2 korrik 1990: “Skoda” që çau rrethimin e ambasadës gjermane dhe rrëzoi "Murin e Berlinit" në Shqipëri

 

Nga Leonard Veizi

 

Epilogu dukej thuajse i trishtë. Megjithëse me një shpresë të madhe se do të mbërrinin në “tokën e premtuar”, sërish një hije ndrojtjeje dhe dyshimi i kishte kapluar të gjithë. Ata ishin pajisur me pasaportat ndërkombëtare, vizat përkatëse, ndërsa pak më tutje autobusët prisnin in radhë. Frika e një itinerari të ndryshuar i mbante të mbërthyer të gjithë…

 

…Mesnatën mes 12 dhe 13 korrikut 1990, një kolonë ku numëroheshin të paktën 50 autobusë, udhëtonte si në një kortezh të përmortshëm nga rruga e ambasadave në Tiranë drejt portit të Durrësit. Udhëtarëve të pazakontë, të cilëve u ishte ngjitur emërtimi “refugjatë”, veç u ishte thënë se në terminal ishin ankoruar tragetet që do t’i çonin përtej detit.

 

Rënia

Çdo ditë e vitit 1990 kishte nga një lajm të ri. Shqiptarët nuk ishin më aq të izoluar sa pesë vjet më parë, atëherë kur Enver Hoxha e kishte lënë pushtetin në duart e Ramiz Alisë. Madje, mund të guxonin dhe të ngrinin krye ndaj një sistemi diktatorial që deri në atë kohë vetëm u kishte shtypur kokën mes masave të rrepta: dënimeve, internimeve dhe ekzekutive të pashembullta.

Por, mesa dukej, gjithçka kishte ndryshuar. Muri i Berlinit kishte rënë dhe Gjermania ishte bashkuar. Në Rumani, kryengritësit kishin ekzekutuar udhëheqësin komunist, Nikolai Çausheskun. Kurse në Shqipëri proceset demokratike ishin ende të vonuara. Megjithatë, hapat e parë ishin bërë. Dyert e ambasadave u shpërthyen dhe pas kësaj të paktën 5000 shqiptarë morën një tjetër status. E megjithatë, qëndrimi për ditë të tëra në territoret e ambasadave, nën një presion të madh dhe thirrje e lutje për të dalë prej aty, i kishte bërë njerëzit mosbesues. A do të mundnin vallë të mbërrinin atje ku kishin thurur ëndrrat, në Gjermani, Francë, Itali apo Greqi?

Ikja

Edhe pse me pasaporta ndërkombëtare, njerëzit e Sigurimit të Shtetit mund të bënin “të pabërën” kundrejt njerëzve që u rebeluan ndaj sistemit. Të tjerë, familjarë e të afërm, kishin bllokuar trotuaret e rrugës Kombinat-Plepa, duke pritur çfarë do të ndodhte. Ç’do të bëhej me “të ikurit”?

Papritur u dha një urdhër që autobusët të kalonin nga rruga tjetër drejt Durrësit, jo nga Kombinati, por nga Lapraka. E megjithë këtë devijim, trotuaret e krahut të kundërt ishin mbushur gjithashtu plot me familjarë të të ikurve, por dhe të tjerë që do të donin të kishin ikur, por s’ia kishin dalë dot. Përshëndetje të mekura dhe lutje. Nuk dihej fati i tyre. Ndërkombëtarët ishin aty, por… gjithçka mund të ndodhte. Shqipëria vazhdonte të ishte nën diktaturë.

Një ndalesë e shkurtër në Shijak u prit me protestë. Udhëtimi duhej të vazhdonte. Ndërsa në portin e Durrësit ndodhi habia. Ata që do të linin atdheun, të çliruar nga makthi, hiqnin bluzat, orët, unazat e florinjta dhe i hidhnin në rrugë me ndonjë mbishkrim të thjeshtë: “Nënës sime, si kujtim”. Të tjerët, lekët që u ndodheshin nëpër xhepa ua dhanë plot bujari shoferëve të autobusëve dhe ushtarëve të portit që rrinin të murosur me automatikët të mbërthyer në gjoks. Kjo ishte ndarja…

 

Tentativat

Në fakt, hyrja nëpër ambasada kishte filluar ditë më parë, jo më 2 korrik, por që më 15 qershor 1990. Atë ditë, një autobus fizarmonikë “Shkodra” me targë TR 00301, i drejtuar nga shoferi Bujar Alikaj, ndaloi pranë ambasadës greke. Pasi hapën kapakun e sipërm të autobusit, dy persona kapërcyen murin rrethues.

Më 23 qershor, Skoda tip “Liaz” e drejtuar nga Fatos Kaceli shpërtheu portën e ambasadës italiane. Ndërsa pasditen e të nesërmes, një tjetër “Skoda”, e drejtuar nga Kastriot Mano, shembi murin e ambasadës gjermane. Më 1 korrik, mbas ceremonisë së një dasme, 9 vetë u hodhën nga muri në territorin e ambasadës turke. Gjatë atyre ditëve ka pasur kapërcime muresh thuajse në të gjitha ambasadat e huaja. Bënë përjashtim vetëm ambasada kineze dhe ajo kubaneze.

 

2 korriku

Një kamion i ra murit të pasmë të ambasadës gjermane dhe hyri në oborrin e saj më 2 korrik 1990. Kjo u hapi rrugën shumë të tjerëve, që vërshuan në oborrin e ambasadës përmes murit të çarë. Kamionin “Skoda” me plot 36 veta e ngiste shoferi Ylli Bodinaku. Ditët që pasuan, përmes murit të hapur u strehuan edhe qindra të tjerë që kërkonin largimin nga Shqipëria në shenjë proteste ndaj sistemit totalitar që nuk lëshonte pe, pavarësisht ndryshimeve të vrullshme në mbarë Evropën Lindore.

Hyrja masive më 2 korrik u realizua në orët e mbrëmjes, nëpërmjet një përleshjeje të vërtetë midis njerëzve që donin të iknin dhe forcave policore, që kishin marrë detyrë të ndalonin me armë hyrjen në ambasada.

Dy ditë më pas u dha një urdhër tjetër, me anë të të cilit të gjithë ata që donin të hynin ishin krejtësisht të lirë për ta bërë këtë gjë. Madje, nën sytë e policisë njerëzit ngjiteshin dhe zbrisnin prej kangjellave, duke u kthyer në shtëpi për të ngrënë drekë ose për t’u lënë ndonjë porosi pjesëtarëve të tjerë të familjes. Kishte edhe raste kur njerëzit që kalonin andej rastësisht, pa ndonjë dëshirë për t’u futur në ambasada, ngacmoheshin prej policit përkatës: “Në qoftë se do të hysh, kapërce nga pjesa anësore e murit”. U tha se ky ishte një organizim shtetëror, një shfryrje e presionit.

Dhe sërish erdhi urdhri tjetër. Liria kishte mbaruar. Nëpër rrugë lëviznin ushtarakët met uniforma kamuflazhi, shkopinj gome në duar dhe parzmore pleksiglasi. Rruga e ambasadave ishte vënë në shtetrrethim.

 

Terrori

Jeta brenda kangjellave të ambasadës gjermane ishte shumë e vështirë. Për 3200 shqiptarë që kapërcyen murin dhe kangjellat nuk kishte mjete të zakonshme jetese. Mungonin banjat dhe nuk kishte kushte të tjera higjienike. Ushqimi ishte i pakët. Njerëzit filluan të sëmureshin, u binte të fikët nga vapa e madhe. Ndihmoheshin kryesisht gratë e moshuara dhe gratë me fëmijë të vegjël, në mënyrë që të përballonin situatën e rëndë.

Për arsye se ishin shumë njerëz brenda një territori të vogël, personeli i ambasadës gjermane hidhte bukën në ajër dhe ata ziheshin me njëri-tjetrin se kush ta kapte atë. Dalëngadalë njerëzit filluan të ndërgjegjësoheshin dhe t’i ndanin ushqimet me rregull mes tyre.

Policia dhe Sigurimi u bënin thirrje njerëzve që ishin brenda në ambasada të dilnin, duke u sjellë dhe familjarët e tyre, me qëllim që ata të tuteshin e të dilnin nga territori. Motivi ishte se, gjoja Partia do t’i falte ata. Por sa më tepër ditë kalonin, aq më i lartë bëhej morali dhe besimi i të ngujuarve në ambasada se do të shkonin në Gjermani.

 

Botërori

Ishin ditët e Kampionatit Botëror “Itali 1990”. Ndeshja finale Gjermani-Argjentinë, për herë të parë në një kryeqytet sportdashës si Tirana, u përcoll me interes të vakët. Shumë pak e kishin mendjen te futbolli. Zërat e njerëzve ishin mekur nga zhvillimet e fundit. Kryeqyteti jetonte orët e tij më të vështira.

Kur gjermanët shënuan gol, u dëgjuan fare pak britma entuziazmi. Por pikërisht që nga ambasada gjermane, oshtinin zërat e të ngujuarve që thërrisnin “Gjermani, Gjermani!”. Pikërisht atëherë njerëzit që banonin në qendër apo te “Rruga e Kavajës” dolën jashtë dhe, më shumë sesa ndeshjen e futbollit, dëgjonin oshtimat e të ngujuarve. Atë ditë i gjithë kryeqyteti shqiptar ishte me skuadrën e Gjermanisë. Nëse Italia do të ishte në finale, ata gjithashtu do të ishin të gjithë me Italinë. Dhe po kështu me Italinë, Greqinë, Francën, Turqinë e Bullgarinë, në ambasadat e të cilave gjithashtu kishte shqiptarë që kishin kërkuar strehim.

 

Heronj në Brindizi

Qëndrimi në ambasada zgjati 11 ditë për ata që hynë në datën 2 korrik e diçka më pak për të tjerët që hynë ditët në vijim. Pas bisedimesh midis përfaqësuesve të regjimit dhe të dërguarit të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, u vendos largimi i tyre - i pjesës më antikomuniste të vendit - në shtetet perëndimore.

Gjithsej të larguar më 13 korrik 1990 ishin 4691 persona, nga të cilët: 3300 vetë në ambasadën gjermane, 812 vetë në ambasadën italiane, 550 vetë në ambasadën franceze, 29 vetë në ambasadën greke.

Grupi i parë u largua më 13 korrik 1990. Autobusët u nisën rreth orës 23:00. Shumë njerëz nisën të qanin se po linin gjithçka në Shqipëri. Kur hipën në traget, i ndanë sipas vendeve ku do të shkonin. Tragetet e nisura nga Durrësi zbarkuan më 13 korrik në portin e Brindizit. Ishte e papërshkrueshme, por kur shqiptarët mbërritën në Brindizi u pritën me brohoritje nga mijëra njerëz. Shumë prej shqiptarëve puthnin tokën italiane duke bërtitur: "Jemi të lirë!".

Eksodi në vazhdim…

Ky ishte vetëm fillimi. Tronditja e fortë e shtetit shqiptar, që përjetoi më shumë se 45 vite regjimin totalitar, ishte padyshim eksodi i parë përmes ambasadave. Por shumë më i madh eksodi do të vijonte në muajt pasardhës, në mars dhe gusht të vitit 1991. Shqiptarët u turrën të etur mbi bordet e anijeve. Dhe ikën…

“Nata e Thikave të Gjata”, kur Hitleri e pagëzoi pushtetin me gjakun e shokëve të vet

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Vera e vitit 1934 nuk solli vetëm një valë të re nxehtësie politike në Gjermani, por shënoi çastin brutal kur diktatura hoqi edhe maskën e fundit të ligjshmërisë. Në atë kohë, Adolf Hitleri mbante titullin Kancelar, por nuk ishte ende perandori absolut i jetës dhe vdekjes së gjermanëve. E majta politike ishte shtypur me dhunë, ndërsa sallat e parlamentit ishin zbrazur tashmë nga çdo zë kundërshtar. E megjithatë, makthi më i madh i Hitlerit nuk po lindte jashtë mureve të Reishtagut, por po rritej kërcënueshëm brenda vetë radhëve të tij. Rreziku më i madh i kanosej nga djemtë e SA-së, nga ata milicionë me këmisha të kafenjta që kishin shërbyer si "muskujt" dhe grushti i hekurt që e kishte ngjitur në fron. Kur besnikëria e tyre filloi të kthehej në një pretendim për pushtet, Adolf Hitleri nuk hezitoi. Ai zgjodhi zgjidhjen më të vjetër dhe më të pamëshirshme në historinë e tiranëve: tradhtinë ndaj shokëve të tij të armëve...

 

...Ajo që ndodhi mes 30 qershorit dhe 2 korrikut 1934 nuk ishte "spastrim". Ishte një masakër e ftohtë, e llogaritur, që i dha emrin e përgjakshëm: Nata e Thikave të Gjata. Me atë natë, Hitleri nuk eliminoi vetëm rivalët. Ai vrau idenë se në Gjermani ekzistonte ende ligj.

 

Prapaskena

Thelbi i krizës ishte i thjeshtë dhe cinik. Ernst Rom dhe 3 milionë anëtarët e SA-së donin "Revolucionin e Dytë". Donin të zëvendësonin ushtrinë aristokratike me turmën e tyre të dhunshme. E donin pushtetin që u ishte premtuar në rrugë.

Por Hitleri kishte plane lufte, dhe për luftë duhen gjeneralë, jo rrugaçë me këmisha kafe. Elitat ushtarake dhe presidenti plak Hindenburg e urrenin SA-në. Dhe Hitleri, pragmatist deri në krim, zgjodhi gjeneralët.

Himmler dhe Gering, arkitektët e terrorit që do të vinte, i dhanë pretekstin: raporte të sajuara për një "grusht shteti" të Rom-it. Hitleri e dinte që ishte gënjeshtër. Por e vërteta nuk i duhej. I duhej një justifikim.

 

Spastrimi

Ajo që pasoi ishte skena e një shteti që kthehet në bandë mafioze. Vetë Hitleri, në mëngjesin e 30 qershorit, shkoi në Bad Wiessee dhe i arrestoi ish-shokët e tij në gjumë. Një gjest që tregon jo forcë, por frikë dhe poshtërsi.

Rom-it iu la një pistoletë në qeli. "Nëse do të më vrasë Adolfi, le ta bëjë vetë," tha. Dhe Hitleri e bëri përmes dy oficerëve të SS-së. Dhe ky detaj nuk është anekdotë. Është thelbi moral i nazizmit: frikacakë që vrasin nga pas.

Lista u zgjerua shpejt. Nuk ishte vetëm SA. Ishte çdo zë që mund të bëhej problem: ish-kancelari fon Shlajher, rivali Gregor Shtrasër, Gustav fon Kar që i kishte prishur puçin në 1923. Regjimi foli për 85 të vrarë. Historianët numërojnë deri në 200. E vërteta është se numri nuk ka më rëndësi kur vritet vetë ligji.

 

Pasojat

Më 13 korrik, Hitleri doli para Raishtag-ut dhe shpalli veten "Gjykatës Suprem i popullit gjerman". Parlamenti, i tmerruar, e ligjëroi vrasjen. Në atë çast, Gjermania vdiq si shtet ligjor.

Ushtria duartrokiti eliminimin e SA-së. Dy javë më vonë, kur vdiq Hindenburgu, e kuptoi gabimin: Hitleri bashkoi postet dhe u bë “Führer”. Dhe ushtria u betua jo në kushtetutë, por për të. Betim që e çoi drejt Stalingradit dhe ferrit.

SA-ja u tret. SS-ja e Himmlerit mori fronin e terrorit. Makineria e Holokaustit sapo kishte gjetur motorin.

 

Mësimi

“Nata e Thikave të Gjata” nuk është histori gjermane. Është manual për çdo autokrat: Krijo një armik të brendshëm. Vriti miqtë kur nuk të duhen më. Shpalle krimin "vetëmbrojtje të shtetit". Bëj parlamentin të duartrokasë vrasjen.

Hitleri atë verë tregoi se nuk kishte vijë të kuqe. As miqësi, as besnikëri, as ligj. Kishte vetëm etje për pushtet absolut. Dhe bota, që e pa dhe heshti, e pagoi çmimin pak vite më vonë.

Kjo është arsyeja pse e kujtojmë ende: sepse çdo herë që një lider e vendos veten mbi ligjin në emër të "shpëtimit të kombit", jehona e atyre thikave dëgjohet sërish.

 

Si u prodhua traktori i parë shqiptar, Kombinati fabrikoi 100 ekzemplarë

 

Nga intervista e Maqo Bletës ish-kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve
 
Nga Leonard Veizi
 
Traktori duhej prodhuar, qoftë dhe për t’i treguar botës se Shqipëria e vogël mund të bënte gjëra të mëdha. Në vitet kur nuk kishim më miq që të na ndihmonin, gjithçka duhej bërë “me forcat tona”…
 
…Traktori i parë shqiptar, i njohur si produkt “Made in Albania” e ka fillimin e tij në vitin 1978, kur pas ngritjes së Kombinatit mekanik të Auto-traktorëve, nisi me prodhimin e pjesëve të para të këmbimit për motorët e automobilave dhe të traktorëve.
Traktori i parë shqiptar, tip DT-54, sipas modelit kinez të traktorëve me zinxhirë të asaj kohe zyrtarisht, është përuruar më 16 tetor 1978. Daton në 16 tetor, pikërisht në ditën e 70 vjetorit të lindjes së Enver Hoxhës, dhe kjo është sanksionuar edhe në një pllakat të vendosur në ballinën e traktorit.
 

Maqo Bleta

Kryeinxhinieri
Për të paktën 10 vjet rresht ai ka qenë njeriu i dytë i një prej uzinave më të rëndësishme të industrisë mekanike shqiptare, siç ishte “Uzina e Traktorëve”. Ndërsa i pari i kësaj uzine ishte Pilo Peristeri, ish-anëtar i Byrosë Politike të cilit Enver Hoxha i pat besuar drejtimin e këtij segmenti të industrisë së rëndë. Maqo Bleta, ish- kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve, e më pas ish-zv/ministër i Industrisë, rrëfen se si u realizua projekti për prodhimin e traktorit të parë shqiptar, në përurimin e të cilit shkoi vetë kryeministri Mehmet Shehu i cili për punonjësit e Kombinatit bëri dhe një shoë duke manovruar me traktorin e prodhuar prej tyre..
 

Specializimi në Kinë
Maqo Bleta thotë se vajtja në Kinë qe një shkollë e dytë për të. “Në atë kohë tek ne ekzistonte një uzinë mekanike shumë pak e zhvilluar. Praktikën në Kinë, e bëra tek Uzina e Parë e Traktorëve, me rreth 250 mijë punëtorë, ku në çdo 50-60 sekonda prodhohej një traktor. Vetëm një repart instrumental kishte 35 mijë punëtorë. Atje u njoha me shumë gjëra: organizimin e projektimit të dokumentacionit teknologjik e arkivimin e tij, që tani quhet gjë e thjeshtë. Imagjino që një traktor kishte rreth 2500 detale dhe për t’i prodhuar ato nevojiteshin rreth 30 mijë lloje atrecatura teknologjike si instrumente prerës, ndihmës, matës, forma, konkilje, pajisje teknologjike, stampa të ftohta e të nxehta. Të gjitha këto duhet t’i gjeje në një arkiv teknik për disa sekonda. Atëherë duhej një sistem i tillë organizimi që të gjeje sa më shpejt dokumentacionin”.
 

Sistemimi i dokumentacionit
“Në Kinë pashë sistemin decimal të arkivimit dhe sistemimit të dokumentacionit teknik që ishte një sistem i panjohur për mua, por shumë praktik. Me atë sistem mund të gjeje një dokument për 5-6 sekonda. Dhe kjo qe një arritje për prodhim traktorit të parë shqiptar, përndryshe krijohej një konfuzion i madh në dokumentacionin. Një traktor që peshon rreth 5 ton, mbështetet vetëm në informacion. Sot me kompjuter deshifrohen menjëherë, por 40 vjet më parë ishte e vështirë. Atje mësova se si prodhohen çiftet e precesionit. Për këtë punë kur u ktheva shkrova një libër “Teknologjia e Prodhimit dhe e Riparimit”. Po kështu mësova prodhimin e ingranazheve konike, më dhëmbë helikoidalë me kënde nga 0-12 gradë që janë karakteristike në gjithë traktorët, veturat, makinat, nga ato të rënda deri të lehtat”, rrëfen Maqo Bleta.
 
Prodhimi i traktorit
Në vitin 1978 u arrit prodhimi i traktorit të parë shqiptar. Në Kombinat erdhën dy nga drejtuesit më të rëndësishëm të vendit, Hysni Kapo në linjën e partisë dhe Mehmet Shehu nga ekzekutivi. Maqo Bleta kujton. “Kryeministri hipi në traktor dhe në vend që t’i fuste marshin e dytë, i futi atë indietro. Mirëpo prapa ishin punëtorët që e kishin rrethuar nga entuziazmi. Fati që nuk u shtyp ndonjë. Pas kësaj kryeministri bëri ca prova. Traktori ka dy freksione. Një majtas e një djathtas. Mehmeti e shtynte freksionin për djathtas edhe traktori rrotullohej nga e majta dhe e kundërta. I bënte këto me qëllim që të shikonte reflekset dhe ngarkesën e traktorit. Kjo provë doli me sukses, nuk pati ndonjë problem. Megjithatë nuk na u dha ndonjë lavdërim. “Keni kryer detyrën”, na tha Mehmet Shehu”.
 
100 traktorët e prodhimit shqiptar
Kombinati i autotraktorëve prodhoi traktorin e parë dhe fill pas tij arriti të montonte dhe 99 copë të tjerë… Dhe kaq. “Prodhimi i traktorit, më tepër qe një simbol për t’i treguar botës se ç’ishte në gjendje të bënte Partia e Punës. Që ne çdo gjë e bëjmë me forcat tona. Ai traktor u prodhua ekzakt siç prodhohej në Kinë. Tek ne u bë në rrugë teknologjike, industriale kurse montimi i tij u bë në rrugë artizanale. Kjo kërkonte shumë kohë. Në Kinë bëhej në një minutë tek ne zgjaste mbi 10 ditë. Mirëpo, kur prodhonim traktorë, për shkak të kapacitetit të vogël, mbeteshin pa prodhuar pjesët e këmbimit. Se ne mund të prodhonim 30 copë traktorë në vit. Ndërsa pjesët e këmbimit prodhoheshin për 10-15 mijë traktorë. Prodhimi i traktorit “me forcat tona” vazhdoi për nja 3 vjet e pastaj u la sepse nuk kishte kapacitet uzina. Por prodhoheshin në sasi të vogla”, rrëfen Maqo Bleta, ish kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve.

Labirinti i ndrydhur i mendjes, ja pse “Gërshërët” është një anatomí e traumës dhe jo thjesht një thriller

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në historinë e thriller-it psikologjik të fillimviteve ’90, vëmendja zakonisht monopolizohet nga filmat që kanë arritur të ripërcaktojnë gjuhën e zhanrit. Megjithatë, poshtë kësaj harte kanonike, ekzistojnë vepra të nënvlerësuara që kërkojnë jo thjesht rishikim, por rilexim kritik. I tillë është "Scissors" apo siç vjen në shqip “Gërshërët”, prodhim i vitit 1991 nga Frank De Felitta-s, me protagoniste Sharon Stone, Steve Railsback dhe Ronny Cox...

 

...Në leximin sipërfaqësor, filmi mund të duket si një thriller me kthesa të ekzagjeruara narrativisht. Por në një lexim më të ftohtë editorial, ai zbulohet si një strukturë psikike e projektuar me kujdes: një studim i rrënuar i traumës, ku realiteti nuk përfaqësohet më si kategori objektive, por si produkt i një mendjeje të thyer.

 

Nga izolimi fizik në izolim mendor

Në qendër të rrëfimit qëndron Angela Anderson – interpretuar nga Sharon Stone, - një grua e re e mbërthyer nga trauma seksuale dhe psikologjike e fëmijërisë. Jeta e saj është e reduktuar në një hapësirë të ngushtë ekzistence: vetmi, kukulla si zëvendësim i marrëdhënieve njerëzore dhe terapi psikologjike si mekanizëm kontrolli mbi kaosin e brendshëm.

Kjo stabilitet i brishtë shembet pas një sulmi në ashensor nga një burrë me mjekër të kuqe. Ngjarja nuk funksionon thjesht si incident narrativ, por si katalizator psikik: ajo e shtyn Angelën në një zinxhir marrëdhëniesh të paqarta me dy vëllezër binjakë, Aleks dhe Kol, dhe më pas në një apartament që shndërrohet në hapësirë izolimi total.

Kur brenda këtij apartamenti ajo gjen trupin e sulmuesit të saj, të rrethuar nga objekte që rezonojnë me kujtesën e saj fëmijërore, filmi ngre pyetjen themelore ekzistenciale:

A po e humb mendjen Angela, apo dikush po ia prodhon këtë humbje të realitetit?

 

Katër shtylla të psikologjisë së rrëfimit

Ndryshe nga thrillerët linearë të krimit, “Gërshërët” operon në një regjistër të thellë frojdian dhe hitchcockian, ku e vërteta është gjithmonë e ndërmjetme. Struktura e tij mund të lexohet përmes katër boshteve kryesore:

 

1. Trauma e shtypur

Psikanaliza e klasike sugjeron se trauma nuk zhduket; ajo zhvendoset në pavetëdije dhe kthehet në forma të deformuara. Te Angela kjo shfaqet si makthe, halucinacione dhe një frikë sistematike nga intimiteti seksual. E shtypura nuk hesht — ajo insiston.

 

2. Manipulimi i realitetit

Regjisori e ndërton narrativën mbi subjektivitet ekstrem. Publiku detyrohet të qëndrojë brenda syrit të Angelës, ku kufiri mes reales dhe të imagjinuarës është i paqëndrueshëm. Ky është një univers ku e vërteta nuk zbulohet, por supozohet.

 

3. Dyzimi psikik

Aleks dhe Kol nuk janë thjesht figura narrative. Ata funksionojnë si ndarje e brendshme e dëshirës dhe frikës: një polaritet mes impulsit agresiv (id) dhe strukturës mbrojtëse/idealizuese (superego). Në këtë sens, binjakët nuk janë jashtë Angelës — ata janë brenda saj.

 

4. Nënvetëdija e materializuar

 

Hapësira ku Angela bllokohet nuk është skenografi, por metaforë psikike. Çdo dhomë, çdo objekt dhe çdo kukull përfaqëson një fragment të kujtesës së mbyllur. Apartamenti është mendja e saj e kthyer në labirint pa dalje.

 

Simbolika e gërshërëve

Titulli i filmit ngarkon qendrën simbolike të tij. Gërshërët nuk janë thjesht objekt dhune; ato funksionojnë si instrument konceptual: ndajnë të kaluarën nga e tashmja, presin vazhdimësinë mes reales dhe iluzionit, shenjojnë frikën e seksualitetit si zonë rreziku dhe në fund, bëhen metaforë e një vetëmbrojtjeje që njëkohësisht rikthen traumën

Në duart e Angelës, ato janë njëkohësisht mburojë dhe kujtim.

 

Epilogu

E parë si produkt zhanri, “Gërshërët” mund të lexohet si një thriller me ambicie të tepruara psikologjike dhe një strukturë narrative të paqëndrueshme. Por në një lexim kritik, ai shndërrohet në një studim të errët të mendjes së traumatizuar, ku realiteti nuk është më sfond, por simptomë.

Filmi, në thelb, nuk flet për një krim. Ai flet për mënyrën se si trauma prodhon botë. Dhe në këtë botë të prodhuar, individi nuk është më subjekt i historisë — por i burgosur i saj i përhershëm.

Kolapsi i vitit 2040 nuk është profeci, por një alarm ekzistencial

 

Nga Leonard Veizi

 

Bota nuk është si ka qenë dhe nuk mund të jetë si ka qenë. Ajo ndryshon në vazhdimësi. Modelet ekonomike dhe shoqërore që funksiononin në një epokë shpesh bëhen të pamjaftueshme në tjetrën, sepse kushtet teknologjike, demografike dhe mjedisore transformohen vazhdimisht. Prandaj, çdo sistem që pretendon të kuptojë apo të rregullojë ekonominë duhet të jetë i aftë të përshtatet me ndryshimin, jo ta supozojë botën si një gjendje të ngrirë...

 

...Në vitin 1972, një ekip studiuesish të udhëhequr nga Donella dhe Dennis Meadows në MIT publikoi “The Limits to Growth” e cila në shqip vjen si “Kufijtë e Rritjes”, me porosi të Klubit të Romës. Për dekada u trajtua si fantazmë malthusiane, një ushtrim akademik që ekonomia mainstream zgjodhi ta injorojë sepse nuk i shkonte për shtat mitit të rritjes së përjetshme. Por ajo që atëherë dukej si spekulim, sot lexohet ndryshe. Raporti nuk u përpoq kurrë të parashikonte të ardhmen si një orakull. Ishte një eksperiment i ftohtë shkencor i ndërtuar mbi modelin kompjuterik World3, me një pyetje themelore: çfarë ndodh kur kërkon rritje eksponenciale ekonomike mbi një planet që nuk zgjerohet? Përgjigjja që nxori makina ishte e thjeshtë dhe brutale. Çdo sistem që tejkalon kapacitetin mbajtës të mjedisit ku jeton, herët a vonë shembet nga brenda. Jo për shkak të një meteori apo një lufte, por sepse vetë logjika e tij e çon drejt rraskapitjes.

Koha po e provon këtë logjikë. Në vitin 2020, studiuesja Gaya Herrington mori dhjetë tregues globalë – nga prodhimi industrial te ndotja, nga popullsia te burimet – dhe i vendosi përballë skenarëve të vitit 1972. Përputhja ishte shqetësuese. Bota nuk po ndjek skenarët e stabilizimit apo të teknologjisë shpëtimtare. Po ndjek “Business as Usual”, rrugën ku rritja vazhdon derisa kostot ekologjike dhe sociale bëhen më të mëdha se përfitimet. Sipas këtij skenari, rreth viteve 2020-2030 rritja fillon të ngadalësohet, dhe pas vitit 2040 fillon rënia e mirëqenies, e prodhimit industrial dhe e ushqimit për frymë. Nuk është një datë e gdhendur në gur. Është një zonë rreziku që zgjerohet sa më shumë e shtyjmë ndryshimin. Problemi me vitin 2040 është se e kemi kthyer në karikaturë. E kemi përdorur për ta tallur raportin, sikur shkencëtarët të kishin caktuar një ditë kiameti. Në të vërtetë, rreziku nuk është një mëngjes kur zgjohemi në apokalips. Është rrëshqitja e ngadaltë: zinxhirë furnizimi që këputen më shpesh, inflacion ushqimor që bëhet normë, shtete që e humbasin kapacitetin për të planifikuar, dhe një brez i ri që e sheh të ardhmen si borxh, jo si premtim.

Gabimi

Nëse e reduktojmë këtë debat te fajësimi i një partie, një lideri apo një ideologjie, kemi humbur thelbin. Dështimi është arkitektonik. Kemi ndërtuar një qytetërim që e mat vlerën vetëm përmes Produktit të Brendshëm Bruto, një numër që nuk regjistron pyjet që digjen, lumenjtë që thahen apo orët e gjumit që humbasin. Kemi krijuar tregje që i çmojnë burimet natyrore me zero derisa dikush i nxjerr nga toka, dhe pastaj habitemi pse i harxhojmë si të ishin të pashtershme. Më keq akoma, kemi ngatërruar përparimin me volumin. Më shumë ton çelik, më shumë fluturime, më shumë klikime – por jo domosdoshmërisht më shumë shëndet, më shumë kohë, më shumë kuptim. Kjo është arsyeja pse The Limits to Growth duket kaq aktual sot. Nuk parashikoi pandeminë, luftën apo krizën e radhës. Parashikoi që një sistem i varur nga rritja e pafundme do të prodhojë pikërisht këtë: kriza të njëpasnjëshme që e kanë më të vështirë të zgjidhen, sepse vetë zgjidhjet kërkojnë më shumë energji, më shumë borxh, më shumë nga e njëjta recetë që e shkaktoi problemin. Prandaj pyetja “a e kishte mirë MIT-i?” nuk ka më vlerë. Pyetja është nëse ne kemi ende hapësirë manovrimi për të ndërruar kursin pa e paguar shtrenjtë faturën e vonesës.

Ridizajnimi

Të kesh frikë nga të dhënat është e kotë. T’i injorosh është e rrezikshme. Vlera e “The Limits to Growth” nuk qëndron te trishtimi që ngjall, por te qartësia që jep. Na thotë se kolapsi nuk është fat, është zgjedhje. Një zgjedhje që e bëjmë çdo ditë kur ndërtojmë politika që shpërblejnë vetëm rritjen afatshkurtër dhe ndëshkojnë ruajtjen afatgjatë. Ridizajnim nuk do të thotë të kthehemi në shpella. Do të thotë të ndërtojmë ekonomi që mat mirëqenien, jo vetëm xhiron. Do të thotë të çmojmë burimet sipas kostos reale, përfshirë dëmin që i bëjnë brezave të ardhshëm. Do të thotë të kuptojmë se teknologjia ndihmon, por nuk anulon ligjet e fizikës: nuk ka efikasitet që e bën të pafundmen të nxërë në fundme. Viti 2040, në këtë kuptim, nuk është një afat apokaliptik. Është një provim. Nëse vazhdojmë si deri tani, do të jetë dekada kur kostoja e shtyrjes bëhet e dukshme për këdo – në fatura, në migrim, në humbje besimi. Nëse ndryshojmë, mund të jetë dekada kur historiani i së ardhmes do të shkruajë: “Aty kuptuan dhe korrigjuan.” Alarmi ka rënë prej më shumë se pesëdhjetë vjetësh. Nuk na mungon informacioni. Na mungon vendimi për t’u zgjuar dhe për ta marrë seriozisht.

Kthimi i burrave të Veriut, vikingët e Ragnar Lothbrokut pushtojnë Times Square

Nga Leonard Veizi

Në rrugët e Manhattanit dhe nën dritat e Times Square, mes reklamave gjigante dhe turmave të botës moderne, u shfaqën ata: pasardhësit simbolikë të vikingëve. Tifozët norvegjezë, të veshur si luftëtarët e dikurshëm të Veriut, zbarkuan në Shtetet e Bashkuara me rastin e Kampionatit Botëror të Futbollit, duke i kujtuar botës se fryma e vjetër skandinave nuk ka vdekur. Me helmeta, gërsheta të verdha dhe flamurin norvegjez në duar, ata rikthyen në imagjinatën kolektive figurën e atyre burrave që një mijë vjet më parë futnin frikën në brigjet e Evropës.

Kjo nuk ishte thjesht një koreografi tifozësh. Më shumë ështe një kujtesë dhe afirmim identitet, si dhe një rikthim simbolik i asaj trashëgimie që nuk mund të harrohet.

Prej dekadash, Norvegjia njihet si një nga shoqëritë më të qëndrueshme dhe më të begata të botës. Institucionet funksionojnë, mirëqenia është e lartë dhe bashkëpunimi mes qytetarëve dhe shtetit është bërë model për shumë vende. Por nën kostumin e qytetarit modern, të qetë dhe të arsyeshëm, vazhdon të jetojë hija e vikingut.

 

Miti dhe tehu i historisë

Vikingët nuk ishin vetëm grabitësit e pamëshirshëm që përshkruajnë kronikat mesjetare. Ata ishin eksploratorë, tregtarë, detarë dhe kolonizatorë që arritën në brigjet e Amerikës së Veriut shumë kohë përpara Kristofor Kolombit. Anijet e tyre përshkonin detet e veriut me një shpejtësi dhe guxim që i bënte të duken të pathyeshëm.

Forca e tyre fizike, disiplinimi luftarak dhe kodi i tyre i ashpër i besnikërisë u dhanë një reputacion të jashtëzakonshëm. Aq sa Perandoria Bizantine i përzgjodhi si Gardën Varangiane, truprojën elitare të vetë perandorit.

Mbi të gjitha figurat e epokës vikinge qëndron emri i Ragnar Lothbrokut. Gjysmë histori dhe gjysmë legjendë, ai mbetet simboli më i njohur i guximit dhe ambicies skandinave. Për shumë njerëz, Ragnar nuk është vetëm një luftëtar i së kaluarës, por personifikimi i shpirtit të pavarur të Veriut.

 

Një kujtesë për Evropën

Sot vikingët janë rikthyer në skenën globale jo me anije të gjata dhe me shpata në duar, por si simbol kulturor i një force që nuk mund të shuhet. Në një Evropë të tronditur nga luftërat në kufijtë e saj, nga pasiguritë ekonomike, nga debatet për identitetin dhe nga një ndjenjë e përgjithshme lodhjeje qytetëruese, norvegjezët duket se po i kujtojnë kontinentit një të vërtetë të vjetër.

Evropa nuk është vetëm një bashkim tregjesh, bankash dhe institucionesh. Ajo është gjithashtu trashëgimtare e popujve që për shekuj luftuan për të mbijetuar, për të mbrojtur tokat e tyre dhe për të ndërtuar qytetërimin që gëzon sot.

Vikingët e sotëm nuk mbajnë shpata por flamuj. Nuk pushtojnë qytete por vëmendjen e njerëzve kudo.

Ndërkohë mesazhi i tyre shkon përtej spektaklit. Kur helmetat vikinge shkëlqyen në Times Square, dukej sikur nga thellësia e shekujve vinte një kujtesë e vjetër: Evropa nuk ka mbetur pa burra. Nuk i mungojnë ende popujt që dinë të mbajnë mbi supe barrën e historisë së saj dhe që, nëse koha e kërkon, janë të gatshëm t'i dalin zot qytetërimit të tyre.

Ragnar Lothbroku nuk u rikthye për të pushtuar botën. Ai u rikthye si metaforë. Si kujtesë se qytetërimet nuk mbijetojnë vetëm falë pasurisë, teknologjisë apo rehatisë. Ato mbijetojnë edhe falë karakterit, vendosmërisë dhe përgjegjësisë së njerëzve që janë të gatshëm t'i mbrojnë kur kohët bëhen të vështira.

Një qytetërim që harron luftëtarët e vet rrezikon të harrojë edhe vullnetin për të mbrojtur lirinë që ata i lanë trashëgim.

“Arratisja”, Leonard Veizi rikthehet me një triller psikologjik

 – Një roman që e vendos lexuesin përballë një udhëtimi të brendshëm –

 

“Një roman i strukturuar qartë, me një stil të veçantë dhe gjuhë të pasur e të përpunuar artistikisht, ku situatat narrative ndërtohen me kujdes dhe shpesh marrin kthesa që ruajnë tensionin e brendshëm të rrëfimit. "Arratisja" – një triller psikologjik i realizuar me një vëmendje të dukshme ndaj detajeve dhe ritmit narrativ.”

Këto janë fjalët e shkrimtarit Kliton Nesturi, i cili ka shërbyer gjithashtu si redaktor i romanit "Arratisja". Komenti i tij, i vendosur në faqen e parë të kopertinës, funksionon si një orientim i parë interpretativ për lexuesin, duke sugjeruar natyrën psikologjike të veprës dhe fokusin e saj në tensionin e brendshëm narrativ.

 

Një katalog të qëndrueshëm botues

Arratisja vjen nën siglën e shtëpisë botuese “Buzuku”, me qendër në Prishtinë, e drejtuar nga Abdullah Zeneli. Kjo shtëpi botuese ka ndërtuar ndër vite një katalog të qëndrueshëm në letërsinë shqipe, duke u bërë një prej platformave të rëndësishme të botimeve në hapësirën shqiptare.

Më herët, “Buzuku” ka botuar edhe romanin "Rrënimi" të të njëjtit autor.

Ky botim shënon librin e 15-të në korpusin krijues të Leonard Veizit, dhe romanin e tij të 8-të. Shtatë prej botimeve të autorit janë të indeksuara dhe të kataloguara në Librarinë e Kongresit Amerikan, çka tregon për një prani të dokumentuar bibliografike edhe jashtë hapësirës shqipfolëse.

 

“Arratisja” si propozim narrativ

Përcaktimi i veprës si “triller psikologjik” e vendos romanin në një traditë të njohur të zhanrit, ku rëndësi nuk ka vetëm zhvillimi i ngjarjeve, por edhe mënyra se si ato ndërtohen në planin e brendshëm të personazheve.

Titulli "Arratisja" hap disa shtresa interpretimi: largim fizik, ikje psikologjike, ose përpjekje për t’u shkëputur nga një gjendje e brendshme. Në këtë kuptim, romani duket se e përdor konceptin e arratisjes si një hapësirë më të gjerë narrative sesa thjesht një veprim.

Në trillerin psikologjik, konflikti shpesh zhvendoset nga ngjarja e jashtme tek ajo e brendshme. Pikërisht këtu vendoset edhe interesimi i këtij romani, ku struktura narrative dhe gjuha shërbejnë si mjete për të ndërtuar tensionin.

 

Vazhdimësia krijuese

Tetë romane përbëjnë një korpus të konsiderueshëm krijimtarie. Në raste të tilla, sfida kryesore e një autori është ruajtja e një identiteti narrativ pa rënë në përsëritje apo skema të ngurta.

Në këtë kontekst, "Arratisja" mund të shihet si pjesë e një vazhdimësie krijuese që kërkon të eksplorojë forma të ndryshme të rrëfimit psikologjik.

Në një panoramë ku letërsia shqipe lëviz mes prirjeve të ndryshme stilistike dhe tematike, një roman i fokusuar në psikologjinë e personazhit dhe tensionin narrativ përfaqëson një qasje të qartë zhanrore.

 

Përmbyllje

Mbetet për t’u parë se si “arratisja” e titullit përkthehet në përvojën e plotë të leximit: nëse ajo shkon drejt një çlirimi të brendshëm, apo drejt një forme tjetër kufizimi psikologjik.

Ajo që mund të thuhet me siguri është se "Arratisja" shton një tjetër kapitull në rrugëtimin letrar të Leonard Veizit, duke e vendosur veprën në vazhdën e tij të qëndrueshme botuese dhe narrative.

 

 

Detaje të botimit:

Arratisja, Leonard Veizi

Redaktor: Kliton Nesturi

Shtëpia Botuese "Buzuku", Prishtinë, 2026

Zhan-Pol Sartri, filozofi që refuzoi çmimin Nobel

 

Nga Leonard Veizi

 

Hyrja e tij në botë më 1905 ishte akti i parë i një drame që do të luhej në skenën e madhe të shekullit XX. Zhan-Pol Sartri, djali i zbehtë me syzet e trasha, u rrit për t’u bërë zëri i filozofisë, por edhe ndërgjegjja e trazuar e një epoke. Nëse Hygoi i dha Francës revolucionin në poezi, dhe Zolai e përplasi të vërtetën në faqet e para të gazetave, Sartri e çoi mendimin në rrugë, në kafene, në barrikada – aty ku njeriu u përball lakuriq me lirinë e tij të tmerrshme.

 

Filozofi i ekzistencës dhe rebelimit intelektual

Zhan-Pol Sartri lindi më 21 qershor 1905 në Paris dhe do të bëhej emri që vulosi ekzistencializmin – atë rrymë të ashpër që e rrëzoi njeriun nga altari i fatit dhe e la vetëm, me peshën e zgjedhjes mbi supe. Për Sartrin, njeriu nuk lind me një rol të shkruar. Përkundrazi: ai “është i dënuar të jetë i lirë”. Pa parajsë që ta falë, pa ferr që ta ndëshkojë, pa natyrë njerëzore që ta justifikojë. Ka vetëm veprimin, dhe në çdo veprim, njeriu skalit fytyrën e vet.

Sartri nuk pranoi kurrë të mbyllej në kullën e fildishtë të akademisë. Ai ishte filozofi që zbriste në shesh. Fjala e tij u bë armë në debatet politike, në sociologji, në kritikën letrare, në art, dhe sidomos në leximet marksiste që përvëluan shekullin XX. Veprat si “Qenia dhe Asgjëja”, romani “Neveria”, drama “Me dyer të mbyllura” apo “Mizat”, nuk janë traktate të ftohta. Janë thirrje. Janë pasqyra ku njeriu sheh absurditetin e ekzistencës dhe detyrohet të vendosë: të jetojë në keqbesim, apo të marrë përgjegjësinë e plotë për veten.

Në majin e zjarrtë të 1968-ës, kur Parisi u mbush me barrikada studentore dhe thirrjet “Ndaloni botën, dua të zbres”, Sartri ishte aty, si vëzhgues dhe si bashkëfajtor i lirisë. U arrestua për mosbindje civile. Dhe atëherë ndodhi ai çast që vetë historia do ta kthente në legjendë: Presidenti Sharl dë Gol, simboli i shtetit, dha urdhër për ta liruar. “Nuk arrestohet Volteri”, besohet të ketë thënë. Sepse në sytë e Francës, Sartri nuk ishte më vetëm një njeri që merrte pjesë në barrikada. Por ishte ndërgjegjja që nuk heshti.

Deri në vdekjen e tij në 1980, ai mbeti besnik ndaj një parimi: shkrimtari nuk shitet, nuk blihet, nuk kurorëzohet. Në 1964-ën refuzoi Çmimin Nobel për Letërsi. “Shkrimtari nuk duhet të lejojë të kthehet në institucion”, deklaroi.

 

Trashëgimia

Sot, Zhan-Pol Sartri nuk është vetëm “filozofi i ekzistencës”. Sepse ai është kujtesa ku të mendosh do të thotë të marrësh anë. Se intelektuali nuk është dekor i historisë, por bashkëautor i saj. Se çdo rresht i shkruar, çdo qëndrim publik, është një zgjedhje nga e cila nuk ka arratisje.

Me Sartrin, filozofia doli nga librat dhe u bë frymëmarrje e kohës. Dhe liria, ajo liri e frikshme dhe madhështore, mbeti amaneti i tij më me peshë.

 

“Lamtumirë privatësi”, gjithçka e përgjuar deri në detaj

 

Nga Leonard Veizi
 
Njëherë e një kohë shtetet paguanin spiunë. Njerëz të veshur me pallto gri, me blloqe shënimesh në xhep, që përgjonin nëpër kafene, ndiqnin hapa në errësirë dhe përpiqeshin të zbulonin se çfarë mendoje ti. Sistemet totalitare mbijetonin falë frikës dhe rrjeteve të informatorëve. Ishte koha kur një fjali e thënë gabim mund të të çonte në birucë.
-Nji ky ktu ka sha mbretin… – batuta e njohur e një drame të Teatrit Popullor mbart ende atë atmosferë të rëndë, ku edhe i burgosuri pranë teje mund të ishte veshi i pushtetit. Dikur duheshin njerëz për të spiunuar njerëzit.
Sot nuk ka më nevojë për aq shumë shpenzime.
Sot e bëjmë vetë ne. I japim të dhënat tona edhe me dije edhe pa dijeni fare.
Telefoni inteligjent mbi tavolinë, ora që mat pulsin, televizori që dëgjon komandat zanore, kamera e laptopit, aplikacionet që dinë ku ndodhesh, çfarë kërkon, me kë flet, çfarë blen dhe sa kohë ndalon mbi një fotografi. Tani edhe syzet po shndërrohen në sy të padukshëm të një bote që regjistron gjithçka.
Lajmi i fundit për syzet inteligjente të Meta-s tingëllon si një kapitull i ri i kësaj epoke. Sipas raportimeve, njerëz – kryesisht gra – po filmohen pa dijeni nga përdorues të syzeve Ray-Ban Meta dhe videot më pas përfundojnë në rrjetet sociale. Kamera të integruara, inteligjencë artificiale, regjistrim me një prekje të vetme. Një gjest i vogël i gishtit dhe jeta e dikujt tjetër bëhet përmbajtje dixhitale.
Dikur kamera duhej fshehur në çantë. Sot mbahet mbi fytyrë si aksesor mode.
Problemi nuk është vetëm teknologjia. Problemi është normalizimi. Ne po mësohemi me idenë se gjithçka mund të regjistrohet. Çdo debat, çdo shaka, çdo gabim, çdo dehje tavoline, çdo mendim i thënë mes miqsh. Çdo budallallëk e idjotësi hedur në eter nga entusiazmi. Dhe bashkë me këtë po lind një autocensurë e re. Njeriu fillon të kontrollojë veten jo sepse përballë ka policin me uniformë apo spiunin me kostum gri, por sepse përballë mund të ketë një kamerë.
Në tavolinën ku pihet raki nuk flitet më lirshëm si dikur. Dikush mund të regjistrojë. Dikush mund të publikojë. Dikush mund ta nxjerrë nesër në internet, të shkëputur nga konteksti, për tallje, linçim apo famë të çastit.
Ky është ndryshimi i madh i epokës moderne: mbikëqyrja nuk vjen më vetëm nga lart-poshtë. Ajo vjen horizontalisht, nga njëri tek tjetri. Çdo qytetar është një kameraman potencial. Çdo kalimtar mund të bëhet dëshmitar, reporter, spiun apo gjykatës.
Ironia është se njerëzit e pranuan këtë me dëshirë. Pajisjet nuk na u imponuan me forcë; i blemë vetë. I mbajmë në xhep, në sy, në dorë, pranë krevatit. U japim akses në fytyrë, zë, kontakte, kujtime dhe zakone. Teknologjia nuk ka më nevojë të hyjë fshehurazi në jetën tonë. Ne ia kemi hapur derën vetë.
Dhe ndoshta pyetja më e frikshme nuk është nëse po na përgjojnë.
Por nëse ende dimë të jetojmë pa u ndier të përgjuar.

Jasunari Kavabata, arkitekti i heshtjes dhe melankolisë lindore

 

 

Më 14 qershor 1899 lindi Jasunari Kavabata, njeriu që e ktheu heshtjen në letërsi dhe trishtimin në art. Ai ishte shkrimtari i parë japonez që u nderua me Çmimin Nobel për Letërsi, por madhështia e tij nuk qëndronte te çmimet. Ajo fshihej te aftësia për të kapur të pathënën, atë që mbetet pezull mes dy fjalëve, mes dy shikimeve, mes jetës dhe humbjes...

...Në Shqipëri, Kavabata u njoh fillimisht përmes përkthimeve elitare të periudhës së pas-komunizmit dhe fundit të shekullit XX, kur lexuesi shqiptar, i etur për letërsinë e madhe botërore, zbuloi te ai një botë krejtësisht ndryshe nga realizmi tradicional. Përmes shqipërimit mjeshtëror të kryeveprave të tij, ai nuk erdhi thjesht si një autor ekzotik nga Lindja e Largët, por si një zë universal që fliste me gjuhën e shpirtit, duke u kthyer shpejt në një kult për shkrimtarët dhe lexuesit melankolikë shqiptarë. "Krilla njëmijëkrahëshe", një ndër kryeveprat e shkrimtarit është përkthyer në gjuhën shqipe nga Lili Bare dhe po ashtu edhe “Bukuroshet e fjetura”, një nga novelat më provokuese të tij. Ndërsa “Gjemimi i malit” është sjellë në gjuhën shqipe nga Nasi Lera.
 
Mjeshtëria e sugjerimit dhe peneli i shpirtit
Kavabata shkroi për vetminë, dashurinë e pamundur, kujtesën dhe kalimin e kohës. Në veprat e tij, si Vendi i Dëborës, Mijëra Vinça dhe Bukuroshet e Fjetura, nuk gjejmë heronj që sfidojnë botën me zhurmë apo aksion, por njerëz që përpiqen të kuptojnë plagët e shpirtit në vetmi.
Ai shkruante me finesën e një piktori oriental, duke lënë më shumë hapësirë për sugjerimin sesa për shpjegimin. Tekstet e tij funksionojnë si një pikturë me bojë kineze (Sumi-e), ku hapësirat e lëna bosh në letër kanë po aq rëndësi sa edhe vijat e hedhura me penel.
"Bukuria nuk është triumf, por një vetëtimë e shkurtër që zhduket sapo përpiqesh ta kapësh."
Jetesa mes kujtimit dhe harresës
Jetim që në fëmijëri – duke humbur prindërit, motrën dhe gjyshërit para se të bëhej adoleshent – Kavabata e njohu herët ndjenjën e braktisjes dhe humbjes. Kjo fëmijëri e shënjuar nga vdekja u bë filli i padukshëm që thuri tërë krijimtarinë e tij.
Ndoshta për këtë arsye personazhet e tij ecin gjithmonë në kufirin e brishtë mes kujtimit dhe harresës. Ata janë udhëtarë të përhershëm në kërkim të një reje nostalgjike, ku sensualiteti gërshetohet me vetëdijen e ftohtë se çdo gjë e bukur është e dënuar të zbehet.
 
Fundi misterioz dhe trashëgimia pavdekshme
Kur mori Çmimin Nobel në vitin 1968, në fjalimin e tij të famshëm "Unë, nga Japonia e Bukur", ai foli gjerësisht për traditën shpirtërore të vendit të tij, për budizmin Zen dhe për bukurinë që lind nga thjeshtësia absolute e natyrës. Ai u shpjegoi perëndimorëve se për japonezët, zbrazëtia nuk është mungesë, por plotësi shpirtërore.
Katër vjet më vonë, në vitin 1972, jeta e tij mori fund në rrethana që ende mbeten të mbuluara nga misteri i një vetëvrasjeje të mundshme me gaz, pa lënë asnjë letër shpjeguese. Një ikje e heshtur, pikërisht ashtu siç jetoi dhe shkroi.
Sot, veprat e tij vazhdojnë të jetojnë si petale qershie që bien ngadalë mbi faqet e letërsisë botërore. Jasunari Kavabata mbetet shkrimtari që na mësoi se nganjëherë zhurma më e madhe e njeriut është heshtja e tij, dhe se në fund të fundit, arti më i lartë është ai që guxon të prekë të padukshmen.