Mali i talentit përballë “kafazit” mediatik

 

Nga Leonard Veizi
 
Mali është prej atyre yjeve që nuk pranon të fshihet pas hijes së spektakleve. Ai ka një shkëlqim që nuk kërkon dritat e kamerave për t’u shquar; një shkëlqim që lind nga pasioni dhe nga ajo ndjesi e rrallë e artistit të lindur...
 
...Ashtu siç u shpreh edhe nëna e tij, këngëtarja e mirënjohur Violeta Kukaj, Mali është një artist me “A” të madhe. Ky nuk është thjesht një vlerësim subjektiv prindëror, por një konstatim i rëndësishëm që vjen nga dikush që e njeh mirë peshën e muzikës dhe skenës shqiptare. “A”-ja e tij nuk është vetëm një shkronjë; është një shenjë e talentit, e pasionit dhe e përkushtimit që e dallon nga turma.
 
Zhgënjimet
Rrugëtimi i Mal Retkocerit ka qenë i shoqëruar me çaste ku publiku dhe kritika prisnin më shumë. Kur u shfaq për herë të parë në Festivalin e 62-të në RTSH me këngën “Çmendur”, mosvlerësimi me çmimin që do ta çonte të përfaqësonte Shqipërinë në Eurovizion la një shije zhgënjimi. E njëjta ndjesi u përsërit edhe në pjesëmarrjen e tij të dytë, po aq dinjotoze, në po të njëjtin festival.
Megjithatë, zhgënjimi më i madh erdhi kur vendosi të hynte në një “kafaz” televiziv, - apo një qeli me ngjyra gjithfarësh dhe emocione të sajuara, - që për marrëveshje fjale quhet Big Brother. Pyetja që më lindi natyrshëm ishte: “Çfarë të duhet ky format ty, o Mal?”
 
“M”-ja e Malit
Koha po tregon se brenda atij ambienti, Mali nuk shfaq vetëm “A”-në e artistit, por edhe “M”-në e madhe të karakterit të tij, të cilën po e lartëson dita-ditës. Në një realitet ku spektakli ushqehet me intriga, konflikte dhe drama të sajuara, ai ka zgjedhur të qëndrojë imun ndaj “kurtheve” të audiencës.
I rritur në një familje me probleme bashkëjetese, Mali tregoi maturi të rrallë. Edhe pse situata mund të shndërrohej në një bombë mediatike, ai refuzoi ta kthente marrëdhënien me të atin në një spektakël publik. Vendosmëria e tij për ta kryer takimin larg kamerave, në kushte private, tregoi një dinjitet dhe forcë morale që rrallëherë shihet në një botë ku gjithçka ekspozohet pa doreza.
 
“A”-ja e Malit
Në vend të polemikave, Mali ka zgjedhur buzëqeshjen në vend të dramës, mirësinë në vend të sulmit, krijimtarinë në kushte mbijetese. Ai ka arritur të kompozojë këngë të reja brenda asaj shtëpie, duke transformuar presionin dhe tensionin në art.
“A”-ja e madhe e talentit dhe “M”-ja e madhe e karakterit bashkohen tek Mali, duke krijuar një kombinim që rrallë shfaqet në skenën e sotme. Ai nuk është thjesht një konkurrent në një lojë televizive; ai është një artist që po rritet para syve të publikut, duke treguar se integriteti dhe sinqeriteti në art vlejnë më shumë se çdo çmim apo fitore spektakli.

1981 – Pranvera e madhe e Kosovës, zgjimi kombëtar që kërkoi Republikën

Nga Leonard Veizi

 

Marsi vitit 1981 ishte kthesa e madhe historike që vulosi fillimin e fundit të zgjedhës jugosllave mbi shqiptarët. Ajo që nisi në mensat dhe auditorët e Universitetit të Prishtinës u shndërrua rrufeshëm në një kryengritje dinjitoze popullore, duke artikuluar për herë të parë, qartë dhe zëshëm, vullnetin e patjetërsueshëm: Kosova Republikë...

 

...Pranvera e vitit 1981 nuk ishte thjesht një shpërthim spontan. Ajo ishte kulmi i një tensioni historik të akumuluar për dekada. Nën sipërfaqen e një federate që propagandonte parullën e “vëllazërim-bashkimit”, në realitetin e përditshëm të Kosovës mbizotëronte një pabarazi e thellë politike, ekonomike dhe kulturore. Shqiptarët përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë, por mbeteshin një popull me të drejta të kufizuara në kuadër të Jugosllavia. Prandaj shpërthimi i vitit 1981 ishte shumë më tepër sesa një revoltë studentore. Ai ishte një çast ndërgjegjësimi kombëtar.

 

Nisja

Në mars të vitit 1981, studentët e Prishtinës, të lodhur nga diskriminimi i hapur dhe kushtet degraduese të jetesës, u bënë zëri i një populli të tërë të shtypur. Ndonëse shkëndija e parë u ndez për çështje sociale, brenda pak orësh kauza mori trajtën e saj të vërtetë: Liri dhe Barazi.

Në auditorët dhe konviktet e universitetit u artikulua një vetëdije e re politike. Brezi i ri nuk kërkonte më vetëm përmirësime të përditshme; ai kërkonte dinjitet kombëtar dhe barazi institucionale.

Përballë padrejtësisë sistematike të Beogradit, studentët shqiptarë treguan një pjekuri politike të jashtëzakonshme. Thirrjet e tyre nuk ishin thjesht kërkesa për ushqim, por klithma për drejtësi historike:

“Kosova Republikë!” – një kërkesë legjitime për status të barabartë në një federatë që i trajtonte shqiptarët si qytetarë të dorës së dytë.

“Jemi shqiptarë, jo jugosllavë!” – një riafirmim i identitetit kombëtar që nuk mund të zhbëhej nga ideologjia federale.

Në thelb, studentët kërkonin një gjë të vetme: barazi politike me republikat e tjera të federatës.

 

Plebishiti i rrugës

Ajo që autoritetet jugosllave tentuan ta minimizonin si një “revoltë konviktesh”, u përhap si zjarri në çdo cep të Kosovës. Demonstratat nga Prishtina u përhapën në qytete të tjera si Prizreni, Peja dhe Mitrovica. Punëtorët e fabrikave, nxënësit e shkollave të mesme dhe intelektualët braktisën heshtjen dhe iu bashkuan rinisë. Ky ishte çasti kur protesta studentore u shndërrua në një plebishit të rrugës. Sheshet e qyteteve u kthyen në tribunë politike të popullit shqiptar në Kosovë.

Në thelb, demonstratat e vitit 1981 treguan një të vërtetë që Beogradi nuk donte ta pranonte: ideja e Republikës ishte rrënjosur thellë në ndërgjegjen kolektive.

 

Dhuna e regjimit

Reagimi i Beogradit zbuloi fytyrën e vërtetë të shtetit jugosllav. Në vend të dialogut politik, autoritetet federale zgjodhën forcën brutale. Kosova u shpall zonë e gjendjes së jashtëzakonshme. Njësi të shumta policore dhe ushtarake u dërguan në qytetet kryesore për të shtypur protestat. Tanket dhe automjetet e blinduara dolën në rrugët e Prishtinës. Demonstruesit u përballën me gaz lotsjellës, plumba dhe arrestime masive. Bilanci ishte i rëndë: qindra të vrarë e të plagosur, mijëra të arrestuar, dhe një valë dënimesh të rënda ndaj studentëve dhe intelektualëve shqiptarë.

Shumë prej tyre u dënuan si “irredentistë” apo “kundërrevolucionarë”, etiketa politike që përdorej për të kriminalizuar çdo kërkesë për barazi. Në të vërtetë, ata nuk kërkonin asgjë më shumë sesa të drejtën për të qenë të barabartë në vendin e tyre.

 

Gurthemeli i Pavarësisë

Viti 1981 shënoi një pikë pa kthim në historinë politike të Kosovës. Pas asaj pranvere, iluzioni i ideologjisë së “Vëllazërim-Bashkimit” u shemb përfundimisht për shumë shqiptarë. Demonstratat treguan se sistemi jugosllav nuk ishte i gatshëm të pranonte barazi reale për shqiptarët. Nga ai moment, konflikti politik mes aspiratës shqiptare për vetëvendosje dhe strukturës federale jugosllave u bë i pashmangshëm.

Në këtë kuptim, viti 1981 mund të konsiderohet gurthemeli ideologjik i proceseve që do të pasonin. Pa guximin e studentëve të asaj pranvere: nuk do të kishte rezistencë politike të organizuar në vitet ’90, nuk do të kishte mobilizimin kombëtar që do të çonte drejt çlirimit, dhe ndoshta historia e Kosovës do të kishte marrë një drejtim tjetër.

 

Epoka e re

Pranvera e vitit 1981 mbetet një nga periudhat më domethënëse të historisë moderne të Kosovës. Ajo ishte çasti kur një brez i ri theu frikën dhe sfidoi hapur një sistem që dukej i pathyeshëm. Në retrospektivë historike, ajo pranverë mund të shihet si agimi i një procesi të gjatë politik, që do të kalonte përmes dekadash përplasjeje, represioni dhe rezistence, deri në transformimet e mëdha të fund shekullit XX. Historia e vitit 1981 na kujton një të vërtetë të thjeshtë: as tanket, as burgjet dhe as propaganda nuk mund ta shuajnë vullnetin e një populli që kërkon liri, barazi dhe të drejtën për të qenë zot në shtëpinë e vet. 

Sharon Stoun, bukuria e ftohtë që u kthye në ikonë të kinemasë

 

Leonard Veizi
 
Ka aktore që hyjnë në ekran në heshtje, duke u kërkuar leje dritëhijeve, dhe ka të tjera që shpërthejnë si një rrufe që ndriçon për një çast gjithë qiellin e kinemasë. Sharon Stoun i përket kësaj të dytës. Elegante, me një bukuri të ftohtë që ngjan me një skulpturë mermeri, por me një prani magnetike që përvëlon, ajo u bë një nga figurat më të paharrueshme të viteve ’90. Ajo nuk ishte thjesht "muza" e radhës; Stone ishte një uragan intelektual që sfidoi rregullat e lojës në Hollivud. Përmes vështrimit të saj depërtues dhe asaj buzëqeshjeje enigmatike, ajo ridimensionoi figurën e “Femme Fatale” – jo më si një viktimë e rrethanave, por si një grua që zotëronte çdo centimetër të hapësirës ku shkelte. Nëse kinemaja është një tempull i imazhit, Sharon Stone ishte ajo misteriozja e rrezikshme që guxoi të thyejë heshtjen, duke lënë pas një gjurmë që as koha e as harresa nuk mund ta zbehin...
 
...Për publikun shqiptar, ajo u njoh fillimisht nga një rol dytësor në filmin “Above the Law” që vjen në shqip “Mbi Ligjin”, i njohur gjithashtu në transmetimet televizive si “Niko”, ku ajo luante përkrah aktorit të filmave aksion Stiven Sigal. Edhe pse roli i saj ishte i vogël, prania në ekran la përshtypje dhe e bëri emrin e saj të fillonte të qarkullonte në industrinë e filmit.
Më pas erdhi filmi televiziv “Tears in the Rain” apo siç vjen në shqip “Lot në shi”, ku ajo interpretonte personazhin Kethrin. Ky rol kishte një ton më dramatik dhe tregonte se përtej bukurisë së saj të spikatur, Sharon Stoun kishte edhe potencial të vërtetë interpretimi.
Por shpërthimi i saj i madh erdhi në vitin 1992 me filmin legjendar “Instinkti bazë” apo siç njihet në orgjinal  “Basic Instinct”. Në këtë thriller të famshëm ajo interpretoi personazhin Kethrin Tramell, një shkrimtare misterioze dhe provokuese që bëhet qendra e një hetimi për vrasje. Përballë saj ishte aktori i famshëm Majkëll Dagllas, i cili luante detektivin që përfshihet në një lojë psikologjike të rrezikshme me të.
Roli i saj në këtë film e ktheu menjëherë në një ikonë të kinemasë dhe një seks-simbol botëror. Personazhi i saj ishte një kombinim i inteligjencës, sensualitetit dhe rrezikut – një figurë femërore që dominoi ekranin dhe hyri në historinë e filmit.
Pas këtij suksesi të jashtëzakonshëm, Sharon Stoun arriti ta mbante nivelin e lartë me role të tjera të rëndësishme që u transmetuan gjerësisht edhe në televizionet shqiptare. Një prej tyre ishte filmi “Sliver” i njohur ndryshe si “Copëz / Apartamenti misterioz”, ku ajo luante përkrah aktorit Uilliam Bolduin. Historia zhvillohej në një ndërtesë luksoze në Nju Jork ku banorët spiunoheshin në mënyrë sekrete nga kamerat e fshehta, duke krijuar një atmosferë tensioni dhe misteri.
Një tjetër moment kulmor në karrierën e saj erdhi me filmin “Casino”, një dramë e fuqishme e regjisorit Martin Skorseze. Në këtë film ajo interpretoi personazhin Xhinxher Mekenna, një grua karizmatike dhe tragjike në botën e errët të kazinove të Las Vegasit. Përkrah saj luante aktori legjendar Robert De Niro, dhe roli i saj i fuqishëm dramatik i solli edhe një nominim për çmimin Oscar.

E lindur në vitin 1958 në Meadville të Pensilvanisë, rrugëtimi i Sharon Stoun nisi larg dritave të verbuese të famës. Fillimet e saj si modele ishin vetëm uvertura e një simfonie më komplekse; një periudhë ku ajo përgatitej të sfidonte kornizat e thjeshta të bukurisë. Inteligjenca e saj e mprehtë, e shoqëruar me një elegancë të lindur, e bënë atë të mos mjaftohej me role kalimtare, por të kërkonte personazhe që kishin peshë, rrezik dhe shpirt.
Në fundin e shekullit XX, Stoun u shndërrua në arkitektet e një standardi të ri për gruan në Hollivud: e pathyeshme, intelektuale dhe plotësisht në kontroll të fatit të saj. Ajo vërtetoi se pas një vështrimi joshës mund të fshihej një forcë dramatike e jashtëzakonshme, duke kulmuar me interprete që tronditën botën dhe i dhanë asaj mirënjohjen e kritikës dhe nominimet për çmimet më të larta të industrisë.
Sot, emri i saj nuk është thjesht një shënim në historinë e kinemasë, por lidhet me një epokë të tërë të artit të shtatë – një kohë kur thrilleri psikologjik, drama njerëzore dhe sensualiteti i matur krijuan disa nga momentet më të paharrueshme të ekranit të madh. Dhe në qendër të këtij universi qëndron ajo: Sharon Stoun. Aktorja që diti ta kthejë misterin në poezi dhe elegancën në një armë artistike, duke mbetur, edhe sot e kësaj dite, rrufeja që vazhdon të ndriçojë qiellin e kinemasë botërore.

Rosembergët dhe sekretet e bombes atomike: ja pse u ekzekutuan

 

Debati i madh pas akuzave për spiunazh

 

 

Nga Leonard Veizi
 
Njihet si një nga gjyqet më të bujshme në historinë amerikane. Xhulios dhe Ethel Rosenberg u akuzuan për spiunazh. U tha se kishin një rol të rëndësishëm në përcjelljen e sekreteve atomike tek sovjetikët gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore. Dhe me këtë motiv bashkëshortët u dënuan më pas me vdekje dhe u ekzekutuan në 19 qershorin e vitit 1953...
 
...Çështja Rosenberg u bë gjerësisht e njohur në Shqipëri, kur ekrani i televizionit shtetëror trasmentoi filmin “Les Rosenberg ne doivent pas mourir” ose i ardhur në shqip: “Rosenbergët nuk duhet të vdesin”. Filmi në fjalë është një prodhim francez me skenar të Alan Deku e regji nga Stelio Lorenci ku luajë aktorët Marie-Zhose Nat, Xhill Segal e Zhan Topart. Prodhimi është një film televiziv dramatike në dy pjesë, që trajton gjyqin e një çifti hebre, Rosenberg, të akuzuar për tradhti të lartë në vitin 1950, në Shtetet e Bashkuara dhe të ekzekutuar.
Më parë se kaq shqiptarët ishin angazhuar në një petocion, ku shumë e shumë prej tyre hodhën firmat në përpjekje për të shpëtuar çiftin Rosemberg. Dhe kjo ndodhi në shumë vende të botës.
 
Çështja
Ekzekutimi i çiftit të Nju Jork, Ethel dhe Xhulios Rosenberg si spiunë sovjetikë ishte një ngjarje e madhe në fillimit të viteve '50. Rasti ishte intensivisht i diskutueshëm, në të gjithë shoqërinë amerikane, dhe debatet për Rosenbergët vazhdojnë deri në ditët e sotme. Premisa themelore e çështjes Rosenberg ishte se Xhulios, një komunist i angazhuar, i cili ndihmoi BRSS të zhvillonte programin e vet bërthamor. Gruaja e tij Ethel u akuzua për komplot me të, dhe vëllai i saj, David Gringlas, ishte një komplot që u kundërvën tyre dhe bashkëpunoi me qeverinë. Rosenbergs, të cilët u arrestuan në verën e vitit 1950, kishin rënë në dyshim kur një spiun sovjetik, Klaus Fuks, rrëfeu para autoriteteve britanike. Zbulesat nga Fuks çuan FBI te Rosenbergs, Grenglas dhe një korrier për rusët, Herri Gold. Të tjerët u implikuan dhe u dënuan për pjesëmarrje në unazën e spiunit, por Rosenbergët tërhoqën vëmendjen më të madhe.
 
Ngjarja
Dënimi i Rosenbergëve ishte kulmi i një serie ngjarjesh me ritme të shpejta që u vunë në lëvizje me arrestimin e fizikanit britanik Klaus Fuks në Britaninë e Madhe në shkurt 1950. Autoritetet britanike, me ndihmën e Byrosë Federale të Hetimit të SHBA-së, mblodhën prova se Fuks, i cili punoi në zhvillimin e bombës atomike si në Angli ashtu edhe në Shtetet e Bashkuara gjatë Luftës së Dytë Botërore, i kishte kaluar informacione top-sekret Bashkimit Sovjetik. Fuks pothuajse menjëherë rrëfeu rolin e tij dhe nisi një sërë akuzash.
Fuks rrëfeu se amerikani Harri Gold kishte shërbyer si korrier për agjentët sovjetikë të cilëve Fuks ua transmetonte informacionin e tij. Autoritetet amerikane kapën Goldin, i cili më pas drejtoi gishtin nga Dejvid Gringlas, një i ri që punonte në laboratorin ku ishte zhvilluar bomba atomike. Gold pretendoi se Gringlas ishte edhe më i përfshirë në spiunazh sesa Fuks. Pas arrestimit të tij, Gringlas pranoi menjëherë dhe më pas akuzoi motrën dhe kunatin e tij, Ethel dhe Xhulios Rosenberg, si spiunët që kontrollonin të gjithë operacionin. Si Ethel ashtu edhe Xhulios kishin prirje të forta majtiste dhe ishin përfshirë shumë në çështjet politike në Shtetet e Bashkuara gjatë fundit të viteve 1930 dhe 1940. Xhulios u arrestua në korrik dhe Ethel në gusht 1950.
Gjykimi ishte jashtëzakonisht i shpejtë. Filloi më 6 mars deri më 29 mars dhe juria i kishte dënuar të dy për komplot e spiunazh. Rosenbergët patën një mbrojtje që shumë në atë kohë e kanë cilësuar si të paaftë. Megjithatë, më e dëmshme ishte dëshmia e Gringlas dhe Gold. Gringlas deklaroi se Xhulios Rosenberg kishte krijuar një takim gjatë të cilit Gringlas ia kaloi Goldit planet për bombën atomike. Gold mbështeti akuzat e Gringlas dhe pranoi se ai më pas ia kaloi planet një agjenti sovjetik. Kjo dëshmi vulosi fatin e Xhulios dhe megjithëse kishte pak prova që e lidhnin drejtpërdrejt Ethelin me krimin, prokurorët pretenduan se ajo ishte truri pas gjithë skemës. Juria i shpalli të dy fajtorë. Disa ditë më vonë, Rosenbergët u dënuan me vdekje. Ata u ekzekutuan më 19 qershor 1953 në burgun Sing Sing në Nju Jork. Të dy i qëndruar deri në fund pafajësisë së tyre.
 
Reaksioni
Rasti Rosenberg tërhoqi vëmendjen mbarëbotërore. Mbështetësit e tyre pohuan se ata po bëheshin “koka turku” të histerisë së Luftës së Ftohtë që po përfshinte Amerikën. Shkrimtari dhe filozofi francez Jean-Paul Sartre e quajti ekzekutimin e tyre një "linçim ligjor". Të tjerë vunë në dukje se edhe nëse Rosenbergët i transmetonin sekrete sovjetikëve gjatë Luftës së Dytë Botërore, Rusia kishte qenë një aleate, jo një armik, i Shteteve të Bashkuara në atë kohë. Ata që e mbështetën vendimin këmbëngulën se çifti mori atë që meritonte për rrezikimin e sigurisë kombëtare duke dhënë informacione top-sekret mbi një armë shkatërruese për komunistët.
Natën që u ekzekutuan Rosenbergs, 19 qershor 1953, në qytetet amerikane u protestua ndaj asaj që shihej gjerësisht si një padrejtësi e madhe. Megjithatë, shumë amerikanë, përfshirë Presidentin Duajt Ajzenhauer, i cili kishte marrë detyrën 6-të muaj më parë, ishin të bindur për fajin e tyre. Gjatë dekadave vijuese polemikat mbi çështjen Rosenberg nuk u zbehën kurrë plotësisht.
 
Kërkesa për pafajësi
Ata quhen Majkëll dhe Robert. Janë dy djemtë e Ethel dhe Xhulios Rosenberg. Dhe e kanë kaluar jetën duke u përpjekur të provojnë pafajësinë e prindërve të tyre, të cilët u akuzuan dhe ekzekutuan për spiunazh. Pas vdekjes së prindërve, të mbetur jetim ata u adoptuan nga Abel dhe Ana Meeropol dhe për këtë shkak nuk mbajnë më mbiemrin Rosenberg
Majkëll dhe Robert bashkë-shkruan një libër për jetën e tyre dhe të prindërve të tyre, “Ne jemi djemtë tuaj: Trashëgimia e Ethel dhe Julius Rosenberg” i cili doli në qarkullim në vitin 1975.
Ata janë shprehur se babai i tyre nuk e meritonte dënimin me vdekje dhe se nëna e tyre ishte dënuar gabimisht. Dhe vazhdojnë të bëjnë fushatë që Ethel të shfajësohet ligjërisht pas vdekjes.
Në vitet 1990 u deklasifikuan dokumentat ku autoritetet amerikane ishin bindur plotësisht se Julius Rosenberg kishte kaluar Sovjetikët materiale sekrete të mbrojtjes kombëtare. Ende mbetet një dyshim që u ngrit për herë të parë gjatë gjyqit të Rosenbergs në pranverën e 1951, se Julius nuk mund të dinte ndonjë sekret të vlefshëm. Roli i Ethel Rosenberg dhe shkalla e saj e fajësisë mbetet gjithashtu një temë për debat.
“Një Tragjedi e Luftës së Ftohtë”, një libër i shkruar nga Anne Sebba dhe botuar nga Orion Books më 24 qershor 2021, trajton gjerësisht këtë ngjarje.

Hemorragjia e bardhë dhe Shqipëria që po mbytet nga zbrazëtia

Nga Leonard Veizi

  

“Po hë, ku ke ndër mend të shkosh: në Amerikë, në Australi apo në Francë, Lion? – Klivlen, është një vend shumë i bukur. Zëre se keni shkuar për pushime. Punë ka sa të duash. Unë sapo u ktheva që andej. Ke punëtorë? Kam u thashë. 3 dollarë dita do t’i paguaj.”

Kështu e tundonte agjenti i udhëtimeve Sakon në filmin "Dasma e Sakos"...

 

...Në celuloidin e kinemasë shqiptare, ikja ka qenë gjithmonë premtim. Një horizont i kaltër përtej oqeanit. Një mit i ushqyer me fjalë të mëdha dhe me ëndrra të vogla. Sot, ai mit nuk projektohet më në ekran. Ai shihet në aeroport. Në autobusët e natës. Në valixhet e zeza me rrota.

Shqiptarët po ikin. Kështu thonë agjencitë e lajmeve. Kështu thonë shifrat. Por, më tepër se kaq, kështu thonë klasat bosh, pa nxënës.

 

Kronika e një zbrazjeje të paralajmëruar

“Për në Amerikë me vapor të Amerikës. Agjent Spiro Bukurdha. Edhe këtë tabelë kot e mban. Amerika është në krizë për vete…” – thoshte Filipi, personazhi i filmit "Vitet e pritjes".

Ironia është therëse: dikur frika ishte se “Amerika është në krizë”. Sot, kriza është këtu – dhe ajo quhet mungesë perspektive.

Shifrat e Eurostat-it, të publikuara së fundi, nuk janë më statistikë e thatë. Janë alarm.

Në vitin 2024 rreth 44 mijë shqiptarë zgjodhën Bashkimin Europian si shtëpinë e tyre të re.

Në periudhën 2021–2024 afro 180 mijë persona janë larguar – pa përfshirë shifrat nga Greqia dhe Mbretëria e Bashkuar.

Një qytet i tërë i fshirë nga harta. Një popullsi e paketuar në bileta avioni. Një vend që po zvogëlohet pa zhurmë.

 

Nga “vitet e pritjes” te vitet e braktisjes

Gjatë komunizmit, shqiptari ishte i mbyllur brenda kufirit. Nuk guxonte ta kalonte atë, sepse quhej arratisje dhe dënohej për tradhti ndaj Atdheut. Sot kufiri është i hapur – por brenda vendit ndihen mure të tjera: ekonomike, institucionale dhe morale.

Liria e lëvizjes, dikur ëndërr, është kthyer në formën më të heshtur të protestës. Nuk ka pankarta. Nuk ka thirrje. Ka vetëm nisje. Shqiptari nuk po pret më; ai po largohet.

 

Pse po ikin akoma?

“Ka punë, ka para. Ka para, ka qejf, ka gjithë të mirat…” – i thoshte Serveti Abazit te "Gjoleka, djali i Abazit". - “Sikur Amerika të derdhë qumështin e një dite, Shqipërinë e mbyt.”

Kjo batutë, dikur e thënë me gjysmë humori e gjysmë ëndrre, sot tingëllon si një diagnozë e trashëguar. Dikur ishin “3 dollarët në ditë”, ishte buka, ishte mbijetesa. Sot arsyeja është më e thellë dhe më e ndërlikuar. Nuk është vetëm çështje page. Është çështje dinjiteti.

Shqiptarët nuk ikin më vetëm për të mbushur frigoriferin; ikin për të mbushur një boshllëk që këtu nuk po mbyllet dot. Ikin sepse ajo që në vende të tjera quhet normalitet – një spital që funksionon, një shkollë që formon, një shtet që garanton siguri – këtu mbetet ende premtim elektoral. Ikin sepse për shumë të rinj, llogaria e jetës nuk del: qiratë rriten, çmimet ngjiten, pagat mbeten poshtë, dhe e ardhmja kthehet në një ekuacion pa zgjidhje.

Por mbi të gjitha, ikin sepse miti vazhdon të jetojë. Ideja e rrënjosur brez pas brezi se “andej” është më mirë, se diku tjetër fillon jeta e vërtetë, se suksesi ka adresë të huaj. Është një bindje e ushqyer nga rrëfimet e emigrantëve të kthyer për pushime, nga fotografitë me makina të reja dhe nga krahasimi i përditshëm me një realitet që këtu shpesh zhgënjen.

Në fund, largimi nuk është më vetëm lëvizje gjeografike. Është një votë mosbesimi. Një vendim i heshtur që thotë se shpresa, për shumëkënd, nuk prodhohet më brenda kufirit.

 

Një komb që “pret” duke ikur

Hemorragjia demografike nuk është thjesht çështje ekonomie. Është çështje ekzistence. Kur largohen të rinjtë, nuk humbasim vetëm krahë pune; humbasim mësues, mjekë, inxhinierë dhe prindër të ardhshëm. Humbasim zërat që do të mbushnin shkollat dhe idetë që do të mbushnin boshllëqet.

Kinemaja jonë ishte profetike. Personazhet që dikur shihnim në ekran – me valixhe në dorë dhe sy nga Perëndimi – sot janë realiteti ynë i përditshëm. Nëse dikur Serveti paralajmëronte se Amerika mund ta “mbytë” Shqipërinë me bollëkun e saj, sot rreziku është tjetër: Shqipëria po mbytet nga zbrazëtia.

Mitet kanë mbetur në celuloid. Realiteti është më i thjeshtë dhe më i ashpër: një vend që nuk arrin të mbajë bijtë e vet. Ndaj pyetja nuk është më pse po ikin. Pyetja është: sa do të mbetet për t’u shpëtuar?

Anatomia e frikës dhe histerisë, nga Salemi i vitit 1692, tek Broduej në 1953

Gjyqet e Shtrigave të Salem-it të vitit 1692 – Muzeu Pibodi Eseks në Salem, Masëçusets - Tablo nga piktori amerikan Tompkins H. Matteson

Nga Leonard Veizi

 

Sikur perdja e një teatri të errët të ngrihej ngadalë mbi një skenë të mbushur me psherëtima, britma dhe akuza, historia e Salem-it nis aty ku më vonë do të niste edhe drama e Artur Miler. Para se Xhon Prokter të zgjidhte mes jetës dhe ndërgjegjes, para se Abigel Uillams të ndizte flakën e hakmarrjes në skenën e “Sprovës”, kishte një skenë reale – më të ftohtë, më të pamëshirshme – ku njerëzit nuk luanin role, por humbnin jetën...

 

...Më 28 shkurt 1692, në fshatin puritan të Salem Village – sot pjesë e qytetit Danvers – u lëshuan urdhër-arrestet e para zyrtare për magji. Aty, frika nuk ishte më thashethem; ajo u kthye në akt juridik. Dyshimi mori vulën e autoritetit dhe ndërgjegjja kolektive nisi të dorëzohej përballë histerisë.

Në koloninë angleze të Masëçusets, një shoqëri e ndërtuar mbi doktrina të rrepta fetare dhe mbi bindjen e patundur se Djalli vepronte realisht në botë, paniku u përhap me shpejtësi tronditëse. Mbi 200 persona u akuzuan për magji; 20 prej tyre u ekzekutuan, ndërsa të tjerë vdiqën në burgjet e ftohta koloniale.

Kjo nuk ishte vetëm tragjedi e një komuniteti të izoluar. Ishte prova e parë se si frika, kur ushqehet nga fanatizmi dhe legjitimohet nga pushteti, mund të shndërrojë drejtësinë në mjet ndëshkimi. Dhe pikërisht këtë plagë historike do ta hapte shekuj më vonë Mileri në dramën e tij – për të treguar se Salem-i nuk kishte përfunduar kurrë; ai vetëm kishte ndryshuar kohë dhe emër.

 

Brishtësia e shoqërisë

Fundi i shekullit XVII ishte kohë pasigurie. Puritanët jetonin nën kërcënimin e konflikteve me francezët në veri, të përplasjeve me fiset vendase dhe të grindjeve të brendshme për pronë e pushtet. Besimi i tyre literal në praninë e së keqes e bënte çdo fatkeqësi një provë “hyjnore”. Por le ta themi qartë: djalli nuk i ndezi litarët në kodrën e varjeve. Njerëzit i ndezën. Në një klimë të tillë, mjaftoi një shkëndijë.

 

Vajzat që “panë” Djallin

Në janar 1692, vajza e pastorit Samuel Parris dhe kushërira e saj nisën të shfaqnin kriza të pashpjegueshme. Një mjek, i paaftë të jepte diagnozë mjekësore, shpalli se ato ishin “të magjepsura”. Nga ai çast, rruga drejt tragjedisë ishte e hapur. Nën presion, vajzat filluan të përmendnin emra. Të parat që u akuzuan ishin gra të margjinalizuara: një skllave nga Karaibet, një lypëse e varfër dhe një grua e përfshirë në konflikte pronësie. Rrëfimi i njërës prej tyre – i marrë nën presion dhe ndoshta dhunë – nuk e ndali panikun, por e ushqeu atë. Ky është një nga mësimet më të errëta të historisë: kur shoqëria kërkon fajtorë, zakonisht i gjen tek më të dobëtit.

 

Gjykatat e frikës

Në pranverë u krijua një gjykatë speciale, “Court of Oyer and Terminer”, për të shqyrtuar çështjet e magjisë. Aty u pranua si provë ajo që u quajt “provë spektrale”: pretendimi se shpirti i të akuzuarit ishte shfaqur për të torturuar dikë. Me fjalë të tjera, fantazia u barazua me faktin.

Më 10 qershor 1692 u var personi i parë. Gjatë muajve që pasuan, 19 të tjerë u varën në Gallows Hill. Një burrë u qëllua për vdekje me gurë sepse refuzoi të pranonte fajësinë apo pafajësinë – një akt që sot lexohet si protestë e heshtur kundër një sistemi absurd.

Drejtësia, kur ndahet nga arsyeja, shndërrohet në instrument dhune. Salem-i nuk ishte triumf i fesë; ishte dështim i saj përballë frikës.

 

Fundi i histerisë

Kur akuzat prekën familje me ndikim, përfshirë rrethin e guvernatorit kolonial, klima ndryshoi. Gjykata speciale u shpërnda dhe përdorimi i “provave spektrale” u ndalua. Deri në maj 1693 shumica e të burgosurve u liruan.

Por dëmi ishte bërë. Jetë të humbura, familje të shkatërruara, komunitet i përçarë.

Në vitin 1711 autoritetet koloniale anuluan dënimet dhe ofruan kompensim për familjet. Shekuj më vonë, në vitin 1957, shteti i Masëçusets rehabilitoi zyrtarisht të akuzuarit. Në vitin 1992, në 300-vjetorin e tragjedisë, u përurua një memorial për viktimat në Salem.

Pendesa është e domosdoshme, por ajo nuk i ringjall të varurit.

 

Një paralajmërim që kapërcen shekujt

“Gjuetia e Shtrigave” në Salem nuk ishte thjesht supersticion provincial. Ishte një laborator i frikës kolektive, një shembull se si shoqëritë – edhe ato që e quajnë veten të moralshme – mund të rrëzojnë parimet e drejtësisë kur përballen me panik. Dhe këtu qëndron thelbi editorial: Salem-i nuk është vetëm histori amerikane. Është model universal. Sa herë që opinioni publik ndizet nga thashethemet, sa herë që drejtësia zëvendësohet nga emocioni, sa herë që “armiku” shpiket për të forcuar pushtetin – hija e vitit 1692 rikthehet.

Armiku më i rrezikshëm nuk ishte magjia. Ishte frika e pakontrolluar.

 

Drama e Artur Milerit – “Sprova”

Në vitin 1953, dramaturgu amerikan Artur Miler botoi dramën e tij të famshme “Sprova” - e njohur në anglisht si “The Crucible”. Vepra u vu në skenë për herë të parë në Teatrin “Martin Beck” në Broduej, më 22 janar 1953.

Në qendër të dramës qëndron figura tragjike e Xhon Prokter, një fermer me integritet të brishtë, i cili përballet me zgjedhjen midis jetës dhe ndershmërisë së tij. Përballë tij është Abigel Uillams, një vajzë e re e përfshirë nga pasioni, xhelozia dhe etja për pushtet, e cila nxit akuzat për magji dhe ushqen histerinë kolektive. Marrëdhënia e tyre e ndërlikuar – mëkat, faj, hakmarrje – bëhet boshti dramatik mbi të cilin Mileri ndërton konfliktin moral.

Edhe pse pritja fillestare ishte e ftohtë – me përjashtim të disa vlerësimeve nga “The New York Times” – drama fitoi Çmimin “Toni” në vitin 1953 dhe, me kalimin e kohës, u shndërrua në një nga veprat themelore të teatrit amerikan.

Por rëndësia e saj shkon përtej teatrit. Mileri e shkroi dramën si alegori për “gjuetinë e komunistëve” gjatë epokës së makartizmit në Shtetet e Bashkuara. Përmes figurës së Prokterit, ai mbrojti dinjitetin e individit përballë turmës dhe shtetit; përmes Abigelës, ai tregoi se si manipulimi dhe frika mund të shndërrohen në armë shkatërrimtare.

Duke rikthyer Salem-in në skenë, Mileri i kujtoi publikut se mekanizmi i histerisë nuk kishte vdekur – kishte vetëm ndryshuar emër.

Kjo është arsyeja pse “Sprova” mbetet aktuale: sepse nuk flet vetëm për vitin 1692, por për çdo kohë kur frika merr pushtetin dhe kur e vërteta sakrifikohet për konformizëm.

 

Epilogu

28 shkurti 1692 është një kujtesë e përhershme se drejtësia kërkon guxim, arsye dhe prova – jo britma turme. Salem-i na mëson se shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe nga dobësitë e brendshme. Dhe ndoshta mësimi më i rëndësishëm është ky: historia përsëritet sepse mungon kujtesa morale.

Zjarri i Rajhshtagut dhe lindja e shtetit të frikës

 

Më 27 shkurt 1933, godina e parlamentit gjerman në Berlin, Reichstag, u përfshi nga flakët.

Nga Leonard Veizi

Nata e 27 shkurtit 1933 nuk ishte thjesht një incident zjarrvënieje në Berlin; ajo ishte vdekja klinike e një republike. Ndërsa kupola e parlamentit gjerman po gëlltitej nga flakët, ajo që po digjej në të vërtetë ishte kontrata sociale mes shtetit dhe qytetarit. Djegia e Rajhshtag-ut mbetet deri më sot leksioni më brutal se si një krizë, e prodhuar ose thjesht e shfrytëzuar, mund të shërbejë si alibi për asgjësimin e lirisë...

 

...Zjarri që dogji parlamentin gjerman nuk kishte të bënte me dështimin e sigurisë së brendshme e të perimetrit; ai u shndërrua në suksesin e parë të madh të inxhinierisë së frikës nën drejtimin e Jozef Gebels-it. Ndërsa muret ende nxirrnin tym, makineria propagandistike naziste kishte filluar të prodhonte realitetin e ri. Ai çast shënoi lindjen e një epoke ku faktet u zëvendësuan nga narrativa, dhe ku e vërteta u bë pronë e pushtetit.

 

Skenografia e tmerrit

Jo vetëm për Adolf Hitlerin, por dhe për Gebelsin, - që ende nuk kishte marrë frerët si ministër, por ishte shef i Propagandës së Partisë Naziste, - zjarri nuk ishte tragjedi, por një mundësi e re. Ai e kuptoi se masa nuk lëvizte nga analiza, por nga imazhi. Një goditje në zemër të shtetit duhej përkthyer në një kërcënim ekzistencial për çdo familje gjermane.

Përmes kontrollit të rreptë të shtypit, figura e Marinur Van der Lubes, një i ri periferik hollandez me ide komuniset, u transformua nga një individ i izoluar në “pion” të një komploti global. Strategjia ishte e thjeshtë dhe brutale: thjeshto armikun deri në karikaturë.

Në këtë klimë histerie të organizuar, Adolf Hitler u paraqit si i vetmi mur mbrojtës përballë kaosit.

 

Monopoli i zërit

Menjëherë pas zjarrit nisi procesi i quajtur “Gleichschaltung” – sinkronizimi i plotë i jetës publike. Nuk mjaftonte censura; duhej unifikimi i zërit. Çdo gazetë, çdo radio, çdo tribunë duhej të fliste njësoj. “Propaganda nuk ka për qëllim të jetë inteligjente, por të jetë e suksesshme”, shprehej Gebelsi.

Dhe suksesi i tij ishte i frikshëm. Duke bombarduar popullsinë me të njëjtin mesazh – se vetëm Hitleri mund ta shpëtonte Gjermaninë nga revolucioni komunist – ai e shndërroi frikën në besim dhe besimin në bindje. Zjarri u pagëzua si paralajmërim hyjnor për nevojën e një udhëheqësi të fortë.

 

Teknologjia në shërbim të errësirës

Gebelsi ishte ndër të parët që kuptoi fuqinë e medias moderne. Ai përdori radion për ta futur zërin e partisë në çdo shtëpi. Ngjarja u rrëfye si një dramë kinematografike: flakë, tradhti, rrezik – dhe në qendër, shpëtimtari.

Këtu qëndron thelbi editorial i kësaj historie: autokracitë nuk ndërtohen vetëm me dhunë fizike, por me kontroll të perceptimit.

Zjarri i Rajhshtagut u bë justifikimi për pezullimin e lirive civile dhe për shkatërrimin sistematik të kundërshtarëve politikë. Por mbi të gjitha, ai ishte prova se nëse kontrollon informacionin dhe manipulon emocionet bazike – frikën dhe nevojën për siguri – mund ta bësh një popull të duartrokasë ndërsa liritë e tij po digjen.

 

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme dhe jehonave dixhitale, metoda e Gebelsit tingëllon shqetësisht moderne. Ai nuk kishte nevojë të provonte përfundimisht kush e vuri zjarrin; mjaftonte që publiku të besonte versionin e tij. Dhe publiku besoi.

Sepse e vërteta kërkon durim, ndërsa një gënjeshtër e paketuar bukur ofron rehati të menjëhershme. Zjarri i vitit 1933 na kujton se demokracia nuk digjet vetëm nga flakët, ajo digjet nga frika e menaxhuar me mjeshtëri.

Zhani Ziçishti, fisnikëria e heshtur e skenës korçare

 

Nga Leonard Veizi

 

Kur flasim për Zhani Ziçishtin, nuk flasim thjesht për një aktor që numëronte vitet mbi skenë, por për një profil njerëzor që rrezatonte fisnikëri dhe vërtetësi. Ndarja e tij nga jeta nuk shënon thjesht fundin e një biografie, por mbylljen e një kapitulli të rëndësishëm të asaj që mund ta quajmë “shkolla korçare” e interpretimit...

 

...Në moshën 86-vjeçare, kur perdja e jetës bie përfundimisht, ajo që mbetet pas nuk është thjesht jehona e duartrokitjeve, por gjurma e pashlyeshme që një artist lë në shpirtin e publikut të tij. Zhani Ziçishti ishte pikërisht ky lloj artisti: një figurë që nuk kërkoi kurrë zhurmën, por gjeti të vërtetën në çdo rol, duke u bërë një nga emblemat më të dashura të skenës dhe ekranit shqiptar.

I lindur dhe i brumosur me traditën e pasur kulturore të Korçës, ai – i njohur ndryshe edhe si Zhani Petro – ia kushtoi jetën artit interpretativ me një përkushtim thuajse të shenjtë. Teatri ishte shtëpia e tij e parë. Aty ai gdhendi mjeshtërinë, përpara se kamera ta sillte përpara një publiku më të gjerë.

Në vitin 1970 u shfaq për herë të parë në ekranin e madh me rolin e mësues Agronit në filmin Lumë drite, një interpretim që shënoi fillimin e një rrugëtimi kinematografik me 16 filma artistikë.

-“Do një gjashtën, bëje pastërma. Unë të rrah ty edhe me gurë të hapur. Mos ke qejf edhe ndonjë duel në fushën e shahut?”

Por shifrat nuk tregojnë dot peshën e artit të tij. Ziçishti ishte aktor i nëntekstit, i finesës dhe i qetësisë shprehëse – një prani që nuk impononte, por bindte.

Në filmin “Përballimi”, ai skaliti me mjeshtëri figurën e shokut Kopi, një zyrtar partie që njihte mirë teorinë, por përballej me vështirësitë e praktikës.

-“Kjo është tragjike, more shokë, është tragjike të mendohet se qyteti do të mbetet pa drithë… Çna mbetet? Një rrugë: të lajmërojmë urgjentisht Komitetin Qendror dhe Qeverinë të na dërgojnë drithë. Nuk kemi pse të mburremi. Mburrja pa bazë është demagogji.”

Po aq i arrirë ishte roli i tij edhe në filmin “Nga mesi i errësirës”, ku interpretoi zotin Jani, një zyrtar i lartë i Ministrisë së Brendshme në vitet e pushtimit fashist. Me një qetësi të ftohtë dhe një elegancë të brendshme, ai i jepte personazhit thellësi dramatike:

“E di çfarë do të bësh: çoja këtë zotit Ugolini. Besoj se atij do t’i duhej më tepër. Dhe dëgjo, nuk është nevoja t’i thuash se ishe këtu tek unë.”

Ajo që e dallonte Zhani Ziçishtin nuk ishte vetëm talenti i lindur, por mënyra si ai e përdorte atë. Në një kohë kur interpretimi shpesh kërkonte tone të larta, ai solli një ndjeshmëri të rrallë dhe një vërtetësi që krijonte menjëherë “pakt besimi” me publikun. Ai nuk luante personazhe – ai i mishëronte, duke u dhënë jetë me natyrshmëri dhe dinjitet.

Në filmin “Kur xhirohej një film” ai interpretoi rolin e regjisorit Bashkimi:

-“Dëgjo këtu, Kujtim, le të flasim pak më hapur. A e vure re Gencin që desh të të njihte pak më parë me shokët dhe sa u gëzua kur të gjithë të panë e të njohën? Por ti nuk e dije se ai donte të të merrte sidomos për këtë, që shokët ta besonin që ka dhe ai baba. Dikush dje i foli për të kundërtën.”

Ndërsa në filmin “Dhe vjen një ditë”, përmes inxhinier Gjinit, Ziçishti solli një tjetër dimension të talentit të tij, atë të ironisë së hollë dhe humorit inteligjent:

“Erdhe më në fund? Si? Drejt e nga stacioni po më telefonon mua? Shiko se nuk i ha unë ato. E po ashtu thuaj de: i telefonova një vajze që quhet Vjollca, por ajo nuk përgjigjej. I iku humori çunit. Po ti tani do ta kesh çdo ditë në zyrë, mor djalosh.”

Ikja e Zhani Ziçishtit lë një boshllëk të dukshëm në artin shqiptar. Por trashëgimia që ai lë pas është e qëndrueshme: role që flasin ende, personazhe që jetojnë në kujtesën kolektive dhe një model profesionalizmi që i reziston kohës.

Në këtë mënyrë Zhani Ziçishti mbetet jo vetëm një aktor i spikatur, por një prezencë fisnike e skenës korçare – një dëshmi se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë që të cilësohesh: i madh.

Viktor Hygo, shkrimtari i vuajtjes njerëzore

Nga Leonard Veizi

 

Ai është babai i Kozetës, Kuazimodos, Guimplenit, Zhan Valzhanit e Zhaverit. Por fëmijët e tij nuk janë vetëm këta. Mjafton të përmendim “Të mjerët” dhe ai e ka kryer misionin e tij ndaj letërsisë. Por nëse do t’i shtohet dhe “Katedralja e Parisit”, pa dyshim Viktor Hygo barazohet me idhujt më të mëdhenj të letërsisë botërore...

 

...Poet e prozator i shquar, Viktor Hygo lindi në Bezanson të Francës më 26 shkurt 1802. Vitet e para të jetës i kaloi në shumë vende të ndryshme, i detyruar me familjen për shkak të punës së babait, i cili ishte një gjeneral në fushatat aktive napoleoniane. Pas 3 vjetësh në Korsikë, 2 në Paris dhe disa vjet në Italinë Jugore, ai nisi shkollën në Spanjë dhe më vonë e vazhdoi në Paris.

 

Fillimet

Publikimi i tij i parë ishte një vëllim i "Odet", të cilin e publikoi vetëm kur ishte 20 vjeçar, një vepër nën influencën e shkollës klasike. Në letërsinë franceze tashmë kishte filluar të përhapej romantizmi, ku Hygo, bazuar në këtë, botoi pjesën e dytë të "Odet". Gjatë viteve 1831–1841 ai shkroi shumë vepra të cilat ia rritën shumë reputacionin dhe, si rezultat i këtyre arritjeve, ai u bë pjesëtar i Akademisë Franceze në moshën 39 vjeçare. Romani "Notre Dame de Paris" dhe dramat "Lucrece Borgia", "Marie Tudor" dhe "Le roi s’amuse", nga e cila Verdi mori subjektin për operën e tij "Rigoletto", patën një sukses të madh.

 

Në politikë

Gjatë viteve 1841–1851 Hygo shkroi pak dhe u mor me politikë, fillimisht si përkrahës i monarkisë së Lui Filipit, me ide të zjarrta napoleoniane. Më vonë ai shfaqi dhe mbështeti Lui Napoleonin si president, por nuk përkrahu Napoleonin III dhe kjo i kushtoi atij dëbimin nga Franca. Megjithatë, vitet e mërgimit ishin shumë të frytshme; gjatë kësaj kohe shkroi dhe romanin "Të mjerët", i cili e bëri të njohur edhe jashtë Francës, si dhe "Punëtorët e detit", "Njeriu që qesh" etj.

Me rënien e perandorisë, Hygo u kthye në Paris dhe bëri një tentativë, pa sukses, pjesërisht në jetën politike të Francës. Vitet në vazhdim e deri në vdekje i kaloi në Paris. Në vitin 1881 u emërua senator i përhershëm. Vdiq më 22 maj 1885 dhe u varros me një ceremoni madhështore në Paris.

 

Familja

Gjatë rinisë së tij ndoqi të atin, Léopold-Sigisbert Hygo, ushtarak i ushtrisë së Bonapartit, që guxonte të merrte me vete në spostimet e tij të shoqen Sofia Trébucher dhe të bijtë Victor, Abel dhe Eugene. I ati pati dhe një rol vendimtar për kapjen e Fra Diavolos në Itali; për këtë u emërua Guvernator i Avellinos. Më tej u dallua edhe në Spanjë, ku Bonaparti i dha gradën e gjeneralit.

Në periudhën nga 1815 deri në 1818, Viktori frekuentoi për një periudhë, për të plotësuar dëshirën e atit, Politeknikun e Parisit, por shumë shpejt i la studimet teknike për t’iu dedikuar letërsisë, drejt së cilës e shtyu e ëma. Shkroi "Odet", dhe këto ishin kompozimet e para letrare. Së bashku me vëllain Abel themeloi Konservatorin Letrar (1819); shkroi më pas "Odet" dhe poezi të ndryshme (1822) dhe shumë shkrime të tjera, deri te "Odet dhe balada", që i vleu një rentë prej 1 mijë frangash nga ana e mbretit Luigji XVIII.

 

Jeta intime

Në 1823 u martua me Adele Foucher, një shoqe fëmijërie; dasma u kremtua në kishën e Saint-Sulpice (në të njëjtën kishë ku u pagëzuan markezi François de Sade dhe Baudelaire). Në të njëjtën periudhë nisi të frekuentojë rrethin e romantikëve të Parisit, mes të cilëve edhe atë të Charles Nodier. Nga martesa me Foucher lindën katër fëmijë: Leopoldinë, Charles, François-Victor e Adèle. Zbulimi, pas disa vjetësh, i tradhtisë së të shoqes me mikun e familjes Sainte-Beuve, do ta çojë të bëjë një jetë të lirë; e dashura e tij për gati 50 vjet u bë Juliette Drouet, një aktore teatri të cilën e njohu gjatë provave të "Lucrezia Borgia" (1833). Drouet i qëndroi gjithmonë pranë, pavarësisht tradhtive të shumta të Viktorit.

 

Në letërsi

Viktor Hygo është konsideruar si nderi i letërsisë franceze dhe ka arritur majat e saj. Ai u vlerësua në radhë të parë si poet, por edhe këtu ai i theu rregullat kryesore, thelbësore, në të cilat bazohej letërsia franceze e asaj kohe. Stili i tij epik dhe lirika e tij janë të paarritshme. Ai do të ngelet përherë një nga shkrimtarët më të ndritur e të lavdishëm të Francës.

Hygo ishte një nga përfaqësuesit më të shquar të romantizmit në Francë, nga proza e tij te poezia dhe shfaqjet e tij. Si i tillë, veprat e tij përqafuan kryesisht idealet romantike të individualizmit, emocioneve të forta dhe një përqendrim te personazhet dhe veprimet heroike. Këto ideale mund të shihen në shumë prej veprave të tij, përfshirë disa nga veprat më të dukshme. Emocioni i spastruar është një shenjë dalluese e romaneve të Hygo, me gjuhë që i bie lexuesit në ndjenjat e forta të karaktereve pasionante, të ndërlikuara. Edhe djajve të tij më të famshëm – Archdeacon Frollo dhe Inspektori Javert – u lejohen trazira të brendshme dhe ndjenja të forta. Në disa raste, në romanet e tij, zëri narrativ i Hygo shkon në detaje të jashtëzakonshme rreth ideve ose vendeve specifike, me një gjuhë intensivisht përshkruese. Më vonë në karrierën e tij, Hygo u bë i shquar për përqendrimin e tij në temat e drejtësisë dhe vuajtjes. Shkrimet e tij arritën të mbulonin të gjitha gjinitë letrare, nga lirika, te tragjedia, te zakonet, te satira politike, te romani historik e social, duke ngjallur konsensus në të gjithë Evropën.

 

Pasvdekja

Viktor Hygo vdiq më 22 maj 1885. Shkaku i vdekjes së tij ishte pneumonia. Si një i moshuar, 84 vjeçar, ai mori pjesë në një sfilatë për nder të tij, në të cilën mori një ftohje, dhe kjo sëmundje u zhvillua më vonë në pneumoni.

Pas vdekjes së tij, arkivoli me trupin e tij u vendos nën Arc de Triomphe në Paris për 10 ditë. Rreth një milion njerëz erdhën për t'i thënë lamtumirën. Për nder të shkrimtarit të madh u emërua një nga stacionet e metrosë në Paris. Një nga krateret në planetin Mërkuri u emërua “Hygo”.

1956: Vrasja e dytë e Stalinit – kur Moska e dogji, Tirana e shpalli “shenjt”

 

Nga Leonard Veizi

 

Më 24 shkurt 1956, bota komuniste përjetoi një tërmet që tronditi çdo kryeqytet nga Varshava në Pekin. Në Tiranë, megjithatë, ai nuk solli reformë, por betonizim. Ndërsa Nikita Hrushovi po çmontonte mitin e Stalinit në Kremlin, Enver Hoxha përgatitej të bëhej roja e fundit e një varri që pjesa tjetër e botës po e braktiste...

 

...Në sallën e mbyllur të Kongresit XX të PKBS-së ndodhi një “ekzorcizëm” politik i paimagjinueshëm vetëm tre vite pasi arkivoli i Stalinit, mes një adhurimi gati fetar, ishte vendosur në Mauzoleun e Leninit. Hrushovi, njeriu që kishte mbijetuar nën hijen e terrorit, u ngjit në podium për një akt sa të guximshëm, aq edhe llogaritës: fjalimin që do të rrëzonte jo vetëm statujat, por edhe mitologjinë mbi të cilën ishte ngritur sistemi.

 

Kirurgji pa anestezi

Titulli – “Për kultin e personalitetit dhe pasojat e tij” – tingëllonte disi burokratik. Por në thelb ishte një bombë politike. Për orë të tëra, Hrushovi denoncoi spastrimet, terrorin dhe paranojën që kishin kthyer shtetin në një makineri frike.

Por ky nuk ishte pendim; ishte instinkt mbijetese. Ai nuk dënoi sistemin, por metodat e një njeriu, duke tentuar të shpëtonte strukturën duke sakrifikuar figurën. Synimi ishte kontrolli dhe stabiliteti i aparatit partiak, jo demokracia. Frika nga plumbi pas koke duhej zëvendësuar me një disiplinë më të menaxhueshme – pa hequr dorë nga prangat mbi shoqërinë.

 

Ironia e një sekreti që tronditi botën

Fjalimi ishte menduar të mbetej sekret, por rrjedhja e tij e ktheu në lajm global. Ajo që duhej të ishte një rregullim i brendshëm, u shndërrua në një njollë publike. Në Evropën Lindore, ai u bë shkëndijë shprese. Nga Budapesti në Varshavë, shumëkujt iu duk se nëse “udhëheqësi i pagabueshëm” kishte qenë kriminel, atëherë edhe feja politike mbi të cilën ishte ngritur sistemi duhej vënë në pikëpyetje.

 

Divorci i madh

Për udhëheqjen shqiptare, denoncimi i Stalinit ishte kërcënim ekzistencial. Nëse mësuesi shpallej kriminel, çfarë mbetej për nxënësin?

Shqipëria zgjodhi vetëizolimin si akt “parimor”. Hoxha e lexoi kthesën sovjetike si tradhti dhe, duke mbrojtur Stalinin, mbrojti në thelb metodat e tij: spastrimet, paranojën, kontrollin absolut. Vendi nuk u distancua nga stalinizmi; e ngriti atë në doktrinë shtetërore deri në fund.

 

Bastioni i fundit i stalinizmit në Evropë

Ndërsa në Lindje statujat e Stalinit hiqeshin dhe shkriheshin, në Tiranë ato u shndërruan në toteme. Për mbi tri dekada pas vitit 1956, Shqipëria mbeti një kapsulë kohe ku viti 1953 zgjati deri në 1990.

Mbrojtja e kultit kërkonte armiq të përhershëm. Çdo përmendje e “rrugës së re” sovjetike etiketohej si revizionizëm dhe ndëshkohej. Fotografia e Stalinit qëndroi përkrah asaj të udhëheqësit vendas deri në çastin kur sistemi u rrëzua nga pesha e vet.

 

Fundi i vonuar

Kur në vitin 1990 u hoq statuja e Stalinit nga qendra e Tiranës dhe në 1991 u rrëzua ajo e Enver Hoxhës, nuk po binte vetëm një regjim. Po shembej një iluzion i mbajtur gjallë artificialisht me koston e prapambetjes dhe terrorit.

Tragjedia shqiptare pas vitit 1956 qëndron te zgjedhja për të qenë më stalinistë se vetë Moska. Ndërsa Lindja eksperimentonte me një socializëm më të butë, Tirana forcoi maskën e hekurt të një epoke që të tjerët po përpiqeshin ta linin pas. Nuk ishim thjesht viktima të sistemit; u bëmë pengje të një besnikërie ideologjike që na izoloi nga koha.

 

Përfundim

Shkurti 1956 shënoi çastin kur komunizmi humbi pafajësinë e pretenduar ideologjike. Duke pranuar krimet pa kërkuar drejtësi reale, sistemi sovjetik krijoi një çarje që nuk do të mbyllej më.

Hrushovi mund të ketë menduar se po riparonte murin e Kremlinit. Në të vërtetë, ai e plasariti atë – dhe as tanket në Hungari e as ato në Pragë nuk do ta mbyllnin dot plotësisht atë krisje.