“Sindromi i Stokholmit”, kur viktima puth dorën e agresorit që e mbajti peng

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Dashuria për dhunuesin, që dikur ishte urrejtje, është një nga paradokset më të errëta të psikikës njerëzore…

 

…Më 23 gusht 1973, dy grabitës u ngujuan në bankën “Kreditbanken” të Stokholmit me katër pengje. Pas gjashtë ditësh, kur policia ndërhyri, disa prej pengjeve kishin nisur t'i mbronin rrëmbyesit dhe të mos besonin te ata që kishin ardhur për t’i shpëtuar. Nga kjo ngjarje lindi shprehja “Sindromi i Stokholmit”.

Termi nuk është një diagnozë zyrtare psikiatrike dhe fenomeni është i rrallë. Por ai ka mbetur si një metaforë e fuqishme për një mekanizëm psikologjik më të gjerë: njeriu mund të lidhet emocionalisht me burimin e frikës kur është i varur prej tij për mbijetesë.

Kur liria zhduket, edhe një grimë mirësi merr përmasa të jashtëzakonshme.

Një gotë ujë nga ai që mund të të vrasë mund të duket si shpëtim. Një ditë pa dhunë mund të duket si mëshirë. Një privilegj i vogël, brenda një sistemi shtypës, mund të përjetohet si drejtësi. Këtu ndodh përmbysja tragjike: viktima nuk mat më të mirën me standardin e lirisë, por me shkallën e dhunës që i është kursyer. Dhe kjo nuk është vetëm çështje psikologjie individuale. Mund të bëhet edhe psikologji kolektive.

Shqipëria e njeh mirë këtë mekanizëm, edhe pse nuk duhet ngatërruar me diagnozën “Sindromi i Stokholmit”.

Për dekada, shteti komunist nuk ishte vetëm administratë, por autoriteti që përcaktonte kufijtë e jetës: punën, banesën, shkollimin, lëvizjen, fjalën, madje edhe fatin personal. Në një rend të tillë, ajo që duhej të ishte e drejtë mund të përjetohej si privilegj.

Dhe këtu lind një pyetje më e thellë: çfarë ndodh me psikikën e një shoqërie kur ajo mësohet për shumë kohë ta përjetojë pushtetin si burim të së mirës dhe të së keqes njëkohësisht?

Pushteti të kufizon, bet edhe të shpërblen. Të frikëson, por edhe të mbron. Të merr diçka, pastaj të kthen një pjesë dhe pret mirënjohje. Me kalimin e kohës, kufiri midis detyrimit dhe favorit fillon të zhduket. Kjo është ndoshta pasoja më e thellë e çdo sistemi paternalist: njeriu harron se ka të drejta dhe fillon të mendojë se ka mirësi që duhet t’i kërkojë.

Diktatura mund të rrëzohet brenda një dite. Reflekset psikologjike të krijuara prej saj kërkojnë shumë më tepër kohë.

Prandaj edhe në një demokraci mund të mbijetojë ideja se shteti të “ndihmon”, politikani të “zgjidh hallin”, pushtetari të “bën nder”.

Dhe kur e mira vjen si favor, lind borxhi. Kur lind borxhi, lind besnikëria. Kështu qytetari mund të fillojë të mbrojë jo institucionin që i garanton lirinë, por personin prej të cilit varet. Është një përmbysje filozofike e marrëdhënies mes individit dhe pushtetit. Në vend që pushteti t’i shërbejë qytetarit, qytetari fillon t’i shërbejë pushtetit që i jep atë që i takon.

Në thelb, liria nuk është vetëm mungesa e prangave. Është aftësia për ta mos e konsideruar dhuratë atë që është e drejtë. Njeriu i lirë nuk falënderon për çdo të drejtë që i njihet. Ai kërkon që ajo të respektohet. Kjo është ndarja mes qytetarit dhe klientit, mes dinjitetit dhe varësisë.

Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i thellë i Stokholmit: pengu më i rrezikshëm nuk është ai që nuk mund të largohet nga qelia. Është ai që mund të dalë prej saj, por vazhdon ta shohë çelësin në dorën e atij që e mbajti brenda.

Sepse liria e vërtetë fillon atëherë kur nuk ke më nevojë ta duash dorën që të heq prangat.

Trimëria që na turpëron

 

 
Nga Leonard Veizi
 
Diçka nuk shkon me ne shqiptarët.
Ka një lloj agresiviteti që po bëhet gjithnjë e më i dukshëm në shoqërinë tonë. Jo vetëm ai që shpërthen në një sherr të çastit, por një agresivitet aktiv, i gatshëm të ndizet për hiçgjë. Një nervozizëm që kërkon menjëherë përplasje, që kalon nga fjala te grushtet, nga konflikti banal te dhuna dhe, shumë shpesh, te arma.
Dhe ndoshta problemi nuk është vetëm se jemi të dhunshëm apo po bëhemi më të dhunshëm. Problemi është se po fillojmë ta konsiderojmë dhunën si një mënyrë normale për të zgjidhur konfliktin.
Deri dje ishim gati të përgjëroheshim vetëm të na vinin ca turistë më shumë. Sot turisti na vjen te dera e shtëpisë dhe ne, duke shkelur edhe disa prej dokeve tona më të vjetra të mikpritjes, arrijmë deri aty sa ta vrasim.
Kaq e nevojshme qenka të tregojmë trimërinë tonë duke vrarë turistë? Çfarë është kjo nevojë për ta dëshmuar burrërinë me thikë, si të ishim ende në ndonjë luftë të vjetër me turkun a me serbin?
Po çfarë mund të ketë bërë ai 20-vjeçari portugez që erdhi në Shqipëri për pushime? Nuk më mbushet mendja se i mori koka erë dhe erdhi të bënte gangsterin në Ksamil, ndaj edhe “e meritonte” të goditej me thikë.
Vështirë ta besosh.
Një truprojë i stërvitur, nëse është vërtet i tillë, nuk ka nevojë për thikë për t’ia bërë të qartë një 20-vjeçari se ka kaluar kufirin. Dy shpulla do të mjaftonin për ta larguar, nëse ky do të ishte qëllimi. Por kur njeriu kërkon hakmarrjen dhe jo zgjidhjen e konfliktit, masa humbet.
Dhe ja ku jemi: një ngacmim në plazh, një konflikt banal, një vajzë me rroba banje, disa fjalë më shumë, dy njerëz që përplasen dhe, në fund, një njeri i vdekur.
Në ç’pikë të kësaj historie humbet masa?
Në ç’pikë një provokim kthehet në dënim me vdekje?
Këto janë pyetje që duhet t’ia bëjmë vetes, jo vetëm policisë apo drejtësisë.
Sepse çështja nuk është vetëm një ngjarje kriminale. Çështja është klima shoqërore që e bën të mundur atë.
Dhe agresiviteti vazhdon me shpejtësi marramendëse, sidomos natën.
Mëngjeseve marrim lajmet e trishta me të cilat paguajmë orët e gjumit. Një makinë është përplasur. Një tjetër ka dalë nga rruga. Dikush ka humbur kontrollin e timonit. Dikush ka humbur jetën. Dikush tjetër ka humbur një njeri të afërt.
Fate të çuditshme njerëzore.
Njerëz që nisen për të kaluar disa ditë pushime, për të parë një vend tjetër, për të pirë një kafe buzë detit, për të bërë fotografi dhe për t’u kthyer në shtëpi me kujtime — dhe kthehen në arkivol.
Këtu agresiviteti nuk ka më fytyrë. Nuk ka kombësi. Nuk ka viktimë të huaj apo shqiptare. Është i njëjti mekanizëm: unë duhet të kaloj, unë duhet të fitoj, unë duhet të tregoj se jam më i fortë, unë duhet të arrij më shpejt, unë duhet t’ia kthej.
Dhe rruga kthehet në arenë... plazhi në arenë... lokali në arenë... parkingu gjithashtu kthehet në arenë. Edhe një vështrim i gabuar mund të bëhet arsye për një sherr.
Çfarë lloj shoqërie kemi ndërtuar e po vazhdojmë ta ndërtojmë kështu?
Na pëlqen të themi se kemi qenë gjithmonë popull mikpritës. E kemi përdorur këtë si një nga portretet tona më të bukura përballë botës. Dhe, në shumë raste, është e vërtetë.
Por mikpritja nuk është vetëm të hapësh derën, të shtrosh sofrën apo të thuash “mirë se erdhe”. Mikpritja fillon pikërisht aty ku ti di të kontrollosh veten kur tjetri të provokon.
Sepse të jesh mikpritës kur mysafiri sillet mirë është e lehtë. Të jesh mikpritës kur mysafiri të bezdis, të kundërshton apo bën diçka që nuk të pëlqen, aty fillon qytetërimi.
Një shoqëri nuk matet vetëm nga mënyra se si sillet me mikun kur gjithçka shkon mirë. Matet sidomos nga mënyra se si reagon kur dikush i prish qetësinë.
Dhe këtu duket se kemi një problem serioz.
Po ushqejmë një agresivitet banal, të përditshëm, që nuk u kushton vetëm të tjerëve. Po na kushton edhe neve.
Thika që ngrihet kundër një të huaji mund të ngrihet nesër kundër një shqiptari. Makina që ecën me shpejtësi të çmendur nuk pyet nëse viktima është turist apo vendas. Dhe zemërimi që sot kërkon një “armik” jashtë nesh, nesër do të gjejë një tjetër brenda nesh.
Në fund të fundit, kjo është edhe tragjedia më e madhe: agresiviteti nuk na bën më të fortë. Na bën më të pasigurt.
Sepse kur secili beson se duhet të mbrojë veten me forcë, se çdo fyerje kërkon përgjigje, se çdo konflikt duhet fituar, atëherë askush nuk është më i sigurt.
Ndoshta duhet të ndalemi një çast dhe të pyesim veten: çfarë po na ndodh?
Sepse nuk është aspak normale ta shohim këtë si diçka që thjesht “ndodh”.
Diçka nuk shkon me ne shqiptarët.
Ndoshta nuk kemi nevojë për më shumë trimëri. Kemi nevojë për më shumë vetëpërmbajtje. Sepse ka një lloj trimërie që nuk të nderon kur e demonstron me thikë në dorë.
Të turpëron.

Vjedhja jospektakolare që e bëri Mona Lizën të pavdekshme

Nga Leonard Veizi

 

Në agimin e nxehtë parizian të 21 gushtit 1911, korridoret e Luvrit u zgjuan me një boshllëk të frikshëm. Në vendin ku prej vitesh priste vizitorët buzëqeshja e mistershme e një gruaje të shekullit XVI, u gjend vetëm një kornizë bosh...

 

...Askush nuk e kuptoi menjëherë se ajo që mungonte ishte një nga pikturat më të çmuara të botës; në fillim, Luvri thjesht dukej sikur kishte humbur një prej veprave të tij. Brenda pak orësh, megjithatë, mungesa e saj do të kthehej në një nga misteret më të bujshme të shekullit. “Mona Lisa”, vepra e Leonardo da Vinçit, ishte zhdukur pa gjurmë. Lajmi për vjedhjen e saj përhapi një tronditje të paprecedentë dhe e shndërroi menjëherë pikturën në një ikonë botërore.

 

Plani i punëtorit italian

Autori ishte Vinçenzo Peruxhia, një italian i thjeshtë, punëtor xhami që kishte punuar në muze. I bindur se piktura i përkiste atdheut të tij, ai hyri në Luvër i veshur me uniformën e bardhë të punonjësve, e hoqi tablonë nga muri, e çmontoi nga korniza mbrojtëse dhe e fshehu nën rrobat e veta. Pa shumë vështirësi, arriti ta nxirrte jashtë ndërtesës.

 

Paris në panik

Kur u zbulua mungesa e veprës, në fillim u mendua se ajo ishte marrë për restaurim. Vetëm pas disa orësh u pranuar e vërteta: “Mona Lisa” ishte vjedhur. Shtypi shpërtheu me tituj sensacionalë. Policia dyshoi madje edhe te Pablo Picasso, që përkohësisht u mbajt i hetuar, por pa prova dhe u shpall i pafajshëm.

 

Dy vite në fshehtësi

Piktura qëndroi më shumë se dy vjet në një apartament modest parisien, brenda një kutie druri. Në vitin 1913, Peruggia tentoi ta shiste në Firence, duke u paraqitur si patriot që donte ta kthente veprën në Itali. Tregtarët e artit dhe drejtori i Galerisë Uffizi e kuptuan menjëherë se kishin përballë origjinalin dhe njoftuan autoritetet. Peruggia u arrestua, ndërsa vepra u rikthye në Francë.

 

Pasojat dhe fama e re

Në Itali, tabloja u ekspozua përkohësisht dhe u përjetua si “kthim në shtëpi”. Më pas u dorëzua sërish Luvrit, ku ndodhet edhe sot. Gjykata e dënoi Peruxhian me vetëm një vit e 15 ditë burg, duke marrë parasysh motivin e tij patriotik. Por pas kësaj aventure, fama e “Mona Lizës” u rrit në përmasa planetare: mijëra njerëz u dyndën për ta parë zonjën enigmatike që kishte sfiduar jo vetëm kohën, por edhe ligjin.

 

Frymëzimi në kinema

Ngjarja e vjedhjes frymëzoi edhe botën e kinemasë, duke u shndërruar në subjekt filmash dramatikë e komikë:

-“Nick Winter and the Theft of the Mona Lisa” (1911) – një komedi e shkurtër franceze, realizuar menjëherë pas ngjarjes, që tallej me paaftësinë e hetuesve.

-“The Theft of the Mona Lisa” (1931) – dramë gjermane e Geza fon Bolvari, ku Peruxhia paraqitet si i dashuruar që përmes vjedhjes kërkon zemrën e një kamarierjeje.

-“The Mona Lisa Has Been Stolen” (1966) – komedi franceze e Mishel Devij, që e kthen ngjarjen në një aventurë të shpenguar me magjistarë, kriminelë e policë.

 

Epilogu

Vjedhja e 1911-s, nga një akt i një punëtori anonim, u shndërrua në një moment të artit botëror që vulosi mitin e “Mona Lizës”. Që atëherë, buzëqeshja e saj e padukshme nuk është më thjesht një portret – por një legjendë.

 

Alfred Hiçkok, mjeshtri që i mësoi kinemasë të kishte frikë

 

 

Leonard Veizi

 

Ai ishte nga ata që e ktheu frikën në art dhe ankthin në një gjuhë të re të kinemasë. Nuk kishte nevojë të tregonte përbindëshin, sepse dinte ta vendoste frikën brenda mendjes së spektatorit. Me kamerën e tij, edhe heshtja, një derë e mbyllur apo një vështrim i dyshimtë mund të bëheshin paralajmërimi i një tmerri që ende nuk kishte ardhur…

 

…Më 13 gusht 1899, në Leytonstone të Londrës, lindi një nga figurat më të rëndësishme të historisë së kinemasë: Alfred Hiçkok, regjisori britaniko-amerikan që do ta kthente frikën, ankthin dhe dyshimin në një gjuhë të veçantë filmike.

Hiçkok nuk ishte një regjisor filmash thriller. Ai ishte arkitekt i ankthit. Dinakëria e tij nuk qëndronte vetëm te ajo që i tregonte publikut, por sidomos te ajo që zgjidhte të mos i tregonte. Ai e dinte se imagjinata e spektatorit mund të ishte shumë më e tmerrshme se çdo përbindësh që mund të shfaqej në ekran.

I lindur në një familje katolike të shtresës së mesme, Hiçkok u rrit në një mjedis të rreptë dhe disiplinor. Një prej historive më të njohura për fëmijërinë e tij lidhet me babanë, i cili, sipas rrëfimit të vetë regjisorit, e dërgoi dikur në polici me një shënim ku kërkonte që djali të mbyllej për disa minuta në një qeli. Episodi, real apo i rrëfyer me një dozë teatraliteti, është bërë pjesë e mitologjisë së Hiçkokut dhe shpesh është parë si një nga çelësat e interesimit të tij të mëvonshëm për fajin, ndëshkimin dhe frikën.

Ai nisi të punojë në industrinë e filmit në kohën e kinemasë së heshtur. Fillimisht merrej me titrat dhe skenarët, përpara se të kalonte në regji. Në vitet 1920 filloi të ndërtonte emrin e tij në kinemanë britanike.

Por Hiçkok kishte një ambicie më të madhe: të kontrollonte emocionin e spektatorit.

Në filmat e tij, publiku shpesh di më shumë se personazhet. Dhe pikërisht këtu lind ankthi.

Një njeri ecën drejt një dere. Ne e dimë se pas saj mund të jetë vrasësi. Personazhi nuk e di. Ai vazhdon të ecë. Kamera nuk nxiton. Muzika mund të jetë e qetë. Dhe spektatori pret. Jo sepse nuk di çfarë po ndodh, por sepse e di.

Ky ishte një prej sekreteve të mjeshtërisë së Hiçkokut.

Në vitin 1929 realizoi “Blackmail”, një nga filmat që shënuan kalimin e tij drejt kinemasë së zëshme. Më pas erdhën filma që e vendosën gjithnjë e më fort në qendër të kinemasë britanike, deri në momentin kur Hollywood-i e thirri.

Në vitin 1939 Hiçkok u vendos në Shtetet e Bashkuara. Një vit më vonë realizoi “Rebecca”, filmin që i dha menjëherë një peshë të madhe në Hollywood dhe që fitoi Oscar-in për filmin më të mirë. Ai vetë, megjithatë, nuk do ta fitonte kurrë Oscar-in si regjisor.

Por filmografia e tij do të bëhej shumë më e rëndësishme se një statujë.

“Notorious”, “Strangers on a Train”, “Rear Window”, “Vertigo”, “North by Northwest”, “Psycho” dhe “The Birds” janë vetëm disa prej gurëve kilometrikë të një karriere që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si ndërtohet suspense në kinema.

Te “Rear Window”, një fotograf i detyruar të qëndrojë në apartament vëzhgon fqinjët nga dritarja dhe fillon të dyshojë se ka parë një vrasje. Gjithçka ndodh përballë syve tanë, por Hiçkok e shndërron një oborr apartamentesh në një univers të tërë dyshimi.

Te “Vertigo”, obsesioni, dashuria dhe frika nga humbja përzihen deri në kufijtë e halucinacionit. Sot filmi konsiderohet nga shumë kritikë një prej kulmeve të kinemasë botërore.

Pastaj erdhi “Psycho”.

Në vitin 1960, një skenë dushi prej pak minutash do të ndryshonte përgjithmonë historinë e filmit horror dhe thrillerit psikologjik. Vrasja e Marion Crane nuk kishte nevojë për një shfaqje të drejtpërdrejtë të dhunës. Montazhi, tingulli, këndet e kamerës dhe ritmi e bënë spektatorin të përjetonte një tronditje që kinemaja nuk e kishte përdorur më parë në atë mënyrë.

Dhe pastaj ishte “Norman Bejts”. Një hotel i izoluar. Një nënë. Një djalë. Një sekret. Dhe një nga personazhet më të famshëm të historisë së kinemasë.

Hiçkok kishte edhe një veçori tjetër: pamjen e tij. Trupi i shëndoshë, kostumi i errët, fytyra e rëndë dhe shprehja thuajse e pandryshueshme e bënë atë vetë një personazh. Daljet e tij të shkurtra në filmat e vet, të ashtuquajturat cameo, u kthyen në një lojë të dashur me publikun. Spektatorët nisën ta kërkonin regjisorin brenda filmit.

Në televizion, ai e shndërroi edhe më tej figurën e tij në një markë me programin “Alfred Hitchcock Presents”. Zëri i tij, ironia e thatë dhe humori i zi krijuan një personazh publik që ishte po aq i njohur sa filmat e tij.

Por pas humorit dhe pamjes së tij karakteristike fshihej një regjisor jashtëzakonisht i përpiktë. Hiçkok e konceptonte filmin deri në detaje përpara xhirimit dhe ishte i obsesionuar me mënyrën se si kamera do të kontrollonte shikimin e publikut.

Për të, suspense nuk ishte thjesht frikë. Ishte informacion.

Nëse spektatori sheh një bombë poshtë tavolinës, ndërsa personazhet flasin të qetë pa e ditur se ajo ndodhet aty, ankthi fillon të rritet. Nëse bomba shpërthen papritur pa paralajmërim, kemi befasi. Hiçkok preferonte ankthin. Ai e dinte se frika më e madhe nuk vjen gjithmonë nga ajo që shohim. Shpesh vjen nga ajo që presim.

Alfred Hiçkok vdiq më 29 prill 1980, në Los Anxhelos. Kishte lënë pas një filmografi që nuk u plak bashkë me të. Përkundrazi, sa më shumë kohë kalon, aq më qartë duket ndikimi i tij.

Ai nuk e shpiku frikën në kinema. Ai shpiku mënyra të reja për ta bërë publikun të priste që ajo të vinte.

14 Gusht 1945 - Japonia dorëzohet, bota shpërthen në festë dhe një puthje bëhet simboli i shekullit

Nga Leonard Veizi

 

14 gushti i vitit 1945 e ndau historinë në dy pjesë. Pas pothuajse gjashtë vitesh gjakderdhje që morën mbi 70 milionë jetë, lajmi që bota priste më në fund mbërriti: Japonia po dorëzohej.

Në orën 19:00 të mbrëmjes në Uashington, Presidenti Herri S. Truman pasardhësi i Frenklin D. Ruzveltit, doli para mikrofonave të Shtëpisë së Bardhë dhe njoftoi: Japonia ka pranuar pa kushte Deklaratën e Potsdamit. Lufta mbaroi.

Ajo që pasoi nuk ishte thjesht gëzim, ishte histeri kolektive. Në të gjithë Shtetet e Bashkuara njerëzit braktisën fabrikat, zyrat dhe shtëpitë dhe vërshuan në rrugë. Por askund festa nuk ishte më e madhe se në “Times Square”, Nju Jork. Ishte aty ku ndodhi edhe skena që do të mbetej në histori.

Marinari, infermierja dhe fotografi

Në turmën e “Times Square” ndodheshin dy njerëz që nuk njiheshin fare me njëri-tjetrin. Ai ishte Xhorxh Mendonsa 22 vjeç, marinar i Marinës Amerikane me origjinë portugeze. Ai sapo ishte kthyer nga fronti i Paqësorit, ku kishte shërbyer në një destrojer gjatë betejave të përgjakshme dhe ishte me leje, së bashku me të dashurën e tij të ardhshme, Rita Petri.

Ajo ishte Greta Zimer Fridman 21 vjeçe, asistente dentare. E lindur në Austri në një familje hebreje, Greta ishte larguar në vitin 1939 si refugjate për t'i shpëtuar nazistëve dhe punonte në një klinikë dentare pranë “Times Square”. Atë ditë kishte veshur uniformën e saj të bardhë, simbolin e infermiereve të kohës.

Rreth orës 14:00, mes brohoritjeve, konfetëve dhe zhurmës së sirenave, Mendonsa, i dehur nga lajmi dhe nga alkooli i festës, pa Gretën me uniformë të bardhë. Në mendjen e tij, uniforma e bardhë i kujtoi infermieret që kishin shpëtuar shokët e tij në anije. E kapi në krahë, e përkuli pas dhe e puthi fort.

Puthja zgjati vetëm pak sekonda. Ajo nuk ishte romantike, ishte impulsive, kaotike, madje siç do të rrëfente vetë Greta vite më vonë, ishte një akt që ajo nuk e priti dhe nuk e miratoi. Ata u ndanë dhe nuk shkëmbyen asnjë fjalë.

Por fati deshi që disa metra më tutje të ndodhej Alfred Ajzenshtet 46 vjeç, një nga fotografët më të mëdhenj të revistës “Life”, me origjinë gjermano-hebreje, i arratisur vetë nga nazizmi. Me “Leica”-n e tij, ai kërkonte pikërisht atë: entuziazmin e papërmbajtur. Ai e pa skenën dhe shkrepi katër foto brenda pak sekondash. Vetëm njëra doli perfekte.

Një çast më larg, një fotograf tjetër i Marinës, Viktor Xhorgensen, fiksoi të njëjtën skenë nga një kënd tjetër. Por ishte fotoja e Ajzenshtetit, e botuar një javë më vonë në “Life” me titullin e thjeshtë "V-J Day in Times Square”, ajo që u bë mit botëror.

Për dekada identiteti i çiftit mbeti mister. Vetëm në vitet '80 u konfirmua se ishin Mendonsa dhe Fridman. Të dy vdiqën në moshë shumë të shtyrë, pak muaj larg njëri-tjetrit: Greta në 2016 dhe Xhorxhi në 2019, në moshën 92 dhe 95 vjeçare.

Çfarë ndodhi më 14 gusht?

Dorëzimi nuk erdhi papritur. Ishte kulmi i një jave apokaliptike:

Më 6 gusht 1945, bombarduesi amerikan “Enola Gay”, i komanduar nga koloneli Poll Tibets, hodhi bombën atomike "Little Boy” mbi Hiroshima.

Më 8 gusht, Bashkimi Sovjetik, nën urdhrat e Josif Stalinit, i shpalli luftë Japonisë dhe pushtoi Mançurinë.

Më 9 gusht, bomba e dytë "Fat Man” shkatërroi Nagasakin.

Përballë shkatërrimit total, Këshilli i Luftës në Tokio u nda. Vendimtar ishte ndërhyrja e vetë Perandorit Hirohito. Ai regjistroi një mesazh radiofonik - Gyokuon-hōsō - ku për herë të parë në histori, zëri hyjnor i Perandorit iu drejtua drejtpërdrejt popullit japonez, duke njoftuar se Japonia duhet të "durojë të padurueshmen".

Për shkak të diferencës kohore, fjalimi i tij u dëgjua në Japoni më 15 gusht në mesditë, ndërsa në Amerikë ishte ende 14 gusht. Prandaj bota perëndimore e feston si 14 gusht, Japonia si 15 gusht.

Firma që mbylli Luftën

Lajmi i 14 gushtit ishte politik. Fundi juridik erdhi më vonë.

Më 2 shtator 1945, në Gjirin e Tokios, në kuvertën e luftanijes gjigante amerikane “USS Missouri”, u zhvillua ceremonia finale.

Nga pala japoneze dokumentin e nënshkruan Ministri i Jashtëm Mamoru Shigemitsu dhe Shefi i Shtatmadhorisë së Ushtrisë, gjenerali Joshixhiro Umezu, i cili kishte kundërshtuar dorëzimin deri në fund.

Në emër të Aleatëve pranoi dorëzimin Gjenerali i Ushtrisë Dagllas MekArtur, Komandanti Suprem i Forcave Aleate, së bashku me Admiralin Çester W. Nimitz për SHBA-në.

MekArturi foli vetëm gjashtë minuta: "Këto procedura mbyllen. Le të lutemi që paqja të ruhet në botë."

Me atë firmë, topat heshtën. Evropa kishte heshtur që më 8 maj 1945, me kapitullimin e Gjermanisë naziste të Karl Dönicit. Tani heshti edhe Paqësori.

Bota që lindi më 14 gusht 1945 ishte krejt tjetër. Nga rrënojat e Evropës dhe hiri i Japonisë dolën dy superfuqi: Shtetet e Bashkuara të Trumanit dhe Bashkimi Sovjetik i Stalinit. Aleatë një ditë më parë, armiq të nesërmen. Festa e  “Times Square”-it zgjati një natë. Lufta e Ftohtë që nisi pas saj do të zgjaste gati gjysmë shekulli.

14 gushti mbeti dita e entuziazmit. 2 shtatori, dita e firmës. Dhe mes tyre, puthja e dy të panjohurve, fiksuar nga Ajzenshteti - simboli i çastit kur njerëzimi mori frymë sërish.

 

Për Kadrien, që na e "zhveshi" Skënderbeun në mes të Tiranës

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Kadrija erdhi nga Turqia, me pasaportë të rregullt, dhe zbriti në aeroportin që mban emrin e misionares së madhe, “Nënë Tereza”. Erdhi si gjithë të tjerët. Turiste, me demek. Pa daulle, pa trumbeta, pa delegacion shtetëror. Por pengun e kishte në mes të Tiranës, ku ndezi kamerën 4K HD dhe na regjistroi një alamat videoje, - si influencere që thonë se është - që, sipas zërave të internetit, po ia kalon edhe “Odisesë” së Nolanit për nga shikueshmëria.

Nuk e di për Odisenë. Por një gjë dihet: Kadria e bëri Tiranën të flasë me vete.

Dhe jo pak.

Na dha edhe një leksion të vyer për idiotët. M'u në mes të mexhelisit.

Dhe mirë bëri.

Se Shqipëria është vend i hapur. Këtu mund të vish, ta pëlqesh vendin, ta lavdërosh, të hash qofte, të pish raki, të bësh fotografi këtej nga krahu i 15-katëshit, - dhe të ikësh i lumtur në vendin tënd. Por mund edhe të mos të pëlqejë. Se Tirana nuk është qendra e botës, de. Mund ta kritikosh. Mund ta shash. Madje, po pate aq fantazi, mund të na shpjegosh edhe historinë tonë, sipas qejfit tënd.

Epo, mileti nuk është njësoj.

Një pallosh prej Polonie, për shembull, - një tifoz pijanec, i fryrë nga mishi i derrit dhe nga trimëria e birrave, - para ca kohësh na bëri edhe shurrën te këmbët e kalit të Skënderbeut. Falë kësaj lirie. Prijësin tonë nuk e arrinte dot, ndaj iu desh të kënaqej poshtë hallateve të kalit.

Edhe ky mirë bëri.

Se nuk është vetëm Kadria në këtë botë, që nuk ka ndonjë simpati të madhe për Heroin tonë Kombëtar.

Por te e fundit, Shqipëria vend i hapur është. Ndonjërit mund t’i duket edhe si shurrëtore. Ç’të bëjmë? Jetonim në epokën e demokracisë liberale. Nuk të bëjnë punë as syzet progresive.

Por Kadria ishte më e përmbajtur.

Kadries prej Turqie nuk ia lejonte edukata të ulte brekët e të na begeniste duke na bërë shurrën në shesh. Jo. Ajo zgjodhi një mënyrë më elegante: na tregoi ca thagma për Gjergj Kastriotin.

Dhe këtu fillon gallata.

Sepse, moj Kadrie, për të folur për Skënderbeun, - apo Aleksandrin, - duhet të kesh pak më shumë se një kamerë 4K, disa qindra mijëra ndjekës dhe një algoritëm që të shtyn videon përpara.

Na the se Skënderbeu ishte dinak. Se u bë ushtar osman. Se edhe fenë e ndërroi.

Ashtu është, moj Kadrie. Dinak i keq ka pas qenë. Edhe ushtar osman u bë. Edhe fenë e ndëtroi. Dhe i ke thënë pak. Se tjetrit duhet t’ia bësh të njohura defektet ballas. Dhe ti fiks përballë tij ishe. Vetëm me një ndryshim, që ai ishte në bronz. Se të kishte qenë gjallë, nuk do e kaloje dot Bosforin as me ndihmën e ushtrisë së Mehmetit II.

Kije parasysh këtë, nëse nuk ta kanë mësuar në historinë e ciklit të ulët.

Nuk kishte rëndësi që Gjergj Kastriot Skënderbeu ishte edhe strateg, edhe diplomat, edhe politikan, edhe luftëtar. Këto nuk kanë ndonjë rëndësi të madhe. Në fund të fundit Skënderbeu ishte një bukëshkalë, se vlerësoi më shumë kasollen e babait sesa oborrin e sulltanit.

Na tregove pastaj se Gjergji ynë, me një plan të mirëmenduar që kur jetonte andej nga Kruja a nga Dibra, arriti t’u mësonte osmanëve hilet dhe horrllëqet dhe pastaj… ua futi osmanëve.

Dhe kur ta fusin… të dhemb.

— O le-le!

Për më tepër kur nxënësi ia fut pedagogut me gradë shkencore në fizikë.

Eh, moj Kadrie, çfarë debati na hape këtu në Shqipëri!

Dhe çfarë kohe zgjodhe!

Në këto ditë të nxehta vere, kur shqiptarët po merren me qeverinë, me protestat, me çmimet, me hallet e përditshme, ti na e zhveshe lakuriq Skënderbeun në mes të sheshit.

Na e ktheve timonin gjashtëqind e ca vjet prapa. Dhe na bëre të njohura ca gjëra që nuk i dinim kërkund.

Bravo, moj Kadrie!

Ma bëj kabull… Afedersin, desha të them, se e shqiptova jangëllësh. Na vdiq kjo latinishtja e kaurëve.

Dhe për t’i vënë kapakun, moj Kadrie: Aferim.

Pushime për të gjithë, nga resortet luksoze te dhomat u mbytura nga myku

 

 Nga Leonard Veizi

 

Në lokalin e lagjes, mes të njohurve të vjetër dhe të panjohurve të rinj, bisedat kishin marrë drejtimin e zakonshëm të verës: pushimet. Karriget ishin afruar më pranë, gotat ishin mbushur dhe secili tregonte aventurën e vet turistike, sikur po raportonte nga një botë tjetër.

Njëri, me një fodullëk të lehtë vape, tregonte se e kishte braktisur Tiranën për tre muaj rresht dhe ishte shpërngulur në vilën e tij në Qerret. Hajde freskllëk, hajde. Një tjetër fliste për dy javë në Himarë, në një hotel ku nata për çiftin kushtonte 425 euro. Luks ky që ia kishte mundësuar djali, me punë e rrogë të mirë në Londër. Dhe meqë në rini muajin e mjaltit e kishin kaluar në kampin e punëtorëve në Korçë, me dhoma kolektive dhe racione të reduktuara, tani u dukej se fati po u jepte një shans të dytë: të bënin prapë muaj mjalti.

— Bravo u qoftë, u dhashë dhe unë vuxhut në formë urimi.

Në fakt, aferim djalit, që ka punë e rrogë të mirë në Londër.

Në këtë garë të heshtur se kush po e shijonte më mirë kripën e detit dhe përqafimin e diellit në perëndim, i them gruas me një farë krenarie, ku më ishte mbushur mendja të bëja namin:

— Edhe ne do bëjmë pushime siç duhet këtë vit. Pushime të shëndetshme. Në djall të vejë. Le të ikin ca lekë më shumë nga rroga. Për këtë punë janë.

Hapim telefonin. Fillojmë kërkimin.

Nisim nga Golemi, se e kemi më afër Tiranës. Oferta e parë: 265 euro nata.

M’u tha pështyma. Flasim për Golemin, jo për Majamin. Me rrogën time bëja vetëm tri ditë pushime. Ditën e katërt do të më duhej të hapja negociata me gruan për një kredi afatshkurtër, pa interes, por me shumë përqindje nervash.

— Shiko ndonjë gjë më lirë, — i them, — se na u thyen kryqet pa nisur akoma.

Pas pak gjejmë një tjetër: 162 euro nata, me mëngjes të përfshirë.

E shikoj gruan me dyshim.

— Po këto dy eurot sipër 160-s, për çfarë janë? Për syrin e keq?

Ajo qesh.

— Ndoshta se kanë futur edhe mëngjesin.

— Fiks, — i them si të kisha zbuluar rrotën. — Mëngjes tipik shqiptar: bukë, djathë, reçel dhe një kokërr vezë e zier. Dy euro mëngjesi. 160 euro gjumi.

Vazhdojmë. Sa më shumë zhyteshim në oferta, aq më shumë ngjiteshin çmimet. Plot paketa "super", "premium", "all inclusive", "ofertë speciale", derisa nuk merrje më vesh pse quheshin oferta. Në fund, një familje me një rrogë mesatare shqiptare, në shumë prej këtyre vendeve, mezi përballon pesë ditë. Dhe ato pesë ditë, kur mbarojnë, lënë më shumë pendesë sesa kënaqësi.

Pastaj zbresim edhe më në jug. Aty hapet një botë tjetër.

Hotelet reklamojnë pishina luksoze, festa me DJ deri në agim, me shampanjë që derdhet në pishinë, jo për ta mbushur, por ndoshta për ta bërë të gazuar masivin ujor. Ambientet e luksit duken si të vjedhura nga ndonjë resort në Dubai. Kënaqësi pa fund.

"Të keqen e shqiptarëve... sa lekë paskemi pas, o tu bëfsha", thua me vete. "Kot ankohen e qahen nëpër tavolina lokalesh."

Pastaj shikon çmimin.

645 euro nata.

Një natë. Atje… në jugun e thellë.

Faqja online të njofton me qetësi olimpike: nuk ka vende të lira. Plot deri në mesin e shtatorit.

"Më vonë shohim e bëjmë."

Dhe telefoni mbyllet si padashur. Jo se s'kishte internet.

Në fund e kupton: pushimi në hotele luksoze nuk është më çështje dëshire, por çështje klase. Një kryefamiljar me profesion të zakonshëm, edhe sikur të ketë punuar gjithë jetën ndershmërisht, e gjen veten jashtë gare. Pa fajin e tij. Me fajin e rrogës.

Por deti, si një lajm i mirë, nuk është vetëm për ata me karta të “shëndosha” bankare. Ka ende rrugë të tjera.

Ka fshatra, shtëpi të vogla, dhoma modeste. Ka edhe nga ato zgëqe ku susta e krevatit kërcet si kitare e çakorduar, dysheku është sa një petë byreku që të lodh shpinën dhe vezët e mëngjesit i skuq vetë në një tigan me një bombol gazi që fishkëllen.

Dhe në fund del shpejt në përfundimin se kapitalizmi turistik shqiptar, në gjithë madhështinë e tij, është ndarë thellësisht: për të pasurit në resorte, për të tjerët në dhoma ku mund të mykesh nga myku.

Hajde pushime të mbara.

Todi Llupi, aktori që e ktheu njeriun e zakonshëm në personazh të paharrueshëm

Nga Leonard Veizi

 

U bë i famshëm me interpretimin në "Dasma e Malos", një parodi që u shfaq në koncertin e fundvitit 1981, në pritje të Vitit të Ri 1982, por që shumë shpejt u kthye në një gur kilometrik të humorit shqiptar.

 

Po martojmë Malon,

Harxhet shkojnë lumë,

Gjashtëqind dasmorë,

Gjashtë net pa gjumë...

 

Nga "Dasma e Malos" tek kënga e Gjyles

Po aq popullore u bë edhe kënga e Gjyles, të cilën Todi Llupi, në rolin e një përgjegjësi sektori në një ndërmarrje industriale të kohës, e interpretonte me humorin dhe finesën që e karakterizonte. Këtë ia kërkonte Zaçja, që ishte mekanik, por kishte lënë pikërisht presën e punonjëses Gjyle pa rregulluar, pasi kishte vënë bast me Sulon për melodinë e këngës së Gjyles, të cilën nuk po e kujtonin dot.

— Këngën e Gjyles do ti?

— E, sa të ma kujtosh, se ti e ke kënduar gjithmonë, – i thoshte aktori tjetër i mirënjohur, Arqile Lipe.

— S’e kam kënduar këngën e Gjyles që kur Gjylja erdhi në sektorin tonë, se kush e di ç’mund të mendojë...

Dhe më pas niste refreni:

Hajde, Gjyle, eja Gjyle,

e hollë, e gjatë, e kuqe si mollë... eeee,

s’më flet moj me gojë, s’më flet...

Todi Llupi ishte mjeshtër i atyre figurave që, ndonëse dukeshin krejt të zakonshme, fitonin identitet të menjëhershëm dhe mbeteshin gjatë në kujtesën e publikut. Ky talent i veçantë u shfaq në kinematografi, ku, ndonëse nuk pati role kryesore, ai krijoi personazhe episodikë të paharrueshëm, duke kaluar natyrshëm nga skena e teatrit drejt ekranit të madh.

Kjo aftësi e tij për të mishëruar karaktere të tilla buronte nga një përvojë e gjatë dhe e thellë në Estradën Profesioniste të Fierit — një nga trupat më të spikatura të humorit shqiptar, nga ku dolën emra si Fuat Boçi, Luftar Paja, Arqile Lipe, Vasil Vaso, Fatmir Xhelili etj. Aty ai ishte një artist i lindur për humorin.

Që nga viti 1971, si aktor profesionist, Todi Llupi realizoi një gamë të gjerë rolesh në komedi, skeçe, parodi, kuplete, monologe, pantomima dhe dialogë. Aktrimi i tij spikaste për ngjyrat popullore dhe përdorimin mjeshtëror të dialektit e zhargonit të zonës së Fierit, ndërsa si kupletist dhe parodist i spikatur, ai mbështetej gjithnjë te zëri i tij tenor, me një timbër të fortë e të pastër.

 

Kristaqi te 'Pesha e kohës'

Një nga rolet më të dashura është ai i Kristaqit në filmin "Pesha e kohës", një prodhim i Kinostudios në vitin 1988, me regji dhe skenar të Rikard Ljarjes. Aty paraqitet si një fshatar me një tufë fëmijësh, i rraskapitur nga pagjumësia. Me sytë e enjtur, i lutet mjekut për ca kokrra luminalë, sepse në fakt donte të vinte në gjumë derrin që po rriste fshehurazi në shtëpi, që të mos hungërinte e ta merrte vesh i gjithë fshati:

— Aman o doktor, ndonjë ilaç për gjumë... Vdiqa! Kam një javë që nuk kam vënë gjumë në sy. Shiko si më kanë dalë sytë vendit...

Më tej, po në të njëjtin film, vjen një tjetër sekuencë komike:

— Apo ç’vete, o ç’vete! Aman, o aman! Ngrihet i biri e ia dhjet të atit. Ke parë ti, moj?

— E ç’më thua, aty isha, — ia kthen aktorja që interpretonte rolin e bashkëshortes.

— Trim për kokën time. Po dhe i jati trim i madh ka qenë. E pe të birin: bëmë baba të të ngjajë. Aman, o aman, ky Vasili do na e marrë frymën në punë.

 

"Globalizmi" dhe filxhani që mungon

Një tjetër kulminacion i Estradës së Fierit është dhe skeçi “Globalizmi” i vitit 1985, ku personazhi i Todi Llupit pinte kafe me tenxhere, sepse ndërmarrjet realizonin planin në global, por jo në zëra, dhe nuk kishin prodhuar filxhanë kafeje.

— Çfarë dite është sot? – pyet ai me tenxheren ne kokë.

— E premte.

— E premte, e shtunë apo e diel? Të hënën më zë gjumi mua... Tri ditë s'fle unë, më janë bërë sytë filxhan!

Po aq humor ka edhe skeçi “Rexhua ka thirrur rojet”, ku personazhi i tij përpiqet të mbrojë “dinjitetin” e vet me një seriozitet qesharak:

— Të lutem shumë, shoku përgjegjës, mua mos më bërit. Unë prepotencën nuk e duroj dot. Për të kërkuar llogari, kërko, por mos më bërtit. Marrëdhëniet kuadër-masa i di edhe foshnja në gji të së ëmës.

— Përgjigju! A të kanë zënë duke fjetur?

— Të lutem shumë, shoku përgjegjës, mua mos më bërit! Se unë ofendohem dhe kështu nuk përgjigjem unë.

 

Epilogu i pafund

Todi Llupi mbetet një nga ata artistë që i dhanë ngjyrë Estradës së Fierit dhe kinematografisë shqiptare pa zhurmë, por me talent të pastër. Ai provoi se nuk ka role të vogla, ka vetëm aktorë të mëdhenj.

Në vitin 1989, Todi Llupi mori titullin “Artist i Merituar”. Ndërsa më 10 prill 2021 u dekorua nga Presidenti i Republikës me titullin e lartë "Mjeshtër i Madh"

I lindur në vitin 1948 u nda nga jeta të martën, më 14 korrik 2026, në moshën 78-vjeçare.

Ai u largua nga bota e të gjallëve por me Kristaqin, përgjegjësin e sektorit, rojen e  shalqinëve dhe dasmorin e Malos do të vazhdojmë të qeshim nga ekrani.

Anton Çehov, mjeshtri i tregimit modern

 

 

Nga Leonard Veizi

Anton Çehovi ishte nga ata shkrimtarë që depërtojnë në thellësinë e shpirtit njerëzor. Me një gjuhë të thjeshtë, por të ngarkuar me ndjeshmëri dhe finesë psikologjike, ai e ngriti tregimin dhe dramën në një nivel të ri artistik. Letërsia e tij nuk mbështetet te ngjarjet e bujshme, por te heshtjet, dilemat dhe emocionet e njeriut, duke e bërë Çehovin një nga zërat më të fuqishëm dhe më jetëgjatë të letërsisë botërore...

 

...Anton Pavloviç Çehov – i cili jetoi mes viteve 1860–1904, - ishte një nga shkrimtarët dhe dramaturgët më të mëdhenj rusë, një figurë që ndryshoi përgjithmonë letërsinë botërore. Me një stil të thjeshtë, por jashtëzakonisht të thellë, ai arriti të zbulojë dramën e jetës së përditshme, ndjenjat e heshtura dhe konfliktet e brendshme të njeriut. Personazhet e tij nuk ishin heronj të jashtëzakonshëm, por njerëz të zakonshëm, të cilët përballeshin me vetminë, zhgënjimin, shpresën dhe kalimin e kohës.

I lindur më 29 janar 1860 në Taganrog të Rusisë, Çehovi studioi mjekësi në Moskë dhe ushtroi profesionin e mjekut gjatë një pjese të jetës së tij. Ai e konsideronte mjekësinë si "bashkëshorten e ligjshme", ndërsa letërsinë si "të dashurën", duke i kushtuar të dyja me përkushtim dhe humanizëm. Përvoja e tij si mjek i dha mundësinë të njihte nga afër natyrën njerëzore, gjë që u pasqyrua fuqishëm në krijimtarinë e tij.

Çehovi shkroi qindra tregime të shkurtra, të cilat konsiderohen ndër më të mirat në letërsinë botërore. Ai i dha tregimit modern një formë të re, duke shmangur moralizimin dhe dramatizimin e tepruar, ndërsa i la lexuesit hapësirë për të reflektuar mbi fatin e personazheve. Përveç tregimeve, ai krijoi edhe drama që revolucionarizuan teatrin modern.

Ndër veprat e tij më të njohura janë "Pulëbardha", "Xhaxha Vanja", "Tre motrat" dhe "Kopshti i Qershive", të cilat vazhdojnë të vihen në skenë në teatrot më prestigjioze të botës. Këto drama shquhen për dialogët e natyrshëm, atmosferën psikologjike dhe analizën e thellë të jetës njerëzore.

Në fund të jetës, Çehovi vuajti nga tuberkulozi, sëmundje që e shoqëroi për vite me radhë. Ai u nda nga jeta më 15 korrik 1904 në Badenweiler të Gjermanisë, në moshën 44-vjeçare. Edhe pse jetoi pak, ai la pas një trashëgimi letrare të jashtëzakonshme, që vazhdon të frymëzojë shkrimtarë, dramaturgë dhe lexues në mbarë botën.

Me vëzhgimin e mprehtë të shpirtit njerëzor, gjuhën e kursyer dhe ndjeshmërinë artistike, Anton Pavloviç Çehovi mbetet një nga themeluesit e letërsisë moderne dhe një nga zërat më të rëndësishëm të kulturës botërore.

Rembrandti, njeriu që revolucionarizoi pikturën evropiane

 

 

Nga Leonard Veizi

Me një përdorim novator të dritës dhe hijes, ai e shndërroi pikturën në një gjuhë emocionesh, ku çdo fytyrë, çdo vështrim dhe çdo detaj rrëfen një histori. Sepse gjithmon e kurdoherë ka artistë që dinë pikturojnë botën ashtu siç duket dhe ka të tjerë që arrijnë të zbulojnë atë që fshihet pas saj. Rembrandti ishte ndër këta të fundit. Për kohën ku jetoi, arti i tij ishte një hap i guximshëm drejt një realizmi të ri, që i parapriu zhvillimeve moderne të pikturës evropiane....

...Më 15 korrik 1606 lindi në qytetin Leiden të Holandës Rembrandt Harmenszoon van Rijn, një nga piktorët dhe grafistët më të mëdhenj në historinë e artit botëror. Ai konsiderohet figura më e shquar e Epokës së Artë Holandeze, një artist që revolucionarizoi pikturën përmes mënyrës së veçantë të përdorimit të dritës dhe hijes, realizmit të thellë dhe aftësisë për të depërtuar në botën shpirtërore të njeriut.

Që në moshë të re, Rembrandti tregoi talent të jashtëzakonshëm për vizatimin dhe pikturën. Pasi u formua në Leiden, ai u vendos në Amsterdam, ku fitoi shpejt famë si portretist dhe mori porosi nga tregtarë, fisnikë dhe institucione të rëndësishme të kohës. Me penelin e tij ai nuk synonte vetëm të riprodhonte pamjen fizike të njerëzve, por edhe karakterin, emocionet dhe historinë e tyre.

Gjatë karrierës së tij krijoi mbi 300 piktura, rreth 300 gravura dhe mijëra vizatime. Veprat e tij përfshijnë portrete, autoportrete, peizazhe dhe skena biblike e historike. Ndër krijimet më të njohura janë "Roja e Natës" (The Night Watch), e konsideruar një nga kryeveprat e artit perëndimor, si edhe "Mësimi i Anatomisë i Dr. Tulp", një vepër që dëshmon mjeshtërinë e tij në kompozim dhe në paraqitjen dramatike të dritës.

Rembrandti realizoi më shumë se 80 autoportrete gjatë jetës së tij, duke dokumentuar në mënyrë të pazakontë kalimin e kohës, ndryshimet e moshës dhe përjetimet personale. Këto vepra përbëjnë një nga dëshmitë më të pasura artistike dhe psikologjike të historisë së pikturës.

Megjithëse arriti kulmin e suksesit në mesin e shekullit XVII, jeta e tij u shënua edhe nga tragjedi personale. Humbja e bashkëshortes Saskia, vdekja e disa prej fëmijëve të tij dhe vështirësitë financiare e çuan drejt falimentimit në vitin 1656. Megjithatë, ai nuk e ndërpreu krijimtarinë. Përkundrazi, veprat e periudhës së fundit fituan një thellësi emocionale dhe një forcë shprehëse edhe më të madhe, duke dëshmuar pjekurinë e tij artistike.

Rembrandti u nda nga jeta më 4 tetor 1669 në Amsterdam, por trashëgimia që la pas mbetet e pavdekshme. Veprat e tij ruhen në muzeumet më prestigjioze të botës dhe vazhdojnë të frymëzojnë artistë, studiues dhe dashamirës të artit. Emri i Rembrandtit mbetet simbol i mjeshtërisë, humanizmit dhe i një arti që arrin të prekë shpirtin e njeriut edhe pas më shumë se katër shekujsh.