të gjithë librat, të shohësh të gjitha vendet, të realizosh çdo projekt që ke imagjinuar. Secili prej nesh është i dënuar të zgjedhë.

Dhe ndoshta pjekuria fillon pikërisht aty: kur kupton se jeta nuk është vetëm ajo që do të arrish të bësh, por edhe ajo që duhet të pranosh se nuk do ta bësh dot.

Ditëlindja është një lloj pasqyre. Të detyron të shohësh fytyrën tënde, por edhe rrugën pas teje. Njerëzit që kanë qenë pjesë e saj, ata që kanë ikur, ata që kanë mbetur. Dhe mes dy urimeve dhe një qiriu të ndezur, të vjen pyetja e thjeshtë: A do të kem kohë të bëj atë që ende dua?

Ndoshta nuk ka përgjigje. Por ka një mundësi që mund t’ia japim vetes: të mos presim.

Sepse koha nuk ngadalësohet ngaqë kemi ende ëndrra. Nuk ndalet sepse kemi një projekt të papërfunduar. Dhe mbi të gjitha, nuk pyet nëse jemi gati. Ajo thjesht kalon.

Ditëlindja është vetëm mënyra që kemi shpikur për t’i vënë një shenjë këtij kalimi. Prandaj ndoshta duhet ta shohim ndryshe. Jo si një vit më shumë që na është marrë, por si një vit që na është dhënë.

Kur je fëmijë dëshiron që koha të ecë më shpejt. Kur rritesh do që të ecë më ngadalë. Kur plakesh kupton se nuk e ke pasur kurrë në dorë ta komandosh.

E vetmja gjë që mund të bësh është të vendosësh çfarë do të bësh me orët që të kanë mbetur. Sepse problemi nuk është se jeta është shumë e shkurtër. Problemi është se për një kohë të gjatë sillemi sikur do të jetë gjithmonë aty.

Globi rrotullohet, pavarësisht se si shkojnë punët në Tokë

Nga Leonard Veizi
 
Globi s’ka fare ndërgjegje. Ai vazhdon të rrotullohet me një kokëfortësi të papërgjegjshme, pikërisht në atë sekondë kur ti e shpall zyrtarisht apokalipsin tënd personal dhe mendon se boshti i universit ka dalë nga vendi.
Ne jemi mjeshtër absolutë të madhështisë së vogël. E vendosim veten në qendër të gjithësisë me të njëjtën lehtësi me të cilën shefi vendos një afat të ri “për dje” dhe pret mrekulli me buxhet zero.
Dështon në një projekt? Fundi i karrierës dhe i çdo shprese njerëzore. Të lë dikush? Fundi i historisë së dashurisë. Të bërtet eprori në korridor sepse fonti i raportit nuk ishte në standardin e duhur? Fundi i dinjitetit, i ekonomisë dhe, për të qenë tërësisht dramatikë, edhe i qytetërimit perëndimor.
Dhe ne kthehemi në shtëpi me ndjesinë se sapo kemi mbijetuar një shembje të pashmangshme tektonike. Drama na ka rënë mbi kokë. E hapim TikTok-un për pak ngushëllim, vetëm për të parë dikë tjetër që po jep shpirt për një hall po aq “ekzistencial”.
Ndërkohë, jashtë dritares... asgjë.
Zero reagim institucional nga hapësira.
Toka vazhdon të rrotullohet rreth Diellit sikur të mos ketë ndodhur asgjë. Hëna vazhdon të sillet rreth Tokës si një ish i ngjitur që nuk e ka marrë kurrë mesazhin e bllokimit. Stinët ndërrohen me një paturpësi skandaloze, pa na marrë fare leje. Pemët rriten, deti bën valë, ndërsa mëngjesi vjen sërish me aromë kafeje dhe me lajme të reja tronditëse që, në shumicën e rasteve, do t’i kemi harruar brenda tri ditësh.
Universi duket se vuan nga një shkujdesje totale. Ai nuk e ka marrë vesh kurrë se ti nuk e kalove provimin, se të flakën nga puna apo se dikush të tha ftohtë: “Duhet të flasim.”
Ai vazhdon të punojë në turne 24 orë në ditë, shtatë ditë në javë, pa leje mjekësore, pa sindikata dhe pa u interesuar aspak për dramën tënde të radhës.
Dhe kjo, në fakt, është njëkohësisht fyerja më e madhe dhe ngushëllimi më i madh.
Fyerja: Sepse dhimbja jote është e vërtetë. Plagët nuk janë meme dhe dështimi të djeg në palcë. Askush nuk ka të drejtë të të thotë me cinizëm “qetësohu, s’është gjë”, ndërkohë që bota jote e brendshme është shkrumbuar.
Ngushëllimi: Sepse nuk je qendra e botës. Faleminderit Zotit që nuk je!
Nëse globi do të ndalej çdo herë që ne bëjmë ndonjë marrëzi apo dështojmë në një ambicie, do të ishim ende duke gërvishtur gurët nëpër shpella.
Problemi ynë kronik është se i ngatërrojmë gjithmonë dy gjëra: tragjiken për ne me tragjiken për gjithçka.
Një qortim zyrtar nuk është luftë bërthamore. Një “jo” nga dikush nuk është vdekje klinike. Një projekt i dështuar nuk është fundi i qytetërimit. Është thjesht një projekt i dështuar.
Dhe ndonjëherë një “jo” është vetëm një “jo”, sado fort të na dhembë.
Mbase zgjidhja është kaq banale sa na vjen për të qarë: bëj një hap pas. Shikoje veten nga lart, si një pikë e vogël mbi hartë, që për një çast po dramatizon sikur gjithë planeti është mbledhur posaçërisht për t’i prishur punë.
Sepse bota është shumë më e madhe se halli ynë i radhës.
Dhe kjo nuk e bën hallin më pak të dhimbshëm. Thjesht i jep përmasat e duhura.
Globi do të vazhdojë të lëvizë edhe pa miratimin tënd.
Pyetja e vetme është: a do të vazhdosh të lëvizësh bashkë me të, apo do të mbetesh i shtrirë në mes të rrugës, duke pritur që universi të të kërkojë falje?

Fridrih Niçe, filozofi që "vrau" Perëndinë për të shpëtuar njeriun

 

Nga Leonard Veizi

 

Më 15 tetor 1844, në fshatin Röcken të Prusisë, lindi Fridrih Niçe - djali i një pastori luteran që do të bëhej antiteza më e fuqishme e krishterimit modern në filozofi. Paradoksi e ndjek që në fillim. I destinuar të bëhej pastor, ai u bë profeti i dyshimit. I rritur me Biblën, ai do të shkruante: "Perëndia ka vdekur. Dhe ne e kemi vrarë."

 

Nga filologu te filozofi

Niçe nuk ishte filozof në kuptimin klasik të katedrës. Ishte filolog. I shkëlqyer aq sa në moshën 24-vjeçare, pa doktoraturë ende, u emërua profesor i filologjisë klasike në Universitetin e Bazelit. Një rekord që ende sot mbetet i jashtëzakonshëm.

Por filologjia i ngushtë e mbyti. Ai nuk donte të komentonte tekstet e lashta, donte të mendonte si grekët. Në veprën e parë, Lindja e Tragjedisë (1872), u përplas me kolegët: filozofia për të nuk ishte analizë e ftohtë, por art, muzikë, instinkt dionisiak kundër racionalizmit apolonian. Ky konflikt do ta detyronte të jepte dorëheqjen nga Bazeli dhe të hynte në dekadën e vetmisë së tij të madhe.

Dhjetë vitet në vijim - mes shëtitjeve në Alpet e Zvicrës dhe dimrave në Xhenova dhe Torino - ai prodhoi me një ritëm maniakal veprat që tronditën Perëndimin: "Njerëzorja, tepër njerëzore", "Agimi", "Shkenca e Gëzuar", "Kështu foli Zarathustra", "Përtej të Mirës dhe të Keqes", "Gjenealogjia e Moralit".

 

Tri idetë që tronditën botën

Filozofia e Niçes mund të përmblidhet në tre goditje:

1-"Perëndia ka vdekur". Nuk është ateizëm triumfalist, por një diagnozë. Niçe thotë: Evropa ka vrarë në praktikë Zotin e saj moral, por vazhdon të jetojë sikur asgjë nuk ka ndodhur. Kemi rrëzuar themelet dhe habitemi pse shtëpia po shembet. Pyetja e tij nuk është nëse Zoti ekziston, por çfarë do të vendosim në vend të tij.

2-Vullneti për pushtet. Jo dëshira për të sunduar të tjerët, siç u keqkuptua më vonë, por shtysa e brendshme e çdo gjëje të gjallë për t'u tejkaluar, për t'u rritur, për të krijuar formë. Edhe arti është vullnet për pushtet.

3-Mbinjeriu dhe kthimi i përjetshëm. Mbinjeriu, apo sië njihet në orgjinal Übermensch, nuk është super-njeri biologjik, arian apo tiran. Është njeriu që arrin të krijojë vetë vlerat e tij, përtej moralit të tufës, moralit të resantimentit që Niçe e quante "moral i skllevërve". Dhe testi final i tij është: A do të kishe guximin të jetoje jetën tënde, pikërisht ashtu siç është, për një pafundësi herësh? Nëse jo, nuk je i lirë.

 

Fundi në Torino

Jeta e tij nuk e ndoqi dot filozofinë e forcës që predikonte. Shëndeti i dobët, migrena kronike, izolimi dhe indiferenca e publikut e gërryen. Më 3 janar 1889, në Piazza Carlo Alberto në Torino, pa një karrocier që rrihte një kalë. Sipas dëshmisë, iu hodh në qafë kafshës duke qarë dhe u rrëzua. Ishte kolapsi mendor përfundimtar.

11 vitet e fundit i kaloi në errësirë mendore, fillimisht nën kujdesin e nënës dhe më pas të motrës, Elizabet Fërster-Niçe.. Kjo e fundit do të bëjë dëmin më të madh: do të censurojë, presë dhe montojë shënimet e tij për të krijuar veprën e rreme Vullneti për Pushtet, duke e përshtatur për antisemitët dhe nacionalistët gjermanë që vetë Niçe i përbuzte hapur. Ai vdiq më 25 gusht 1900 në Vajmar.

Nga ajo manipulim lindi keqkuptimi më tragjik: nazizmi e përdori Niçen si pararendës. Në të vërtetë, Niçe kishte shkëputur marrëdhëniet me motrën pikërisht për shkak të martesës së saj me një agjitator antisemit. Ai e quante nacionalizmin gjerman "neurozë" dhe antisemitizmin "llojin më të ulët të mediokritetit".

 

Pse na duhet ende sot

Niçe mbetet i rrezikshëm sepse nuk të lë të qetë. Në vend të të ofrojë ngushëllimin ai të ofron një çekiç. Dhe na detyron të pyesim: Nëse nuk ka më vlera të gatshme nga lart, a ke forcë të ndërtosh vetë? Nëse jeta nuk ka kuptim të dhënë, a ke guxim t'i japësh vetë kuptim?

Prandaj ai nuk ishte një njeri që prodhonte tragjedi. Sepse tragjedi është kur bota prodhon një mendje si të tijën dhe nuk di çfarë të bëjë me të, veçse ta keqlexojë.

x

Klaudia Shifer, vajza nga Rheinbergu që u bë supermodele

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Ajo ishte bionde, e gjatë, e bukur dhe elegante – një kombinim që në vitet ’90 dukej sikur ishte krijuar posaçërisht për pasarelat. Ndaj nuk u bë thjesht një modele e famshme; por u shndërrua në një nga fytyrat që mishëruan epokën e supermodeleve…

 

…Më 25 gusht 1970 – Në Rheinberg të Gjermanisë Perëndimore lind Klaudia Shifer, modelja gjermane që gjatë viteve ’90 do të shndërrohej në një nga fytyrat më të njohura të modës në botë.

Në adoleshencë, Shifer nuk e kishte menduar se do të bëhej modele. Ajo u zbulua në moshën 17-vjeçare në një klub nate në Dyseldorf, nga një agjent i një agjencie modelingu. Fytyra e saj bionde, tiparet e theksuara dhe ngjashmëria me ikonat e kinemasë së viteve të mëparshme e bënë shpejt të dallueshme.

Karriera ndërkombëtare nisi në fund të viteve ’80, kur Shifer u shfaq në fushata dhe kopertina të revistave prestigjioze të modës. Por kthesa e madhe erdhi kur ajo u bë një nga modelet kryesore të Shanelit, nën drejtimin artistik të Karl Lagerfeldit. Bashkëpunimi me stilistin gjerman do të ishte vendimtar për krijimin e imazhit të saj si një prej supermodeleve të epokës.

Në fillim të karrierës, shtypi e krahasoi shpesh me Brigite Bardo, për shkak të flokëve biondë, pamjes sensuale dhe një kombinimi të veçantë mes elegancës dhe sensualitetit. Por Shifer shumë shpejt e krijoi identitetin e saj.

Vitet ’90 ishin dekada e supermodeleve. Emri i Klaudia Shifer u vendos në të njëjtën ligë me Naomi Kembëll, Sindi Krouford, Linda Evangelista dhe Kristi Tërlington. Ato nuk ishin më thjesht modele që shfaqeshin në pasarelat e modës. U bënë personazhe globale, me kontrata milionëshe, kopertina revistash dhe një ndikim që kapërcente kufijtë e industrisë së modës.

Shifer u shfaq në qindra kopertina revistash dhe punoi me disa prej fotografëve dhe shtëpive më të rëndësishme të modës. Fytyra e saj u bë pjesë e reklamave ndërkombëtare, ndërsa emri filloi të përdorej si sinonim i epokës së artë të supermodeleve.

Në vitet e mëvonshme ajo u shfaq edhe në filma dhe programe televizive, duke provuar të zgjerojë karrierën përtej modës. Ndërkohë, u angazhua edhe në projekte të lidhura me dizajnin dhe stilin.

Ajo që e dalloi Shiferin ishte aftësia për të mbetur një figurë publike edhe pasi epoka e supermodeleve filloi të ndryshonte. Nga pasarelat e Parisit, Milanos dhe Nju-Jorkut, ajo kaloi në një fazë tjetër të karrierës, duke e kthyer famën e modeles në një markë personale.

Klaudia Shifer mbetet një nga fytyrat që përcaktuan modën e viteve ’90. Në një kohë kur revistat e modës mund të krijonin yje botërorë brenda një nate, ajo ishte ndër ato gra që e shndërruan modelingun nga një profesion në një fenomen të kulturës pop.

Biondja nga Rheinbergu nuk ishte vetëm një modele e suksesshme. Ajo ishte një nga simbolet e epokës së supermodeleve.

 

Paulo Koelho, shkrimtari që e ktheu kërkimin e ëndrrës në letërsi

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Shqipërinë e fillimit të viteve 2000, kur libraritë po mbusheshin për herë të parë me letërsi që nuk ishte e ndaluar apo e detyruar, kishte një libër të vogël, me kopertinë të verdhë, që kalonte dorë më dorë. “Alkimisti”. Shumëkush e lexoi në autobus, në një sallë biblioteke nga ato të lagjeve, apo dhe në kafene, dhe e mbajti mend si librin e parë që i foli jo për sistemin, por për veten. Atje nisi edhe marrëdhënia e veçantë e lexuesit shqiptar me Paulo Koelhon. Jo si me një klasik të vështirë, por si me një bashkëbisedues…

 

…Më 24 gusht 1947, në Rio de Zhaneiro, lindi shkrimtari brazilian që do ta kthente pikërisht këtë bisedë - mes njeriut dhe ëndrrës së tij - në fenomen botëror.

Rruga e tij nuk ishte akademike. Para famës, Koelho provoi gazetarinë, teatrin, muzikën rock - ishte tekstshkrues i Raul Seixas - u përplas ashpër me familjen që donte një karrierë "serioze" për të, u internua për pak kohë në një spital psikiatrik nga prindërit, udhëtoi, kërkoi në lëvizje spiritiste dhe kundërkulturore të viteve '70. Ishte një biografi e çrregullt, e një njeriu që po kërkonte gjuhën e vet.

E gjeti te thjeshtësia.

Fama botërore erdhi në 1988 me “Alkimisti”. Historia e bariut Santiago që lë kopenë për të kërkuar një thesar pranë piramidave është, në sipërfaqe, një përrallë. Në thelb është një traktat modern mbi Legjendën Personale - idenë se secili ka një thirrje që bota konspiron ta ndihmojë ta realizojë, nëse ka guximin ta ndjekë.

Libri u refuzua fillimisht nga shtëpia e parë botuese. Pastaj u përkthye në mbi 80 gjuhë, me mbi 150 milionë kopje të shitura, duke u bërë një nga librat më të lexuar në histori.

Për lexuesin shqiptar, suksesi i tij nuk ishte rastësi. Pas një gjysmë shekulli ku ëndrra personale ishte e ndaluar dhe kolektivja ishte e detyrueshme, Koelho erdhi me një mesazh thuajse subversiv: ke të drejtë të kesh një ëndërr tënden. Dhe ke detyrimin ta ndjekësh.

Pas “Alkimisti”-t erdhën “Veronika vendos të vdesë”, “Njëmbëdhjetë minuta”, “Zahiri”, “Fitimtari është i vetëm”, “Brida”, “Buzë lumit Piedra u ula dhe qava”. Të gjithë rrotullohen rreth të njëjtave shtylla: dashuria si provë, fati si zgjedhje, kërkimi shpirtëror jo në manastir, por në mes të jetës.

Stili i tij është arsyeja pse adhurohet dhe kritikohet njëkohësisht. Fjali të shkurtra. Simbole të qarta. Asnjë ndërlikim gjuhësor. Kritikët letrarë e akuzojnë për thjeshtësi didaktike. Lexuesit e duan pikërisht për këtë. Koelho nuk shkruan për të impresionuar profesorët. Shkruan për njeriun që ka një dilemë në orën 2 të natës.

Në 2014, ai e bëri një gjest të rrallë: hapi online Fondacionin Paulo Koelho, duke vendosur falas mbi 80 mijë dokumente, dorëshkrime, foto dhe agjenda personale. Një arkiv i jetës së tij i aksesueshëm për këdo.

Nga një i ri i quajtur "i çmendur" nga familja e tij, te shkrimtari që hyri në Akademinë Braziliane të Letrave dhe u lexua nga presidentë dhe nga shitës ambulantë, Koelho mbetet prova se letërsia nuk ka nevojë të jetë e ndërlikuar për të qenë e nevojshme.

Pyetja që e bëri të pavdekshëm është e njëjta pyetje që i bëri mijëra shqiptarë të nënvizonin rreshta të Alkimistit 20 vjet më parë:

Çfarë ndodh kur vendos, më në fund, të mos e tradhtosh ëndrrën tënde?

A është latuar njerëzimi në 6000 vjet, apo i është trashur truri?

 

Nga Leonard Veizi

 

Mania e re e njeriut nuk është më telefoni. Është ekrani i vogël që i rri ngjitur në dorë, në tavolinë, në shtrat, në autobus, në tryezën e bukës dhe, në rastet ekstreme, edhe në tualet. Pas tij vjen ushtria: Facebook, Instagram, TikTok — platforma ku nuk të duhet më të dish diçka për të folur për gjithçka.

Deri dje jeta kishte një filtër natyral. Shkolla, puna, lagjja. Duhej të flisje përballë dikujt, gjë që të detyronte të mendoje të paktën dy herë para se të hapje gojën. Ekzistonte një hierarki e heshtur e dijes dhe e turpit. Funksiononte keq e mos më keq, por ekzistonte.

Pastaj erdhi rrjeti. Dhe njeriu u çlirua.U çlirua nga nevoja për të menduar para se të fliste. Nga turpi. Nga droja se mos duket qesharak. Nga ai zëri i brendshëm që dikur thoshte: "Mos e thuaj, se do të marrin për idiot". Dhe aty ndodhi zbulimi i madh: nuk paskemi jetuar mes  

Rrjetet sociale hapën një dritare mbi psikikën kolektive dhe ajo që pamë nuk ishte e bukur. Një nivel ordiner deri në neveri. Një vetëbesim që nuk ka asnjë lidhje me dijen: njerëz që shkruajnë me gabime fëmijësh për të dhënë leksione mbi politikën, mjekësinë, historinë dhe universin; njerëz që s'kanë lexuar një libër të vetëm, por kanë verdikte përfundimtare për gjithçka. Dhe më e rënda: nuk janë të heshtur. Kurrë nuk kanë qenë më me zë.

 

Kthesa e madhe e qytetërimit

Këtu lind pyetja: çfarë ka bërë njerëzimi me veten në gjashtë mijë vjet qytetërim?

Gjashtë mijë vjet përpjekje për t'u latuar. Për të dalë nga shpella, për të matur kohën, për të shpikur shkrimin, ligjin, bibliotekën, universitetin. Nga Platoni e Aristoteli te Koperniku, Njutoni, Darvini, Ajnshtajni. Nga pllakat e baltës te teleskopët që fotogroskopojnë lindjen e galaktikave. Dhe në fund? Njeriu modern, me një smartphone 1000 euro në dorë, debaton në Facebook nëse Toka është e rrumbullakët.

Kemi dërguar makina në Mars dhe s'dimë të sillemi me njeriun përballë. Kemi deshifruar ADN-në dhe nuk deshifrojmë dot një fjali pa e kthyer në sherr. Kemi krijuar inteligjencën artificiale, ndërsa një pjesë e njerëzimit sillet sikur inteligjenca natyrale është aksesor i panevojshëm. Sepse kemi ngatërruar dy gjëra: përparimin e qytetërimit me përparimin e njeriut. Qytetërimi u bë më kompleks. Mjetet u bënë të jashtëzakonshme. Por njeriu nuk u bë proporcionalisht më i mençur. Një njeri antik mund të mos dinte asgjë për mekanikën kuantike, por e dinte ku mbaronte dija e tij. Sot mund të kesh një fakultet e dy mastera në mur dhe të jesh i bindur se çdo mendim që të vjen në kokë është e vërtetë universale.

 

Dy helmet e reja të epokës digjitale

Këtu hyjnë në lojë dy helme të reja që e deformojnë edhe më shumë këtë panoramë:

-Ekonomia e vëmendjes: Algoritmi nuk pyet kush ka të drejtë. Pyet kush të mban më gjatë para ekranit. Dhe para ekranit të mban më gjatë zemërimi, banaliteti dhe budallallëku, jo nuanca dhe arsyeja. Kështu budallallëku nuk është më thjesht i pranishëm, ai është i sponsorizuar. Injoranca bëhet biznes model.

-Infantilizimi i të rriturit: Rrjeti e ktheu të rriturin në fëmijë që kërkon konfirmim çdo pesë minuta. Një like si biberon. Një share si përkëdhelje. Njeriu dikur rritej duke mësuar të duronte mospajtimin; sot e bllokon atë. Dikur rritej duke pranuar hierarkinë e kompetencës; sot beson se mendimi i tij për vaksinën vlen sa ai i mjekut që ka studiuar 20 vjet, sepse "edhe unë kam mendimin tim".

E vërteta është e thjeshtë dhe brutale: Diploma nuk është kulturë. Informacioni nuk është dije. Dija nuk është mençuri. Dhe celulari nuk është tru.

Rrjetet demokratizuan shprehjen, por jo mendimin. I dhanë të gjithëve mikrofon, pa pyetur nëse kanë diçka për të thënë. Dhe për mijëra vjet njerëzimi luftoi që njeriu të kishte zë. Ironia e sotme është se kemi prodhuar një zhurmë kolosale ku filozofi, eksperti, budallai i lagjes dhe teoricieni i konspiracionit kanë të njëjtën hapësirë dhe të njëjtën peshë.

 

Idioti i internetit

Idiotër ka pasur gjithmonë; edhe Sokrati ankohej për ta. Dallimi është se idioti i Athinës fliste në shesh dhe e dëgjonin dhjetë veta. Budallai i sotëm ka internet. Dhe interneti i dha audiencë planetare. Prandaj pyetja nuk është nëse njerëzimi ka përparuar teknikisht. Po, ka përparuar. Pyetja është nëse është latuar bashkë me qytetërimin që ndërtoi. Sepse mund të kesh më shumë informacion dhe më pak gjykim. Më shumë arsim dhe më pak kulturë. Më shumë komunikim dhe më pak bisedë. Mund të kesh arritur deri aty sa, para se të shtypësh butonin e shkarkimit në tualet, mendon se po shpenzon ujë kot, dhe pesë minuta më vonë shkruan një traktat 30 rreshtash se si duhet të shpëtojë njerëzimi.

Ndoshta gjashtë mijë vjet nuk kanë mjaftuar. Ose ndoshta kemi punuar aq shumë për të latuar botën, sa harruam të lajmë veten.

Dhe pyetja mbetet pezull mbi ekranin e ndezur: në këto gjashtë mijë vjet, njerëzimi u latua, apo thjesht iu trash truri?

“Sindromi i Stokholmit”, kur viktima puth dorën e agresorit që e mbajti peng

Nga Leonard Veizi

 

Dashuria për dhunuesin, që dikur ishte urrejtje, është një nga paradokset më të errëta të psikikës njerëzore…

 

…Më 23 gusht 1973, dy grabitës u ngujuan në bankën “Kreditbanken” të Stokholmit me katër pengje. Pas gjashtë ditësh, kur policia ndërhyri, disa prej pengjeve kishin nisur t'i mbronin rrëmbyesit dhe të mos besonin te ata që kishin ardhur për t’i shpëtuar. Nga kjo ngjarje lindi shprehja “Sindromi i Stokholmit”.

Termi nuk është një diagnozë zyrtare psikiatrike dhe fenomeni është i rrallë. Por ai ka mbetur si një metaforë e fuqishme për një mekanizëm psikologjik më të gjerë: njeriu mund të lidhet emocionalisht me burimin e frikës kur është i varur prej tij për mbijetesë.

Kur liria zhduket, edhe një grimë mirësi merr përmasa të jashtëzakonshme.

Një gotë ujë nga ai që mund të të vrasë mund të duket si shpëtim. Një ditë pa dhunë mund të duket si mëshirë. Një privilegj i vogël, brenda një sistemi shtypës, mund të përjetohet si drejtësi. Këtu ndodh përmbysja tragjike: viktima nuk mat më të mirën me standardin e lirisë, por me shkallën e dhunës që i është kursyer. Dhe kjo nuk është vetëm çështje psikologjie individuale. Mund të bëhet edhe psikologji kolektive.

Shqipëria e njeh mirë këtë mekanizëm, edhe pse nuk duhet ngatërruar me diagnozën “Sindromi i Stokholmit”.

Për dekada, shteti komunist nuk ishte vetëm administratë, por autoriteti që përcaktonte kufijtë e jetës: punën, banesën, shkollimin, lëvizjen, fjalën, madje edhe fatin personal. Në një rend të tillë, ajo që duhej të ishte e drejtë mund të përjetohej si privilegj.

Dhe këtu lind një pyetje më e thellë: çfarë ndodh me psikikën e një shoqërie kur ajo mësohet për shumë kohë ta përjetojë pushtetin si burim të së mirës dhe të së keqes njëkohësisht?

Pushteti të kufizon, bet edhe të shpërblen. Të frikëson, por edhe të mbron. Të merr diçka, pastaj të kthen një pjesë dhe pret mirënjohje. Me kalimin e kohës, kufiri midis detyrimit dhe favorit fillon të zhduket. Kjo është ndoshta pasoja më e thellë e çdo sistemi paternalist: njeriu harron se ka të drejta dhe fillon të mendojë se ka mirësi që duhet t’i kërkojë.

Diktatura mund të rrëzohet brenda një dite. Reflekset psikologjike të krijuara prej saj kërkojnë shumë më tepër kohë.

Prandaj edhe në një demokraci mund të mbijetojë ideja se shteti të “ndihmon”, politikani të “zgjidh hallin”, pushtetari të “bën nder”.

Dhe kur e mira vjen si favor, lind borxhi. Kur lind borxhi, lind besnikëria. Kështu qytetari mund të fillojë të mbrojë jo institucionin që i garanton lirinë, por personin prej të cilit varet. Është një përmbysje filozofike e marrëdhënies mes individit dhe pushtetit. Në vend që pushteti t’i shërbejë qytetarit, qytetari fillon t’i shërbejë pushtetit që i jep atë që i takon.

Në thelb, liria nuk është vetëm mungesa e prangave. Është aftësia për ta mos e konsideruar dhuratë atë që është e drejtë. Njeriu i lirë nuk falënderon për çdo të drejtë që i njihet. Ai kërkon që ajo të respektohet. Kjo është ndarja mes qytetarit dhe klientit, mes dinjitetit dhe varësisë.

Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i thellë i Stokholmit: pengu më i rrezikshëm nuk është ai që nuk mund të largohet nga qelia. Është ai që mund të dalë prej saj, por vazhdon ta shohë çelësin në dorën e atij që e mbajti brenda.

Sepse liria e vërtetë fillon atëherë kur nuk ke më nevojë ta duash dorën që të heq prangat.

Trimëria që na turpëron

 

 
Nga Leonard Veizi
 
Diçka nuk shkon me ne shqiptarët.
Ka një lloj agresiviteti që po bëhet gjithnjë e më i dukshëm në shoqërinë tonë. Jo vetëm ai që shpërthen në një sherr të çastit, por një agresivitet aktiv, i gatshëm të ndizet për hiçgjë. Një nervozizëm që kërkon menjëherë përplasje, që kalon nga fjala te grushtet, nga konflikti banal te dhuna dhe, shumë shpesh, te arma.
Dhe ndoshta problemi nuk është vetëm se jemi të dhunshëm apo po bëhemi më të dhunshëm. Problemi është se po fillojmë ta konsiderojmë dhunën si një mënyrë normale për të zgjidhur konfliktin.
Deri dje ishim gati të përgjëroheshim vetëm të na vinin ca turistë më shumë. Sot turisti na vjen te dera e shtëpisë dhe ne, duke shkelur edhe disa prej dokeve tona më të vjetra të mikpritjes, arrijmë deri aty sa ta vrasim.
Kaq e nevojshme qenka të tregojmë trimërinë tonë duke vrarë turistë? Çfarë është kjo nevojë për ta dëshmuar burrërinë me thikë, si të ishim ende në ndonjë luftë të vjetër me turkun a me serbin?
Po çfarë mund të ketë bërë ai 20-vjeçari portugez që erdhi në Shqipëri për pushime? Nuk më mbushet mendja se i mori koka erë dhe erdhi të bënte gangsterin në Ksamil, ndaj edhe “e meritonte” të goditej me thikë.
Vështirë ta besosh.
Një truprojë i stërvitur, nëse është vërtet i tillë, nuk ka nevojë për thikë për t’ia bërë të qartë një 20-vjeçari se ka kaluar kufirin. Dy shpulla do të mjaftonin për ta larguar, nëse ky do të ishte qëllimi. Por kur njeriu kërkon hakmarrjen dhe jo zgjidhjen e konfliktit, masa humbet.
Dhe ja ku jemi: një ngacmim në plazh, një konflikt banal, një vajzë me rroba banje, disa fjalë më shumë, dy njerëz që përplasen dhe, në fund, një njeri i vdekur.
Në ç’pikë të kësaj historie humbet masa?
Në ç’pikë një provokim kthehet në dënim me vdekje?
Këto janë pyetje që duhet t’ia bëjmë vetes, jo vetëm policisë apo drejtësisë.
Sepse çështja nuk është vetëm një ngjarje kriminale. Çështja është klima shoqërore që e bën të mundur atë.
Dhe agresiviteti vazhdon me shpejtësi marramendëse, sidomos natën.
Mëngjeseve marrim lajmet e trishta me të cilat paguajmë orët e gjumit. Një makinë është përplasur. Një tjetër ka dalë nga rruga. Dikush ka humbur kontrollin e timonit. Dikush ka humbur jetën. Dikush tjetër ka humbur një njeri të afërt.
Fate të çuditshme njerëzore.
Njerëz që nisen për të kaluar disa ditë pushime, për të parë një vend tjetër, për të pirë një kafe buzë detit, për të bërë fotografi dhe për t’u kthyer në shtëpi me kujtime — dhe kthehen në arkivol.
Këtu agresiviteti nuk ka më fytyrë. Nuk ka kombësi. Nuk ka viktimë të huaj apo shqiptare. Është i njëjti mekanizëm: unë duhet të kaloj, unë duhet të fitoj, unë duhet të tregoj se jam më i fortë, unë duhet të arrij më shpejt, unë duhet t’ia kthej.
Dhe rruga kthehet në arenë... plazhi në arenë... lokali në arenë... parkingu gjithashtu kthehet në arenë. Edhe një vështrim i gabuar mund të bëhet arsye për një sherr.
Çfarë lloj shoqërie kemi ndërtuar e po vazhdojmë ta ndërtojmë kështu?
Na pëlqen të themi se kemi qenë gjithmonë popull mikpritës. E kemi përdorur këtë si një nga portretet tona më të bukura përballë botës. Dhe, në shumë raste, është e vërtetë.
Por mikpritja nuk është vetëm të hapësh derën, të shtrosh sofrën apo të thuash “mirë se erdhe”. Mikpritja fillon pikërisht aty ku ti di të kontrollosh veten kur tjetri të provokon.
Sepse të jesh mikpritës kur mysafiri sillet mirë është e lehtë. Të jesh mikpritës kur mysafiri të bezdis, të kundërshton apo bën diçka që nuk të pëlqen, aty fillon qytetërimi.
Një shoqëri nuk matet vetëm nga mënyra se si sillet me mikun kur gjithçka shkon mirë. Matet sidomos nga mënyra se si reagon kur dikush i prish qetësinë.
Dhe këtu duket se kemi një problem serioz.
Po ushqejmë një agresivitet banal, të përditshëm, që nuk u kushton vetëm të tjerëve. Po na kushton edhe neve.
Thika që ngrihet kundër një të huaji mund të ngrihet nesër kundër një shqiptari. Makina që ecën me shpejtësi të çmendur nuk pyet nëse viktima është turist apo vendas. Dhe zemërimi që sot kërkon një “armik” jashtë nesh, nesër do të gjejë një tjetër brenda nesh.
Në fund të fundit, kjo është edhe tragjedia më e madhe: agresiviteti nuk na bën më të fortë. Na bën më të pasigurt.
Sepse kur secili beson se duhet të mbrojë veten me forcë, se çdo fyerje kërkon përgjigje, se çdo konflikt duhet fituar, atëherë askush nuk është më i sigurt.
Ndoshta duhet të ndalemi një çast dhe të pyesim veten: çfarë po na ndodh?
Sepse nuk është aspak normale ta shohim këtë si diçka që thjesht “ndodh”.
Diçka nuk shkon me ne shqiptarët.
Ndoshta nuk kemi nevojë për më shumë trimëri. Kemi nevojë për më shumë vetëpërmbajtje. Sepse ka një lloj trimërie që nuk të nderon kur e demonstron me thikë në dorë.
Të turpëron.

Vjedhja jospektakolare që e bëri Mona Lizën të pavdekshme

Nga Leonard Veizi

 

Në agimin e nxehtë parizian të 21 gushtit 1911, korridoret e Luvrit u zgjuan me një boshllëk të frikshëm. Në vendin ku prej vitesh priste vizitorët buzëqeshja e mistershme e një gruaje të shekullit XVI, u gjend vetëm një kornizë bosh...

 

...Askush nuk e kuptoi menjëherë se ajo që mungonte ishte një nga pikturat më të çmuara të botës; në fillim, Luvri thjesht dukej sikur kishte humbur një prej veprave të tij. Brenda pak orësh, megjithatë, mungesa e saj do të kthehej në një nga misteret më të bujshme të shekullit. “Mona Lisa”, vepra e Leonardo da Vinçit, ishte zhdukur pa gjurmë. Lajmi për vjedhjen e saj përhapi një tronditje të paprecedentë dhe e shndërroi menjëherë pikturën në një ikonë botërore.

 

Plani i punëtorit italian

Autori ishte Vinçenzo Peruxhia, një italian i thjeshtë, punëtor xhami që kishte punuar në muze. I bindur se piktura i përkiste atdheut të tij, ai hyri në Luvër i veshur me uniformën e bardhë të punonjësve, e hoqi tablonë nga muri, e çmontoi nga korniza mbrojtëse dhe e fshehu nën rrobat e veta. Pa shumë vështirësi, arriti ta nxirrte jashtë ndërtesës.

 

Paris në panik

Kur u zbulua mungesa e veprës, në fillim u mendua se ajo ishte marrë për restaurim. Vetëm pas disa orësh u pranuar e vërteta: “Mona Lisa” ishte vjedhur. Shtypi shpërtheu me tituj sensacionalë. Policia dyshoi madje edhe te Pablo Picasso, që përkohësisht u mbajt i hetuar, por pa prova dhe u shpall i pafajshëm.

 

Dy vite në fshehtësi

Piktura qëndroi më shumë se dy vjet në një apartament modest parisien, brenda një kutie druri. Në vitin 1913, Peruggia tentoi ta shiste në Firence, duke u paraqitur si patriot që donte ta kthente veprën në Itali. Tregtarët e artit dhe drejtori i Galerisë Uffizi e kuptuan menjëherë se kishin përballë origjinalin dhe njoftuan autoritetet. Peruggia u arrestua, ndërsa vepra u rikthye në Francë.

 

Pasojat dhe fama e re

Në Itali, tabloja u ekspozua përkohësisht dhe u përjetua si “kthim në shtëpi”. Më pas u dorëzua sërish Luvrit, ku ndodhet edhe sot. Gjykata e dënoi Peruxhian me vetëm një vit e 15 ditë burg, duke marrë parasysh motivin e tij patriotik. Por pas kësaj aventure, fama e “Mona Lizës” u rrit në përmasa planetare: mijëra njerëz u dyndën për ta parë zonjën enigmatike që kishte sfiduar jo vetëm kohën, por edhe ligjin.

 

Frymëzimi në kinema

Ngjarja e vjedhjes frymëzoi edhe botën e kinemasë, duke u shndërruar në subjekt filmash dramatikë e komikë:

-“Nick Winter and the Theft of the Mona Lisa” (1911) – një komedi e shkurtër franceze, realizuar menjëherë pas ngjarjes, që tallej me paaftësinë e hetuesve.

-“The Theft of the Mona Lisa” (1931) – dramë gjermane e Geza fon Bolvari, ku Peruxhia paraqitet si i dashuruar që përmes vjedhjes kërkon zemrën e një kamarierjeje.

-“The Mona Lisa Has Been Stolen” (1966) – komedi franceze e Mishel Devij, që e kthen ngjarjen në një aventurë të shpenguar me magjistarë, kriminelë e policë.

 

Epilogu

Vjedhja e 1911-s, nga një akt i një punëtori anonim, u shndërrua në një moment të artit botëror që vulosi mitin e “Mona Lizës”. Që atëherë, buzëqeshja e saj e padukshme nuk është më thjesht një portret – por një legjendë.

 

Alfred Hiçkok, mjeshtri që i mësoi kinemasë të kishte frikë

 

 

Leonard Veizi

 

Ai ishte nga ata që e ktheu frikën në art dhe ankthin në një gjuhë të re të kinemasë. Nuk kishte nevojë të tregonte përbindëshin, sepse dinte ta vendoste frikën brenda mendjes së spektatorit. Me kamerën e tij, edhe heshtja, një derë e mbyllur apo një vështrim i dyshimtë mund të bëheshin paralajmërimi i një tmerri që ende nuk kishte ardhur…

 

…Më 13 gusht 1899, në Leytonstone të Londrës, lindi një nga figurat më të rëndësishme të historisë së kinemasë: Alfred Hiçkok, regjisori britaniko-amerikan që do ta kthente frikën, ankthin dhe dyshimin në një gjuhë të veçantë filmike.

Hiçkok nuk ishte një regjisor filmash thriller. Ai ishte arkitekt i ankthit. Dinakëria e tij nuk qëndronte vetëm te ajo që i tregonte publikut, por sidomos te ajo që zgjidhte të mos i tregonte. Ai e dinte se imagjinata e spektatorit mund të ishte shumë më e tmerrshme se çdo përbindësh që mund të shfaqej në ekran.

I lindur në një familje katolike të shtresës së mesme, Hiçkok u rrit në një mjedis të rreptë dhe disiplinor. Një prej historive më të njohura për fëmijërinë e tij lidhet me babanë, i cili, sipas rrëfimit të vetë regjisorit, e dërgoi dikur në polici me një shënim ku kërkonte që djali të mbyllej për disa minuta në një qeli. Episodi, real apo i rrëfyer me një dozë teatraliteti, është bërë pjesë e mitologjisë së Hiçkokut dhe shpesh është parë si një nga çelësat e interesimit të tij të mëvonshëm për fajin, ndëshkimin dhe frikën.

Ai nisi të punojë në industrinë e filmit në kohën e kinemasë së heshtur. Fillimisht merrej me titrat dhe skenarët, përpara se të kalonte në regji. Në vitet 1920 filloi të ndërtonte emrin e tij në kinemanë britanike.

Por Hiçkok kishte një ambicie më të madhe: të kontrollonte emocionin e spektatorit.

Në filmat e tij, publiku shpesh di më shumë se personazhet. Dhe pikërisht këtu lind ankthi.

Një njeri ecën drejt një dere. Ne e dimë se pas saj mund të jetë vrasësi. Personazhi nuk e di. Ai vazhdon të ecë. Kamera nuk nxiton. Muzika mund të jetë e qetë. Dhe spektatori pret. Jo sepse nuk di çfarë po ndodh, por sepse e di.

Ky ishte një prej sekreteve të mjeshtërisë së Hiçkokut.

Në vitin 1929 realizoi “Blackmail”, një nga filmat që shënuan kalimin e tij drejt kinemasë së zëshme. Më pas erdhën filma që e vendosën gjithnjë e më fort në qendër të kinemasë britanike, deri në momentin kur Hollywood-i e thirri.

Në vitin 1939 Hiçkok u vendos në Shtetet e Bashkuara. Një vit më vonë realizoi “Rebecca”, filmin që i dha menjëherë një peshë të madhe në Hollywood dhe që fitoi Oscar-in për filmin më të mirë. Ai vetë, megjithatë, nuk do ta fitonte kurrë Oscar-in si regjisor.

Por filmografia e tij do të bëhej shumë më e rëndësishme se një statujë.

“Notorious”, “Strangers on a Train”, “Rear Window”, “Vertigo”, “North by Northwest”, “Psycho” dhe “The Birds” janë vetëm disa prej gurëve kilometrikë të një karriere që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si ndërtohet suspense në kinema.

Te “Rear Window”, një fotograf i detyruar të qëndrojë në apartament vëzhgon fqinjët nga dritarja dhe fillon të dyshojë se ka parë një vrasje. Gjithçka ndodh përballë syve tanë, por Hiçkok e shndërron një oborr apartamentesh në një univers të tërë dyshimi.

Te “Vertigo”, obsesioni, dashuria dhe frika nga humbja përzihen deri në kufijtë e halucinacionit. Sot filmi konsiderohet nga shumë kritikë një prej kulmeve të kinemasë botërore.

Pastaj erdhi “Psycho”.

Në vitin 1960, një skenë dushi prej pak minutash do të ndryshonte përgjithmonë historinë e filmit horror dhe thrillerit psikologjik. Vrasja e Marion Crane nuk kishte nevojë për një shfaqje të drejtpërdrejtë të dhunës. Montazhi, tingulli, këndet e kamerës dhe ritmi e bënë spektatorin të përjetonte një tronditje që kinemaja nuk e kishte përdorur më parë në atë mënyrë.

Dhe pastaj ishte “Norman Bejts”. Një hotel i izoluar. Një nënë. Një djalë. Një sekret. Dhe një nga personazhet më të famshëm të historisë së kinemasë.

Hiçkok kishte edhe një veçori tjetër: pamjen e tij. Trupi i shëndoshë, kostumi i errët, fytyra e rëndë dhe shprehja thuajse e pandryshueshme e bënë atë vetë një personazh. Daljet e tij të shkurtra në filmat e vet, të ashtuquajturat cameo, u kthyen në një lojë të dashur me publikun. Spektatorët nisën ta kërkonin regjisorin brenda filmit.

Në televizion, ai e shndërroi edhe më tej figurën e tij në një markë me programin “Alfred Hitchcock Presents”. Zëri i tij, ironia e thatë dhe humori i zi krijuan një personazh publik që ishte po aq i njohur sa filmat e tij.

Por pas humorit dhe pamjes së tij karakteristike fshihej një regjisor jashtëzakonisht i përpiktë. Hiçkok e konceptonte filmin deri në detaje përpara xhirimit dhe ishte i obsesionuar me mënyrën se si kamera do të kontrollonte shikimin e publikut.

Për të, suspense nuk ishte thjesht frikë. Ishte informacion.

Nëse spektatori sheh një bombë poshtë tavolinës, ndërsa personazhet flasin të qetë pa e ditur se ajo ndodhet aty, ankthi fillon të rritet. Nëse bomba shpërthen papritur pa paralajmërim, kemi befasi. Hiçkok preferonte ankthin. Ai e dinte se frika më e madhe nuk vjen gjithmonë nga ajo që shohim. Shpesh vjen nga ajo që presim.

Alfred Hiçkok vdiq më 29 prill 1980, në Los Anxhelos. Kishte lënë pas një filmografi që nuk u plak bashkë me të. Përkundrazi, sa më shumë kohë kalon, aq më qartë duket ndikimi i tij.

Ai nuk e shpiku frikën në kinema. Ai shpiku mënyra të reja për ta bërë publikun të priste që ajo të vinte.