Letërsia si tundim dhe rebelim estetik: Vatikani futi Gabriele D’Annunzion në Indeksin e Librave të Ndaluar

 

Nga Leonard Veizi

 

Nëpërmjet librave të tyre disa shkrimtar luftojnë pushtetin politik. Të tjerë kërkojnë të përmbysin dogma filozofike. Por ka dhe libra shkrimtarësh që trembin institucionet fetare jo sepse thërrasin për revolucion, por sepse glorifikojnë ndjenjën, trupin, sensualitetin dhe lirinë individuale. Pikërisht në këtë kategori hynte Gabriele D'Annunzio, shkrimtari italian që në vitin 1911 u përfshi nga Vatikani në famëkeqin “Index Librorum Prohibitorum” – Indeksin e Librave të Ndaluar...

 

...Për Kishën Katolike, kjo nuk ishte vetëm një masë administrative ndaj një autori problematik. Ishte një përplasje mes dy botëve: moralit tradicional kristian dhe modernitetit estetik që po shpërthente në Europën e fillimshekullit XX.

Index Librorum Prohibitorum ishte një listë e krijuar nga Vatikani që prej shekullit XVI, ku përfshiheshin libra të konsideruar heretikë, të rrezikshëm për fenë apo në kundërshtim me moralin katolik. Për besimtarët katolikë, leximi i këtyre veprave pa leje të posaçme konsiderohej mëkat. Në këtë indeks kishin përfunduar emra të mëdhenj si Galileo Galilei, Voltaire, Jean-Paul Sartre apo Victor Hugo. Por rasti i D’Annunzios ishte ndryshe: ai nuk po ndalohej për herezi teologjike, por për estetizimin e jetës dhe erotizimin e artit.

D’Annunzio ishte figura më e spikatur e dekadencës italiane, një rrymë letrare që lindi si reagim ndaj moralit borgjez dhe racionalizmit të ftohtë të shekullit XIX. Në veprat e tij, jeta nuk paraqitej si detyrë morale, por si eksperiencë estetike. Bukuria, kënaqësia, sensualiteti dhe emocioni trajtoheshin si forma të epërsisë shpirtërore.

Ai ishte thellësisht i ndikuar nga Symbolism francez dhe nga estetizmi britanik i Oscar Wilde. Për D’Annunzion, arti nuk kishte për detyrë të edukonte moralisht shoqërinë; arti duhej të magjepste, të trondiste dhe të ngrinte ndjeshmërinë njerëzore mbi kufijtë e zakonshëm.

Kjo filozofi ishte e papranueshme për Vatikanin.

Në romanet dhe poezitë e tij, gruaja nuk paraqitej si figurë e bindur familjare sipas modelit tradicional katolik, por si qenie erotike dhe mistike njëkohësisht. Dashuria nuk ishte sakrificë, por zjarr pasioni. Ndërsa individi nuk nënshtrohej ndaj normës kolektive, por kërkonte të jetonte si krijesë superiore estetike.

Në thelb, D’Annunzio mishëronte figurën e artistit modern që refuzonte kufijtë moralë të vendosur nga autoriteti fetar.

Por paradoksi është se ndalimi i tij nga Vatikani vetëm sa e rriti famën e autorit. Historia ka treguar shpesh se librat e ndaluar fitojnë një aurë pothuajse mitike. Ajo që institucionet përpiqen të fshehin, publiku dëshiron edhe më shumë ta lexojë.

Në fillimshekullin XX, Europa po ndryshonte me shpejtësi. Psikanaliza e Sigmund Freud po zbulonte botën e pavetëdijes, arti po thyente format klasike dhe letërsia po eksploronte territore të reja të dëshirës, ankthit dhe identitetit. Në këtë klimë, D’Annunzio nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte simptomë e një qytetërimi që po largohej gradualisht nga kontrolli moral i Kishës.

Megjithatë figura e tij mbetet kontradiktore. Përveçse poet dhe romancier brilant, ai u përfshi më vonë edhe në nacionalizmin ekstrem italian dhe konsiderohet nga shumë historianë si një pararendës kulturor i fashizmit italian. Retorika e tij estetike mbi heroizmin, vullnetin dhe glorifikimin e forcës ndikoi më vonë edhe te Benito Mussolini.

Kjo e bën D’Annunzion një figurë të vështirë për t’u vendosur në kategori të thjeshta morale. Ai ishte njëkohësisht poet i bukurisë dhe profet i arrogancës estetike; rebel ndaj moralit konservator, por edhe pararendës i një estetike politike autoritare.

Sot, Index Librorum Prohibitorum nuk ekziston më. Vatikani e shfuqizoi zyrtarisht në vitin 1966, duke pranuar në heshtje se kontrolli absolut mbi leximin ishte bërë i pamundur në botën moderne.

Por historia e D’Annunzios mbetet simbolike. Ajo na kujton një epokë kur librat konsideroheshin aq të fuqishëm, sa institucionet fetare ndienin nevojën t’i ndalonin. Sepse fjala e shkruar, kur prek dëshirën, mendimin dhe imagjinatën, ka qenë gjithmonë një formë pushteti. 

8 apo 9 maj? Keqkuptimet e një date

 

Një fitore, dy kujtesa dhe shumë histori 

Nga Leonard Veizi

Disa data të shënuara jetojnë në mënyrën se si popujt kujtojnë, festojnë, qajnë apo interpretojnë historinë. Një prej tyre është fundi i Luftës së Dytë Botërore në Europë. Për dikë është 8 maji. Për dikë tjetër 9 maji. Dhe mes këtyre dy datave qëndron jo vetëm një diferencë orësh, por një ndarje e tërë narrativesh, sistemesh politike dhe kujtesash kolektive.
Më 8 maj 1945, Europa Perëndimore shpalli fundin e luftës. Berlini kishte rënë, Rajhu i Tretë ishte shembur dhe Gjermania naziste kishte nënshkruar kapitullimin. Londra, Parisi dhe Uashingtoni e kthyen këtë datë në simbolin e triumfit të aleatëve dhe të çlirimit të kontinentit nga makineria hitleriane. Për këtë arsye, në shumicën e vendeve perëndimore, 8 maji njihet si “Dita e Fitores në Europë”.
Por historia nuk ishte aq lineare sa duket në tekstet e shkurtuara të enciklopedive.
Në mbrëmjen e 8 majit, sipas orës së Europës Qendrore, në Berlinin e shkatërruar u nënshkrua instrumenti përfundimtar i dorëzimit gjerman në selinë sovjetike në Karlshorst. Në Moskë, ndërkohë, ora kishte kaluar mesnatën. Ishte tashmë 9 maj 1945. Dhe Bashkimi Sovjetik, që kishte paguar çmimin më të tmerrshëm njerëzor të luftës me dhjetëra miliona jetë të humbura, vendosi ta ruante këtë datë si ditën e fitores së vet historike mbi nazi-fashizmin.
Kështu lindën dy data për të njëjtën fitore.
Në pamje të parë duket si një çështje teknike kalendarike. Në thelb, është shumë më tepër. Është mënyra sesi bota u nda menjëherë pas luftës në dy kampe të mëdha: Lindja sovjetike dhe Perëndimi liberal. Njëra palë ndërtoi kujtesën mbi “çlirimin e Europës”, pala tjetër mbi “sakrificën e madhe patriotike”. Njëra foli për demokracinë që triumfoi, tjetra për heroizmin e Ushtrisë së Kuqe që ndali makinerinë naziste në Stalingrad dhe marshoi deri në Berlin.
Dhe këtu nis keqkuptimi i madh i datës.
Sepse 8 maji dhe 9 maji nuk janë kundërshti historike. Janë dy pasqyra të së njëjtës ngjarje. Vetëm se secila pasqyrë reflekton një këndvështrim tjetër të botës.
Në Europën Perëndimore, 8 maji gradualisht u shndërrua në simbol pajtimi. Sidomos pas krijimit të Bashkimit Europian, kjo datë filloi të lidhej jo vetëm me fundin e luftës, por edhe me idenë e një Europe që duhej të shmangte vetëshkatërrimin përmes integrimit politik dhe ekonomik.
Ndërsa në Rusi dhe ish-republikat sovjetike, 9 maji mbeti një datë pothuajse sakrale, apo thënë ndryshe: e shenjtë. Jo vetëm festë ushtarake, por pjesë e identitetit kombëtar. Në kujtesën ruse, Lufta e Dytë Botërore nuk është vetëm histori; është mit themelues i shtetit modern rus. Parada në Sheshin e Kuq, veteranët me medalje, tanket dhe avionët nuk janë vetëm demonstrim force. Janë ritual kujtese dhe legjitimiteti historik.
Ironia qëndron në faktin se një luftë e fituar kundër totalitarizmit prodhoi më pas një Europë të ndarë nga një tjetër mur ideologjik. Nazi-fashizmi ra, por Lufta e Ftohtë lindi pothuajse menjëherë mbi rrënojat e Berlinit.
Për vendet e Europës Lindore, kjo datë mbart edhe një dyzim emocional. Sepse nëse për disa 9 maji ishte dita e çlirimit nga nazizmi, për të tjerë ajo u kthye edhe në fillimin e dekadave nën dominimin sovjetik. Prandaj kujtesa historike në Varshavë, Pragë apo Budapest nuk është identike me atë të Moskës.
Edhe Izraeli e kujton 9 majin si Ditën e Fitores mbi nazi-fashizmin, për shkak të lidhjeve historike me veteranët hebrenj të Ushtrisë së Kuqe dhe rolit vendimtar të Bashkimit Sovjetik në shkatërrimin e makinerisë naziste.
Në fund, dilema “8 apo 9 maj?” nuk është thjesht çështje ore. Është pyetje mbi mënyrën se si historia përdoret për të ndërtuar identitete politike, aleanca dhe kujtesa kolektive.
Sepse datat nuk janë kurrë neutrale. Ato janë interpretime të ngrira në kohë.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh i historisë moderne europiane: e njëjta fitore, që duhej të bashkonte kujtesën e njerëzimit kundër së keqes absolute, vazhdon ende të kujtohet në mënyra të ndryshme, sipas kufijve politikë, emocioneve kombëtare dhe plagëve që secili popull mbart nga shekulli XX.

ADN-ja, shqiptarët dhe gjurma e lashtë e Ballkanit

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Ballkan, historia ka qenë identitet, kufi, mbijetesë dhe shpesh armë politike. Për shekuj me radhë, origjina e shqiptarëve është diskutuar mes miteve, interpretimeve historike, gjuhësisë dhe arkeologjisë, ndërsa vetë shqiptarët kanë mbetur si një popull që duket sikur ecën paralelisht me hijet e lashtësisë së këtij rajoni.

Por tashmë debatit po i shtohet një dëshmitar i ri: ADN-ja...

 

...Një studim i publikuar në revistën prestigjioze “Nature Human Behaviour” po konsiderohet ndër kërkimet më të rëndësishme të viteve të fundit mbi historinë biologjike të popullsive të Ballkanit. Dhe përfundimet e tij prekin drejtpërdrejt çështjen e vazhdimësisë së shqiptarëve në rajon.

Në një truall ku kufijtë kanë ndryshuar vazhdimisht, ku perandoritë kanë kaluar si stuhitë mbi të njëjtën tokë dhe ku popujt janë përzier, zhdukur apo transformuar, shqiptarët shfaqen si një nga popullsitë me vijimësinë më të qëndrueshme gjenetike në Ballkanin Perëndimor.

 

Vazhdimësia gjenetike

Në studimin “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”, një ekip ndërkombëtar studiuesish analizoi mbi 6 mijë genome të lashta dhe i krahasoi ato me ADN-në e shqiptarëve të sotëm. Rezultati kryesor i kërkimit është i qartë: shqiptarët modernë ruajnë një vazhdimësi të fortë gjenetike me popullsitë që banonin në Ballkanin Perëndimor gjatë Epokës së Bronzit dhe Epokës së Hekurit.

Sipas autorëve, ndërsa pjesë të mëdha të Evropës Juglindore u transformuan nga migrimet e Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme, një bërthamë paleo-ballkanike arriti të ruante një vazhdimësi të dallueshme biologjike. Pikërisht në këtë vazhdimësi vendosen shqiptarët e sotëm.

Studimi sugjeron gjithashtu se profili gjenetik karakteristik i shqiptarëve kishte filluar të formësohej qartë rreth shekujve VIII–IX të erës sonë.

 

Identiteti biologjik dhe historia

Ky zhvillim ka rëndësi jo vetëm për gjenetikën, por edhe për historinë, arkeologjinë dhe gjuhësinë.

Prej dekadash, studiues të ndryshëm kanë mbështetur tezën se shqiptarët lidhen me popullsitë paleo-ballkanike, përfshirë grupet ilire. ADN-ja nuk e zgjidh përfundimisht çdo debat historik, por ajo po sjell një shtresë të re provash që forcon idenë e vazhdimësisë së hershme të shqiptarëve në Ballkan. Në mënyrë domethënëse, studimi identifikon edhe një përzierje të moderuar me popullsi të Evropës Lindore gjatë Mesjetës, në masën 10–20 për qind. Kjo tregon kontaktet dhe lëvizjet historike të rajonit, por pa ndryshuar bazën paleo-ballkanike të popullsisë shqiptare.

 

“Identity-by-Descent”

Për të arritur këto rezultate, studiuesit përdorën metoda moderne të analizës së ADN-së së lashtë, përfshirë teknikën “Identity-by-Descent”, e cila lejon identifikimin e segmenteve gjenetike të trashëguara nga paraardhës të përbashkët përgjatë mijëra viteve. Krahasimi i materialit gjenetik të skeleteve të lashta me ADN-në e shqiptarëve modernë krijoi një hartë biologjike të vazhdimësisë njerëzore në Ballkanin Perëndimor.

 

Gjuha dhe origjina

Studimi prek edhe çështjen e gjuhës shqipe, e cila konsiderohet një degë më vete e familjes indo-evropiane. Sipas autorëve, vazhdimësia gjenetike në Ballkanin Perëndimor ndihmon në lokalizimin e hapësirës ku mund të jetë zhvilluar proto-shqipja, duke krijuar një urë të rëndësishme mes gjenetikës, arkeologjisë dhe gjuhësisë historike. Në këtë mënyrë, ADN-ja nuk po zëvendëson historinë, por po ndihmon në ndriçimin e saj me mjete që deri pak dekada më parë ishin të paimagjinueshme.

 

Epilogu

Përtej interpretimeve politike apo emocionale, studimi i publikuar në Nature Human Behaviour përfaqëson një moment të rëndësishëm në kuptimin e historisë së shqiptarëve.

Ai nuk flet për “pastërti racore” apo mite nacionaliste, por për vazhdimësi njerëzore në një nga rajonet më të trazuara të Evropës. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pesha e tij më e madhe: në faktin se shqiptarët nuk shfaqen si një popull i ardhur vonë në Ballkan, por si pjesë organike e historisë së tij më të hershme.

Kosovë 1999 – Bombat mbi Beograd që përplasën luftën me diplomacinë

Nga Leonard Veizi
 
Maj 1999. Qielli mbi Beograd ishte kthyer në një hartë zjarri. Fushata ajrore e NATO kundër Republikës Federale të Jugosllavisë kishte hyrë në fazën e saj më intensive, ndërsa kriza në Kosovë vazhdonte të prodhonte valë refugjatësh dhe akuza për krime të rënda ndaj civilëve...
 
...Por në natën e 7 majit, një goditje e vetme do të dilte jashtë çdo parashikimi, duke hapur një krizë që kaloi kufijtë e luftës. Një bombardues amerikan B-2 Spirit lëshoi disa bomba të drejtuara (raportohet pesë) mbi një objektiv në Beograd. Shënjestra e supozuar ishte një strukturë e lidhur me aparatin ushtarak jugosllav, por koordinatat rezultuan të gabuara. Bombat goditën ambasadën e Kinës, duke vrarë tre shtetas kinezë dhe plagosur rreth 20 të tjerë. Një incident teknik u shndërrua brenda minutash në një përplasje diplomatike me jehonë globale.
Por, ndërsa pluhuri i rrënojave mbulonte trupat e viktimave dhe ngrinte frymën e bashkëpunimit ndërkombëtar, nuk duhet harruar konteksti i madh: ishte një incident teknik në kuadër të një misioni shpëtimi. Akti u shndërrua menjëherë në një mjet propagande dhe shkëndijë për një ftohtësi të re globale, por për popullin e Kosovës, ajo zhurmë ishte dëshmia se Amerika nuk do të ndalej përpara asnjë pengese diplomatike për të penguar gjenocidin. Ishte kostoja e pashmangshme, duke vendosur lirinë e një kombi mbi çdo llogari tjetër gjeopolitike.
 
Operacioni
Ngjarja ndodhi në kuadër të “Operacionit Forca Aleate”, ndërhyrja ajrore e NATO-s që synonte të ndalte fushatën represive të forcave serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës. Ky operacion u zhvillua pa mandat të drejtpërdrejtë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së, i cili mbeti i bllokuar nga kundërshtimet e Rusisë dhe Kinës, duke e vendosur ndërhyrjen në një zonë gri të së drejtës ndërkombëtare: mes legjitimitetit moral të pretenduar dhe mungesës së autorizimit formal.
Sipas Pentagonit dhe komandës së NATO-s, shkaku i bombardimit ishte përdorimi i hartave të vjetruara dhe inteligjencës së pasaktë. U pranua se objektivi ishte identifikuar gabimisht. Bill Klinton kërkoi falje publike, ndërsa Shtetet e Bashkuara më vonë paguan kompensime për viktimat dhe dëmet materiale.
 
Protestat
Në këtë luftë të shpejtë dhe teknologjike, ku çdo goditje synonte paralizimin e makinerisë së Milosheviçit, incidenti i ambasadës kineze ishte asgjë më shumë se një aksident teknik në një fushëbetejë kaotike.
Megjithatë, në Pekin dhe qytete të tjera kineze shpërthyen protesta të mëdha përpara ambasadave perëndimore - protesta të lejuara dhe të kanalizuara nga autoritetet - duke reflektuar zemërimin publik dhe tensionin politik. Marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara dhe Kinës u përkeqësuan ndjeshëm, duke shënuar një nga momentet më të tensionuara mes dy fuqive pas Luftës së Ftohtë.
 
Pretendimet
Dyshimet se ambasada shërbente si një urë komunikimi për ushtrinë serbe mbeten një hije që Pekini kurrë nuk e pastroi dot plotësisht, duke e lënë ngjarjen në atë zonë gri ku interesi strategjik shpesh fshihet pas petkut diplomatik.
Pavarësisht tronditjes diplomatike, fushata ajrore vazhdoi. Për popullin e Kosovës, ajo mbeti një çast vendimtar që çoi drejt tërheqjes së forcave serbe dhe përfundimit të luftës disa javë më vonë. Për diplomacinë ndërkombëtare, bombardimi i ambasadës kineze mbetet një kujtesë e fortë e rrezikut që mbart lufta moderne: ku teknologjia e avancuar nuk e përjashton gabimin, dhe ku një koordinatë e pasaktë mund të ketë pasoja që tejkalojnë vetë fushëbetejën.
 
Epilogu
7 maji 1999 nuk është vetëm një datë problematike në kronikën e luftës. Është një pikë ku ndërhyrja ushtarake, e drejta ndërkombëtare dhe përgjegjësia politike u përplasën në mënyrën më të prekshme.
Por në fund të ditës, tri viktima në një godinë të gabuar nuk mund të peshojnë më shumë se liria e një populli të tërë që po shpëtohej nga thundra e diktaturës. Ajo që disa e quajnë "episod të errët", për historinë e Kosovës mbetet thjesht një kosto e pashmangshme në rrugën drejt triumfit të drejtësisë.

Sigmund Frojd, lindja e njeriut që "vrau" naivitetin njerëzor

Babai i Psikoanalizes njeriu që zbuloi errësirën e mendjes

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Europën e shekullit XIX, njeriu besonte se ishte zot i fateve të veta përmes logjikës. Por, më 6 maj 1856, në Freiberg lindi ai që do të bëhej arkitekti i një harte të re të qenies: Sigmund Frojd...

 

…Ai ishte njeriu që guxoi të thyente heshtjen e salloneve borgjeze, duke dëshmuar se poshtë petkut të qytetërimit fshihej vrulli i pashpjegueshëm i instinkteve. Me mendjemprehtësinë e një arkeologu dhe ftohtësinë e një mjeku, Frojdi çmontoi mekanizmin e vetëmashtrimit njerëzor, duke na lënë si trashëgimi një hartë ku errësira nuk përbënte më frikë, por një territor që priste të emërtohej. Ai nuk ndryshoi vetëm mjekësinë e psikës; ai ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si ne e shohim botën përmes syve të shpirtit.

 

Nga stetoskop te shpirti

Mjek në profesion, por filozof në guxim, Frojd e kuptoi herët se anatomia e trupit ishte vetëm sipërfaqja. Në Vjenën e tij laboratorike, ai zbuloi se nën "unë"-in tonë të sjellshëm fshihet një univers i egër, i pashtruar dhe shpesh i frikshëm: e pavetëdijshmja. Ai nuk kërkonte të na qetësonte me ca fjalë të oërgjithshme si një dozë valiumi; ai kërkonte të na zbërthente.

 

Anatomia e betejës së brendshme

Duke prezantuar trinomin Id, Ego dhe Superego, Sigmund Frojd e ktheu mendjen njerëzore në një fushëbetejë. Ai na tregoi se:

Ëndrrat nuk janë rastësi, por mesazhe të koduara të dëshirave tona më të thella.

Frikërat tona janë thjesht hije të konflikteve të pazgjidhura të fëmijërisë.

Arsyeja është shpesh vetëm një avokat që mbron krimet e instinktit.

 

Një pasqyrë e pa mëshirëshme

Sot, figura e Sigmund Frojd-it mbetet një udhëkryq admirimi dhe kritike. Por, pavarësisht nëse pajtohemi me teoritë e tij, ne të gjithë flasim "gjuhën" e tij. Kur përmendim "gabimet frojdiane", "traumat" apo "reprimimin", ne arrijmë të pranojmë trashëgiminë e tij.

Në mesin e shekullit XIX, më 6 maj të vitit 1856, nuk lindi thjesht një njeri që kur u rrit u formua si mjek. Lindi një epokë e re ku njeriu, për herë të parë, pati guximin të zbriste me qiri në dorë në bodrumet e errëta të mendjes së tij. Dhe kështu Sigmund Frojd nuk na dha paqen e kërkuar prej shekujsh, thjesht na dha vetëdijen.

Kujtesa, mes kultit të dëshmorëve dhe etikës së sakrificës

 

Nga Leonard Veizi

5 Maji në Shqipëri është një provë se si një shoqëri zgjedh të kujtojë, të interpretojë dhe, shpesh, të instrumentalizojë të kaluarën e vet… 
 
…U vendos si Dita e Dëshmorëve pas rënies së Qemal Stafës, - një prej drejtuesve me te rëndësishëm të Partisë Komuniste, - në përplasje me forcat fashiste italiane në vitin 1942, një çast që regjimi i mëvonshëm komunist e shndërroi në simbol themelor të mitologjisë së tij politike. Kjo ditë u shndërrua për gjysmë shekulli në shtyllën kurrizore të asaj mitologjie që nuk kërkonte thjesht nderimin e të rënëve, por legjitimimin e të gjallëve në pushtet.
Sot, pyetja që na përndjek nuk ka të bëjë më me origjinë e kësaj dite, por me substancën e saj: Çfarë bëjmë ne me dëshmorët tanë kur dritat e kamerave fiken dhe kurorat e luleve nisin të thahen?
 
Kujtesa selektive
Një komb ka nevojë jetike për dëshmorë, por jo si dekor ceremonial për protokollin e radhës. Problemi ynë rrënjësor është kujtesa me përzgjedhje. Për dekada, ne kemi operuar me një "hierarki sakrifice", ku dëshmorët e Luftës së Dytë Botërore u ngritën në piedestale të paprekshme, ndërsa mijëra të sakrifikuar të tjerë – para dhe pas asaj lufte – u dënuan me harresë ose u anashkaluan. Dhe më shumë vlerë mori një viktimë lufte, se sa një hero i vërtetë.
Kur një shoqëri nderon vetëm "dëshmorët e vet" dhe hesht për "të tjerët", ajo nuk po nderon lirinë për të cilën ata u sakrifikuan; ajo po instrumentalizon vdekjen për qëllime ideologjike. Dhe këtu kujtesa selektive pushon së qeni histori dhe kthehet në propagandë të pastër.
 
Përtej shifrave
Ne kemi humbur kohë të gjatë duke debatuar për numrat, listat dhe parcelat e varrezave të dëshmorëve. Por çështja e shifrave sot është dytësore. Prandaj ne duhet të pyesim: A kemi arritur të ndërtojmë një etikë kolektive nga ky gjak i derdhur? Sepse kjo ka më shumë rëndësi sot se sa të merremi me mbledhje e zbritje shifrash a lojë numrash.
Dëshmorët nuk i duhen kombit për të ushqyer nostalgji sterile apo për të mbajtur gjallë llogoret e vjetra ideologjike. Ata na duhen si një pasqyrë morale për të pyetur veten: Çfarë vlen të mbrohet sot me të njëjtin idealizëm? A është atdheu që kemi sot, ai për të cilin ata ranë?
 
Çlirimi i heronjve
Brezi i ri i Shqipërisë nuk ka nevojë për mite të ngrira në mermer apo figura të dehumanizuara nga retorika partiake. Ata kanë nevojë për të vërteta të plota. Dëshmorët duhen rikthyer në dimensionin e tyre njerëzor – me ëndrrat, dyshimet dhe bindjet e tyre të mishëruara. Vetëm kur i shohim ata si njerëz që zgjodhën të bënin diçka të jashtëzakonshme, dhe jo si monumente të ftohta, ata mund të shërbejnë si udhërrëfyes realë.
5 Maji duhet të pushojë së qeni një ditë ndarjeje në "tanët" dhe "tuajt". Një komb piqet kur mëson t'i kujtojë të gjithë ata që dhanë jetën për lirinë dhe dinjitetin e kësaj toke, pa i ndarë në parcela politike. Madhështia e një dëshmori nuk matet me përkatësinë e tij në një krah të historisë, por me peshën e sakrificës që i la trashëgimi një populli që ende po mëson si të jetë i lirë. 

Mjeshtëria e humbjes që i dha Ernest Heminguejit një çmim të madh

 

Nga Leonard Veizi

 

Kur Ernest Hemingueji mori Çmimin Pulitzer Prize për novelën “Plaku dhe Deti”, në dukje u konsiderua thjesht si lajm kulture. Por në thelb, ishte një shuplakë morale që sot tingëllon më fort se kurrë. Sepse romani i tij nuk ishte një histori suksesi, por historia e një humbjeje dinjitoze, atë që shoqëria jonë e ka zhdukur tashmë nga fjalori...

 

Më 4 maj 1953, bota e letrave nuk kremtoi fitoren e një çmimi dhënë për një libër, por aktin e një rezistence morale. Sepse Ernest Hemingueji pranoi Çmimin Pulitzer për “Plaku dhe Deti”, pasi skaliti në ndërgjegjen kolektive testamentin e tij mbi madhështinë. Ishte një vepër e shkruar me atë thjeshtësi kirurgjikale që vetëm dëshpërimi dhe mjeshtëria mund ta prodhonin: fjali të shkurtra si goditje çekiç, një horizont i pafund blu dhe një plak që refuzoi të bëhej pre e rrethanave.

 

Beteja

Historia e Santiagos, peshkatarit kuban që sfidon fatin pas 84 ditësh shterpësi, nuk është një kronikë peshkimi; është një liturgji mbi përballjen. Ai nuk kërkonte lavdi. Ai kërkonte të mos dorëzohej. Ndaj lufton për të ruajtur një marrëveshje të heshtur me veten. Lufta e tij me peshkun gjigant është pasqyra e çdo lufte njerëzore, ku kundërshtari është po aq fisnik sa vetë njeriu. Por këtu Hemingueji thyen rregullat e tregut të fitores: Santiago kthehet në breg me një skelet. Për botën e sotme, të obsesionuar pas “rezultatit”, ky do të konsiderohej dështim. Për Heminguejin, ky ishte triumfi absolut.

 

Manifesti

Në një kohë si kjo e jona, ku suksesi matet me shkëlqimin e jashtëm dhe trofetë e dukshëm, mesazhi i Santiagos godet si një dallgë e ftohtë. Ai mishëron atë që ne e kemi holluar me retorikë boshe: dinjitetin në disfatë. Në plan editorial, kjo vepër qëndron si një kundërtezë ndaj mentalitetit të “fitores me çdo kusht”. Santiago na kujton se njeriu nuk është projektuar për rehatinë e portit, por për egërsinë e rrymave.

Ne jetojmë në një realitet ku rezultati ka vrarë procesin. Ku dukja ka zëvendësuar përmbajtjen. Ku “fituesit” janë shpesh ata që dinë të shfaqen, jo ata që dinë të përballen. Politika shet triumfe të menjëhershme; ekonomia shpërblen rrugët e shkurtra; shoqëria glorifikon suksesin pa histori.

Askush nuk flet për detin. Të gjithë duan peshkun.

 

Konkluzioni

“Plaku dhe Deti” nuk është një libër për peshkimin. Është një manual për dinjitetin në një botë që e ka bërë kompromisin normë. Është një kujtesë se madhështia nuk matet me atë që ekspozon, por me atë që përballon.

“Pulitzer”-i i vitit 1953 nuk ishte thjesht një mirënjohje për stilin, por afirmimi i një etike. Ai çmim sanksionoi idenë se madhështia e një qenieje njerëzore nuk matet me atë që sjell në breg, por me mënyrën se si pranon të luftojë kur fati i është kthyer kundër.

“Plaku dhe Deti” na shërben si një busull morale. Në një botë që kërkon fitore pa sakrificë, Hemingueji na kujton se pasuria e vërtetë është ajo që mbetet brenda nesh pasi “peshkaqenët” e jetës kanë ngrënë gjithçka tjetër: papërkulshmëria.

Franz Nopça, aristokrati që e bëri Shqipërinë subjekt historie

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Ai i dha Shqipërisë një vend të ri në hartën e dijes evropiane, duke e trajtuar për herë të parë si subjekt historik dhe jo si periferi ekzotike. Ai dokumentoi me saktësi shkencore Kanunin, strukturat fisnore dhe jetën shoqërore shqiptare. Përmes studimeve të tij, ai e futi Shqipërinë në diskursin modern antropologjik dhe historik të Evropës. Në këtë mënyrë, ai kontribuoi në njohjen ndërkombëtare të identitetit dhe kompleksitetit kulturor shqiptar...

 

...Më 3 maj 1877, në një kështjellë të Transilvanisë, lindi një figurë që do të dilte përtej kufijve të kohës së vet: baroni Franz Nopça, albanolog hungarez, aristokrat i rrallë i dijes dhe i aventurës shkencore.

Ai nuk ishte thjesht bir i një familjeje fisnike, i destinuar për një jetë të paracaktuar nga tradita dhe hierarkia. Nopça përfaqësonte një devijim të pazakontë nga ky model: një mendje që refuzonte kufijtë e ngushtë të akademisë klasike dhe që kërkonte territore ku dija nuk ishte ende e sistemuar. Që në rini, kur bashkëmoshatarët e tij qarkullonin brenda ritualeve të aristokracisë, ai u tërhoq nga hapësira të tjera: nga malet e egra të Ballkanit, nga gjuhët e panjohura, nga popujt që Evropa shpesh i reduktonte në periferi etnografike.

Shqipëria u bë qendra e këtij tërheqimi të pashpjegueshëm dhe njëkohësisht obsesioni i tij shkencor. Ai nuk e pa si një hapësirë ekzotike për t’u përshkruar nga jashtë, por si një laborator të gjallë historik dhe antropologjik. U fut në të me një seriozitet të rrallë për kohën: mësoi gjuhën shqipe, studioi strukturat fisnore, analizoi Kanunin, dhe u përpoq të deshifronte mekanizmat e brendshëm të një shoqërie që Evropa shpesh e shihte përmes filtrit të paragjykimit orientalizues.

Në shënimet dhe studimet e tij, Shqipëria nuk shfaqet si periferi gjeografike, por si sistem shoqëror me logjikë të brendshme të qartë. Nuk është thjesht folklor apo kuriozitet etnografik, por një formë organizimi social që meriton analizë shkencore. Në këtë kuptim, Nopça ishte ndër të parët që u përpoq ta zhvendoste vështrimin nga përshkrimi i jashtëm drejt interpretimit të brendshëm, duke e bërë Shqipërinë subjekt të historisë dhe jo objekt të saj.

Por portreti i tij nuk mund të kufizohet vetëm në laboratorin e dijes. Ai është po aq dramatik sa edhe shkencor. Një aristokrat i lindur në një botë të stabilizuar, ai zgjodhi një ekzistencë në kufijtë e pasigurisë: ekspedita të rrezikshme në terrene malore, kontakte të drejtpërdrejta me realitete të ashpra shoqërore, dhe një izolim gjithnjë e më të thellë intelektual mes botës së origjinës dhe asaj që kishte zgjedhur të studionte.

Kjo përplasje mes dy botëve e bëri figurën e tij komplekse: njëkohësisht shkencëtar rigoroz dhe aventurier i vetmuar, aristokrat i lindur dhe i huaj i përhershëm në hapësirat që eksploronte. Në këtë tension të vazhdueshëm u formua edhe trashëgimia e tij intelektuale, e cila e tejkalon thjesht albanologjinë dhe prek themelet e mënyrës se si Evropa e shekullit XIX filloi të lexonte vetveten përmes “tjetrit”.

Në fund, Franz Nopça mbetet një figurë e dyfishtë dhe paradoksale: njeriu i shkencës dhe njeriu i kufijve, aristokrati dhe i përjashtuari, studiuesi që u përpoq të kuptonte një vend që shumë të tjerë e kishin thjesht përshkruar. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: në përpjekjen për ta kthyer Shqipërinë nga një objekt vëzhgimi në një subjekt të plotë historie dhe kuptimi.

Makiaveli dhe anatomia e pushtetit pa iluzione

Nga Leonard Veizi

Nikolo Makiaveli nuk ishte një demon, megjithëse historia shpesh e ka pikturuar me brirë. Ai ishte, mbi të gjitha, një njeri i zhgënjyer nga dobësia e shtetit të tij. Termi “makiavel” përdoret shpesh me ngarkesë negative, pa u marrë parasysh se vetë autori nga i cili buron kishte meritën e rrallë për të kuptuar dhe përshkruar, me një qartësi të pazakontë, mekanizmat e pushtetit ashtu siç janë në të vërtetë, dhe jo siç do të duhej të ishin…

...I lindur në 1469, në një Firence që digjej nga ambiciet e Mediçive dhe predikimet e Savonarolës, Makiaveli e pa politikën jo si një teologji, por si fizikë të forcave të vërteta. Ky kontrast është thelbi i Makiavelit.
 
Vëzhguesi
Për të, virtyti nuk ishte mirësia kristiane, por aftësia e udhëheqësit për të dominuar fatin.
Njeriu që deshifroi kodet e tiranisë ishte, në shpirt, një republikan i bindur. Ai i dha “Princit” mjetet e pushtetit, ndoshta me shpresën e fshehtë se populli, duke lexuar manualin, do të kuptonte mashtrimin.
Vdekja e tij në 1527, i varfër dhe i lënë pas dore, është dëshmia finale e asaj që ai predikoi: në lojën e pushtetit, mirënjohja është një monedhë që nuk ekziston.
 
Makiavelizmi si mit dhe realitet shqiptar
– “Shpif-shpif, se diçka do të mbetet”, ka thënë gjakatari Makiavel.
Në fakt, kjo batutë është e huazuar nga drama “Natë me hënë”, shkruar nga Edmond Budina, bazuar mbi novelën e Ismail Kadaresë me të njëjtin titull. Në skenë, këtë sentencë e thotë personazhi Lad Kroi, që ishte mbrojtësi i Marjanës.
Të mos zgjatemi më tej me dramën e viteve ’90.
Në kulturën tonë politike, emri i Makiavelit ka hyrë shpesh përmes dyerve të gabuara. Si në rastin e mësipërm, ku fraza mbi shpifjen u përdor si një lloj “manuali mbijetese” nën diktaturë, ku morali ishte vetëm një dekor për thonjtë e shtetit.
– “Shpif-shpif, se diçka do të mbetet”, ka thënë gjakatari Makiavel...
Por, a është ky Makiaveli i vërtetë?
Rikthimi i tij në vitet ’90, pas një heshtjeje të gjatë që nga përkthimi i parë i Ali Hashorvës në vitet ’40 të shekullit XX, nuk ishte thjesht një ngjarje bibliografike. Ishte një përplasje me realitetin. Për një shoqëri që po dilte nga një idealizëm i dhunshëm kolektivist, Makiaveli ishte “shuplaka” e nevojshme e racionalitetit.
 
Pushteti si teknikë, jo si teologji
Ajo që Makiaveli bëri ishte sekularizimi i pushtetit. Ai e hoqi kurorën nga qielli dhe e uli në tokë, mes baltës dhe gjakut. Ndonëse kurrë nuk e shkroi fjalë për fjalë “qëllimi justifikon mjetin”, ai argumentoi se stabiliteti i shtetit është vlera supreme. Pa shtet nuk ka moral, nuk ka art, nuk ka jetë. Siç thekson ai, inteligjenca e një lideri matet me njerëzit që mban pranë.
 
Pse na duhet Makiaveli sot?
Në epokën e "hi-tech"-ut, të mbushur me “politika të pastra” në dukje dhe populizëm digjital, Makiaveli na kujton se naiviteti në politikë është krim. Ai nuk na mëson të jemi të këqij; ai na mëson si të mos mposhtemi nga ata që janë të tillë. Në këtë mënyrë Makiaveli mbetet “mjeku” që na jep diagnozën e hidhur pa na premtuar shërimin me lutje. Ai na thotë se liria nuk është një dhuratë, por një rezultat i ekuilibrit të forcave. Anatomia e tij e pushtetit është një thirrje për zgjim: të shohësh botën ashtu siç është, është hapi i parë për ta bërë atë ashtu siç e dëshirojmë.
 
Faktologji
Kontributi i Ali Hashorvës mbetet pionier, duke i dhënë shqipes termat e parë të mendimit politik modern. Pas vitit 1990, puna e Qemal Velisë e plotësoi këtë mozaik, duke e bërë Makiavelin të aksesueshëm për një brez që kishte uri për të kuptuar mekanizmat e lirisë dhe autokracisë.
Përveç “Princit”, vlen të theksohet se te “Ligjërata mbi dekadën e parë të Tit Livit” ai shfaqet si një nga mbrojtësit më të fortë të lirive republikane, duke dëshmuar se nuk ishte një adhurues i tiranisë, por një njeri që e njihte atë deri në palcë për ta kontrolluar.

Kur Vatikani “zbulon” Danten: nga përndjekja te lavdia zyrtare

Nga Leonad Veizi

 

Ai shkroi për ferrin. Nuk e shpiku. Thjesht i e zbërtheu. Por kjo u cilësua blasfem. Jo sepse guxoi të përshkruante errësirën, por sepse i dha asaj formë, emra dhe fytyra. Në vargjet e tij, ferri nuk ishte më një abstraksion teologjik, por një hartë e gjallë e mëkateve njerëzore, ku pushteti, lakmia dhe hipokrizia merrnin dënimin e tyre të përjetshëm. Në ferrin e tij nuk digjeshin vetëm mëkatarët anonimë, por edhe figura të njohura, madje edhe njerëz të Kishës. Kjo ishte blasfemia e vërtetë: jo përshkrimi i ndëshkimit hyjnor, por guximi për ta lidhur atë me realitetin konkret. Në atë epokë kur fjala kontrollohej dhe besimi diktohej, Dante e përdori poezinë si një gjyq i hapur. Dhe për këtë, u dënua me mërgim. Sepse ferri i Dantes nuk ishte vetëm një vend. Ishte një pasqyrë. Dhe kushdo që guxonte të shihte brenda saj, rrezikonte të njihte veten...

 

...Viti 1921 u shpall “viti i Dantes”. Europa ende po dilte nga hijet e Luftës së Parë Botërore, ndërsa Italia kërkonte të rigjente një identitet kulturor të qëndrueshëm në mes të trazirave politike. Në këtë klimë, 600-vjetori i vdekjes së Dante Aligerit – më 14 shtator 1321 – u kthye në një moment reflektimi jo vetëm letrar, por edhe moral e institucional. Dhe ndër institucionet që nuk mund të mungonin ishte vetë Vatikani.

Papa Benedikti XV vendosi të botonte një enciklikë kushtuar poetit, një akt që, përtej ceremonisë, kishte peshë simbolike të veçantë. Sepse Dante nuk ishte vetëm autori i “Komedisë Hyjnore”; ai ishte një nga kritikët më të ashpër të Kishës së kohës së tij. Në vargjet e tij, ai nuk ngurroi të denonconte korrupsionin papal, të sulmonte ndërhyrjen e Kishës në pushtetin laik dhe të kërkonte një ndarje të qartë mes autoritetit shpirtëror dhe atij politik.

Për këtë arsye, Dante u përndoq, u përjashtua dhe u la në mërgim – një fat që e shoqëroi deri në vdekje. Kisha, për shekuj, e mbajti një distancë të ftohtë ndaj tij, shpesh duke preferuar heshtjen përballë një figure që nuk i bindej autoritetit të saj.

Por historia ka një mënyrë të veçantë për të kthyer rolet. Në vitin 1921, e njëjta Kishë që dikur e kishte parë me dyshim, tani e ngrinte Danten në piedestal. Në enciklikën e tij, Papa Benedikti XV e përshkroi poetin si një figurë të pakrahasueshme në historinë e njerëzimit, duke deklaruar se bota rrallë kishte njohur një madhështi të tillë dhe se trashëgimia e tij ishte një pasuri universale, përtej kufijve të Italisë.

Ky ndryshim nuk ishte vetëm një akt rehabilitimi kulturor; ishte edhe një reflektim i kohëve të reja. Pas shekujsh konfliktesh mes mendimit të lirë dhe autoritetit fetar, Vatikani po përpiqej të afrohej me figurat që dikur i kishte refuzuar. Në një farë mënyre, enciklika ishte një pranim i heshtur se kritikat e Dantes nuk mund të fshiheshin më – përkundrazi, ato duhej të përthitheshin si pjesë e trashëgimisë së përbashkët.

Por pyetja mbetet: a ishte ky një akt i sinqertë vlerësimi, apo një përpjekje për të përvetësuar një figurë që historia e kishte vendosur tashmë përtej çdo institucioni?

Sepse Dante, në thelb, nuk i përkiste as Kishës, as shtetit. Ai i përkiste letërsisë, mendimit kritik dhe asaj tradite që sfidon pushtetin – çfarëdo forme që ai merr. Dhe ndoshta kjo është ironia më e madhe e vitit 1921: që një poet i përndjekur nga autoriteti, u kthye, pas gjashtë shekujsh, në një simbol që vetë autoriteti kërkonte ta përqafonte.

Në fund, siç sugjeronte edhe vetë Papa në fjalët e tij, studimi i Dantes nuk është vetëm një ushtrim kulturor, por një rrugë drejt së vërtetës. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e tij – në aftësinë për të mbetur aktual, sfidues dhe i papërshtatshëm për çdo pushtet që kërkon ta kufizojë.