Sigmund Frojd, lindja e njeriut që "vrau" naivitetin njerëzor

Babai i Psikoanalizes njeriu që zbuloi errësirën e mendjes

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Europën e shekullit XIX, njeriu besonte se ishte zot i fateve të veta përmes logjikës. Por, më 6 maj 1856, në Freiberg lindi ai që do të bëhej arkitekti i një harte të re të qenies: Sigmund Frojd...

 

…Ai ishte njeriu që guxoi të thyente heshtjen e salloneve borgjeze, duke dëshmuar se poshtë petkut të qytetërimit fshihej vrulli i pashpjegueshëm i instinkteve. Me mendjemprehtësinë e një arkeologu dhe ftohtësinë e një mjeku, Frojdi çmontoi mekanizmin e vetëmashtrimit njerëzor, duke na lënë si trashëgimi një hartë ku errësira nuk përbënte më frikë, por një territor që priste të emërtohej. Ai nuk ndryshoi vetëm mjekësinë e psikës; ai ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si ne e shohim botën përmes syve të shpirtit.

 

Nga stetoskop te shpirti

Mjek në profesion, por filozof në guxim, Frojd e kuptoi herët se anatomia e trupit ishte vetëm sipërfaqja. Në Vjenën e tij laboratorike, ai zbuloi se nën "unë"-in tonë të sjellshëm fshihet një univers i egër, i pashtruar dhe shpesh i frikshëm: e pavetëdijshmja. Ai nuk kërkonte të na qetësonte me ca fjalë të oërgjithshme si një dozë valiumi; ai kërkonte të na zbërthente.

 

Anatomia e betejës së brendshme

Duke prezantuar trinomin Id, Ego dhe Superego, Sigmund Frojd e ktheu mendjen njerëzore në një fushëbetejë. Ai na tregoi se:

Ëndrrat nuk janë rastësi, por mesazhe të koduara të dëshirave tona më të thella.

Frikërat tona janë thjesht hije të konflikteve të pazgjidhura të fëmijërisë.

Arsyeja është shpesh vetëm një avokat që mbron krimet e instinktit.

 

Një pasqyrë e pa mëshirëshme

Sot, figura e Sigmund Frojd-it mbetet një udhëkryq admirimi dhe kritike. Por, pavarësisht nëse pajtohemi me teoritë e tij, ne të gjithë flasim "gjuhën" e tij. Kur përmendim "gabimet frojdiane", "traumat" apo "reprimimin", ne arrijmë të pranojmë trashëgiminë e tij.

Në mesin e shekullit XIX, më 6 maj të vitit 1856, nuk lindi thjesht një njeri që kur u rrit u formua si mjek. Lindi një epokë e re ku njeriu, për herë të parë, pati guximin të zbriste me qiri në dorë në bodrumet e errëta të mendjes së tij. Dhe kështu Sigmund Frojd nuk na dha paqen e kërkuar prej shekujsh, thjesht na dha vetëdijen.

Kujtesa, mes kultit të dëshmorëve dhe etikës së sakrificës

 

Nga Leonard Veizi

5 Maji në Shqipëri është një provë se si një shoqëri zgjedh të kujtojë, të interpretojë dhe, shpesh, të instrumentalizojë të kaluarën e vet… 
 
…U vendos si Dita e Dëshmorëve pas rënies së Qemal Stafës, - një prej drejtuesve me te rëndësishëm të Partisë Komuniste, - në përplasje me forcat fashiste italiane në vitin 1942, një çast që regjimi i mëvonshëm komunist e shndërroi në simbol themelor të mitologjisë së tij politike. Kjo ditë u shndërrua për gjysmë shekulli në shtyllën kurrizore të asaj mitologjie që nuk kërkonte thjesht nderimin e të rënëve, por legjitimimin e të gjallëve në pushtet.
Sot, pyetja që na përndjek nuk ka të bëjë më me origjinë e kësaj dite, por me substancën e saj: Çfarë bëjmë ne me dëshmorët tanë kur dritat e kamerave fiken dhe kurorat e luleve nisin të thahen?
 
Kujtesa selektive
Një komb ka nevojë jetike për dëshmorë, por jo si dekor ceremonial për protokollin e radhës. Problemi ynë rrënjësor është kujtesa me përzgjedhje. Për dekada, ne kemi operuar me një "hierarki sakrifice", ku dëshmorët e Luftës së Dytë Botërore u ngritën në piedestale të paprekshme, ndërsa mijëra të sakrifikuar të tjerë – para dhe pas asaj lufte – u dënuan me harresë ose u anashkaluan. Dhe më shumë vlerë mori një viktimë lufte, se sa një hero i vërtetë.
Kur një shoqëri nderon vetëm "dëshmorët e vet" dhe hesht për "të tjerët", ajo nuk po nderon lirinë për të cilën ata u sakrifikuan; ajo po instrumentalizon vdekjen për qëllime ideologjike. Dhe këtu kujtesa selektive pushon së qeni histori dhe kthehet në propagandë të pastër.
 
Përtej shifrave
Ne kemi humbur kohë të gjatë duke debatuar për numrat, listat dhe parcelat e varrezave të dëshmorëve. Por çështja e shifrave sot është dytësore. Prandaj ne duhet të pyesim: A kemi arritur të ndërtojmë një etikë kolektive nga ky gjak i derdhur? Sepse kjo ka më shumë rëndësi sot se sa të merremi me mbledhje e zbritje shifrash a lojë numrash.
Dëshmorët nuk i duhen kombit për të ushqyer nostalgji sterile apo për të mbajtur gjallë llogoret e vjetra ideologjike. Ata na duhen si një pasqyrë morale për të pyetur veten: Çfarë vlen të mbrohet sot me të njëjtin idealizëm? A është atdheu që kemi sot, ai për të cilin ata ranë?
 
Çlirimi i heronjve
Brezi i ri i Shqipërisë nuk ka nevojë për mite të ngrira në mermer apo figura të dehumanizuara nga retorika partiake. Ata kanë nevojë për të vërteta të plota. Dëshmorët duhen rikthyer në dimensionin e tyre njerëzor – me ëndrrat, dyshimet dhe bindjet e tyre të mishëruara. Vetëm kur i shohim ata si njerëz që zgjodhën të bënin diçka të jashtëzakonshme, dhe jo si monumente të ftohta, ata mund të shërbejnë si udhërrëfyes realë.
5 Maji duhet të pushojë së qeni një ditë ndarjeje në "tanët" dhe "tuajt". Një komb piqet kur mëson t'i kujtojë të gjithë ata që dhanë jetën për lirinë dhe dinjitetin e kësaj toke, pa i ndarë në parcela politike. Madhështia e një dëshmori nuk matet me përkatësinë e tij në një krah të historisë, por me peshën e sakrificës që i la trashëgimi një populli që ende po mëson si të jetë i lirë. 

Mjeshtëria e humbjes që i dha Ernest Heminguejit një çmim të madh

 

Nga Leonard Veizi

 

Kur Ernest Hemingueji mori Çmimin Pulitzer Prize për novelën “Plaku dhe Deti”, në dukje u konsiderua thjesht si lajm kulture. Por në thelb, ishte një shuplakë morale që sot tingëllon më fort se kurrë. Sepse romani i tij nuk ishte një histori suksesi, por historia e një humbjeje dinjitoze, atë që shoqëria jonë e ka zhdukur tashmë nga fjalori...

 

Më 4 maj 1953, bota e letrave nuk kremtoi fitoren e një çmimi dhënë për një libër, por aktin e një rezistence morale. Sepse Ernest Hemingueji pranoi Çmimin Pulitzer për “Plaku dhe Deti”, pasi skaliti në ndërgjegjen kolektive testamentin e tij mbi madhështinë. Ishte një vepër e shkruar me atë thjeshtësi kirurgjikale që vetëm dëshpërimi dhe mjeshtëria mund ta prodhonin: fjali të shkurtra si goditje çekiç, një horizont i pafund blu dhe një plak që refuzoi të bëhej pre e rrethanave.

 

Beteja

Historia e Santiagos, peshkatarit kuban që sfidon fatin pas 84 ditësh shterpësi, nuk është një kronikë peshkimi; është një liturgji mbi përballjen. Ai nuk kërkonte lavdi. Ai kërkonte të mos dorëzohej. Ndaj lufton për të ruajtur një marrëveshje të heshtur me veten. Lufta e tij me peshkun gjigant është pasqyra e çdo lufte njerëzore, ku kundërshtari është po aq fisnik sa vetë njeriu. Por këtu Hemingueji thyen rregullat e tregut të fitores: Santiago kthehet në breg me një skelet. Për botën e sotme, të obsesionuar pas “rezultatit”, ky do të konsiderohej dështim. Për Heminguejin, ky ishte triumfi absolut.

 

Manifesti

Në një kohë si kjo e jona, ku suksesi matet me shkëlqimin e jashtëm dhe trofetë e dukshëm, mesazhi i Santiagos godet si një dallgë e ftohtë. Ai mishëron atë që ne e kemi holluar me retorikë boshe: dinjitetin në disfatë. Në plan editorial, kjo vepër qëndron si një kundërtezë ndaj mentalitetit të “fitores me çdo kusht”. Santiago na kujton se njeriu nuk është projektuar për rehatinë e portit, por për egërsinë e rrymave.

Ne jetojmë në një realitet ku rezultati ka vrarë procesin. Ku dukja ka zëvendësuar përmbajtjen. Ku “fituesit” janë shpesh ata që dinë të shfaqen, jo ata që dinë të përballen. Politika shet triumfe të menjëhershme; ekonomia shpërblen rrugët e shkurtra; shoqëria glorifikon suksesin pa histori.

Askush nuk flet për detin. Të gjithë duan peshkun.

 

Konkluzioni

“Plaku dhe Deti” nuk është një libër për peshkimin. Është një manual për dinjitetin në një botë që e ka bërë kompromisin normë. Është një kujtesë se madhështia nuk matet me atë që ekspozon, por me atë që përballon.

“Pulitzer”-i i vitit 1953 nuk ishte thjesht një mirënjohje për stilin, por afirmimi i një etike. Ai çmim sanksionoi idenë se madhështia e një qenieje njerëzore nuk matet me atë që sjell në breg, por me mënyrën se si pranon të luftojë kur fati i është kthyer kundër.

“Plaku dhe Deti” na shërben si një busull morale. Në një botë që kërkon fitore pa sakrificë, Hemingueji na kujton se pasuria e vërtetë është ajo që mbetet brenda nesh pasi “peshkaqenët” e jetës kanë ngrënë gjithçka tjetër: papërkulshmëria.

Franz Nopça, aristokrati që e bëri Shqipërinë subjekt historie

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Ai i dha Shqipërisë një vend të ri në hartën e dijes evropiane, duke e trajtuar për herë të parë si subjekt historik dhe jo si periferi ekzotike. Ai dokumentoi me saktësi shkencore Kanunin, strukturat fisnore dhe jetën shoqërore shqiptare. Përmes studimeve të tij, ai e futi Shqipërinë në diskursin modern antropologjik dhe historik të Evropës. Në këtë mënyrë, ai kontribuoi në njohjen ndërkombëtare të identitetit dhe kompleksitetit kulturor shqiptar...

 

...Më 3 maj 1877, në një kështjellë të Transilvanisë, lindi një figurë që do të dilte përtej kufijve të kohës së vet: baroni Franz Nopça, albanolog hungarez, aristokrat i rrallë i dijes dhe i aventurës shkencore.

Ai nuk ishte thjesht bir i një familjeje fisnike, i destinuar për një jetë të paracaktuar nga tradita dhe hierarkia. Nopça përfaqësonte një devijim të pazakontë nga ky model: një mendje që refuzonte kufijtë e ngushtë të akademisë klasike dhe që kërkonte territore ku dija nuk ishte ende e sistemuar. Që në rini, kur bashkëmoshatarët e tij qarkullonin brenda ritualeve të aristokracisë, ai u tërhoq nga hapësira të tjera: nga malet e egra të Ballkanit, nga gjuhët e panjohura, nga popujt që Evropa shpesh i reduktonte në periferi etnografike.

Shqipëria u bë qendra e këtij tërheqimi të pashpjegueshëm dhe njëkohësisht obsesioni i tij shkencor. Ai nuk e pa si një hapësirë ekzotike për t’u përshkruar nga jashtë, por si një laborator të gjallë historik dhe antropologjik. U fut në të me një seriozitet të rrallë për kohën: mësoi gjuhën shqipe, studioi strukturat fisnore, analizoi Kanunin, dhe u përpoq të deshifronte mekanizmat e brendshëm të një shoqërie që Evropa shpesh e shihte përmes filtrit të paragjykimit orientalizues.

Në shënimet dhe studimet e tij, Shqipëria nuk shfaqet si periferi gjeografike, por si sistem shoqëror me logjikë të brendshme të qartë. Nuk është thjesht folklor apo kuriozitet etnografik, por një formë organizimi social që meriton analizë shkencore. Në këtë kuptim, Nopça ishte ndër të parët që u përpoq ta zhvendoste vështrimin nga përshkrimi i jashtëm drejt interpretimit të brendshëm, duke e bërë Shqipërinë subjekt të historisë dhe jo objekt të saj.

Por portreti i tij nuk mund të kufizohet vetëm në laboratorin e dijes. Ai është po aq dramatik sa edhe shkencor. Një aristokrat i lindur në një botë të stabilizuar, ai zgjodhi një ekzistencë në kufijtë e pasigurisë: ekspedita të rrezikshme në terrene malore, kontakte të drejtpërdrejta me realitete të ashpra shoqërore, dhe një izolim gjithnjë e më të thellë intelektual mes botës së origjinës dhe asaj që kishte zgjedhur të studionte.

Kjo përplasje mes dy botëve e bëri figurën e tij komplekse: njëkohësisht shkencëtar rigoroz dhe aventurier i vetmuar, aristokrat i lindur dhe i huaj i përhershëm në hapësirat që eksploronte. Në këtë tension të vazhdueshëm u formua edhe trashëgimia e tij intelektuale, e cila e tejkalon thjesht albanologjinë dhe prek themelet e mënyrës se si Evropa e shekullit XIX filloi të lexonte vetveten përmes “tjetrit”.

Në fund, Franz Nopça mbetet një figurë e dyfishtë dhe paradoksale: njeriu i shkencës dhe njeriu i kufijve, aristokrati dhe i përjashtuari, studiuesi që u përpoq të kuptonte një vend që shumë të tjerë e kishin thjesht përshkruar. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: në përpjekjen për ta kthyer Shqipërinë nga një objekt vëzhgimi në një subjekt të plotë historie dhe kuptimi.

Makiaveli dhe anatomia e pushtetit pa iluzione

Nga Leonard Veizi

Nikolo Makiaveli nuk ishte një demon, megjithëse historia shpesh e ka pikturuar me brirë. Ai ishte, mbi të gjitha, një njeri i zhgënjyer nga dobësia e shtetit të tij. Termi “makiavel” përdoret shpesh me ngarkesë negative, pa u marrë parasysh se vetë autori nga i cili buron kishte meritën e rrallë për të kuptuar dhe përshkruar, me një qartësi të pazakontë, mekanizmat e pushtetit ashtu siç janë në të vërtetë, dhe jo siç do të duhej të ishin…

...I lindur në 1469, në një Firence që digjej nga ambiciet e Mediçive dhe predikimet e Savonarolës, Makiaveli e pa politikën jo si një teologji, por si fizikë të forcave të vërteta. Ky kontrast është thelbi i Makiavelit.
 
Vëzhguesi
Për të, virtyti nuk ishte mirësia kristiane, por aftësia e udhëheqësit për të dominuar fatin.
Njeriu që deshifroi kodet e tiranisë ishte, në shpirt, një republikan i bindur. Ai i dha “Princit” mjetet e pushtetit, ndoshta me shpresën e fshehtë se populli, duke lexuar manualin, do të kuptonte mashtrimin.
Vdekja e tij në 1527, i varfër dhe i lënë pas dore, është dëshmia finale e asaj që ai predikoi: në lojën e pushtetit, mirënjohja është një monedhë që nuk ekziston.
 
Makiavelizmi si mit dhe realitet shqiptar
– “Shpif-shpif, se diçka do të mbetet”, ka thënë gjakatari Makiavel.
Në fakt, kjo batutë është e huazuar nga drama “Natë me hënë”, shkruar nga Edmond Budina, bazuar mbi novelën e Ismail Kadaresë me të njëjtin titull. Në skenë, këtë sentencë e thotë personazhi Lad Kroi, që ishte mbrojtësi i Marjanës.
Të mos zgjatemi më tej me dramën e viteve ’90.
Në kulturën tonë politike, emri i Makiavelit ka hyrë shpesh përmes dyerve të gabuara. Si në rastin e mësipërm, ku fraza mbi shpifjen u përdor si një lloj “manuali mbijetese” nën diktaturë, ku morali ishte vetëm një dekor për thonjtë e shtetit.
– “Shpif-shpif, se diçka do të mbetet”, ka thënë gjakatari Makiavel...
Por, a është ky Makiaveli i vërtetë?
Rikthimi i tij në vitet ’90, pas një heshtjeje të gjatë që nga përkthimi i parë i Ali Hashorvës në vitet ’40 të shekullit XX, nuk ishte thjesht një ngjarje bibliografike. Ishte një përplasje me realitetin. Për një shoqëri që po dilte nga një idealizëm i dhunshëm kolektivist, Makiaveli ishte “shuplaka” e nevojshme e racionalitetit.
 
Pushteti si teknikë, jo si teologji
Ajo që Makiaveli bëri ishte sekularizimi i pushtetit. Ai e hoqi kurorën nga qielli dhe e uli në tokë, mes baltës dhe gjakut. Ndonëse kurrë nuk e shkroi fjalë për fjalë “qëllimi justifikon mjetin”, ai argumentoi se stabiliteti i shtetit është vlera supreme. Pa shtet nuk ka moral, nuk ka art, nuk ka jetë. Siç thekson ai, inteligjenca e një lideri matet me njerëzit që mban pranë.
 
Pse na duhet Makiaveli sot?
Në epokën e "hi-tech"-ut, të mbushur me “politika të pastra” në dukje dhe populizëm digjital, Makiaveli na kujton se naiviteti në politikë është krim. Ai nuk na mëson të jemi të këqij; ai na mëson si të mos mposhtemi nga ata që janë të tillë. Në këtë mënyrë Makiaveli mbetet “mjeku” që na jep diagnozën e hidhur pa na premtuar shërimin me lutje. Ai na thotë se liria nuk është një dhuratë, por një rezultat i ekuilibrit të forcave. Anatomia e tij e pushtetit është një thirrje për zgjim: të shohësh botën ashtu siç është, është hapi i parë për ta bërë atë ashtu siç e dëshirojmë.
 
Faktologji
Kontributi i Ali Hashorvës mbetet pionier, duke i dhënë shqipes termat e parë të mendimit politik modern. Pas vitit 1990, puna e Qemal Velisë e plotësoi këtë mozaik, duke e bërë Makiavelin të aksesueshëm për një brez që kishte uri për të kuptuar mekanizmat e lirisë dhe autokracisë.
Përveç “Princit”, vlen të theksohet se te “Ligjërata mbi dekadën e parë të Tit Livit” ai shfaqet si një nga mbrojtësit më të fortë të lirive republikane, duke dëshmuar se nuk ishte një adhurues i tiranisë, por një njeri që e njihte atë deri në palcë për ta kontrolluar.

Kur Vatikani “zbulon” Danten: nga përndjekja te lavdia zyrtare

Nga Leonad Veizi

 

Ai shkroi për ferrin. Nuk e shpiku. Thjesht i e zbërtheu. Por kjo u cilësua blasfem. Jo sepse guxoi të përshkruante errësirën, por sepse i dha asaj formë, emra dhe fytyra. Në vargjet e tij, ferri nuk ishte më një abstraksion teologjik, por një hartë e gjallë e mëkateve njerëzore, ku pushteti, lakmia dhe hipokrizia merrnin dënimin e tyre të përjetshëm. Në ferrin e tij nuk digjeshin vetëm mëkatarët anonimë, por edhe figura të njohura, madje edhe njerëz të Kishës. Kjo ishte blasfemia e vërtetë: jo përshkrimi i ndëshkimit hyjnor, por guximi për ta lidhur atë me realitetin konkret. Në atë epokë kur fjala kontrollohej dhe besimi diktohej, Dante e përdori poezinë si një gjyq i hapur. Dhe për këtë, u dënua me mërgim. Sepse ferri i Dantes nuk ishte vetëm një vend. Ishte një pasqyrë. Dhe kushdo që guxonte të shihte brenda saj, rrezikonte të njihte veten...

 

...Viti 1921 u shpall “viti i Dantes”. Europa ende po dilte nga hijet e Luftës së Parë Botërore, ndërsa Italia kërkonte të rigjente një identitet kulturor të qëndrueshëm në mes të trazirave politike. Në këtë klimë, 600-vjetori i vdekjes së Dante Aligerit – më 14 shtator 1321 – u kthye në një moment reflektimi jo vetëm letrar, por edhe moral e institucional. Dhe ndër institucionet që nuk mund të mungonin ishte vetë Vatikani.

Papa Benedikti XV vendosi të botonte një enciklikë kushtuar poetit, një akt që, përtej ceremonisë, kishte peshë simbolike të veçantë. Sepse Dante nuk ishte vetëm autori i “Komedisë Hyjnore”; ai ishte një nga kritikët më të ashpër të Kishës së kohës së tij. Në vargjet e tij, ai nuk ngurroi të denonconte korrupsionin papal, të sulmonte ndërhyrjen e Kishës në pushtetin laik dhe të kërkonte një ndarje të qartë mes autoritetit shpirtëror dhe atij politik.

Për këtë arsye, Dante u përndoq, u përjashtua dhe u la në mërgim – një fat që e shoqëroi deri në vdekje. Kisha, për shekuj, e mbajti një distancë të ftohtë ndaj tij, shpesh duke preferuar heshtjen përballë një figure që nuk i bindej autoritetit të saj.

Por historia ka një mënyrë të veçantë për të kthyer rolet. Në vitin 1921, e njëjta Kishë që dikur e kishte parë me dyshim, tani e ngrinte Danten në piedestal. Në enciklikën e tij, Papa Benedikti XV e përshkroi poetin si një figurë të pakrahasueshme në historinë e njerëzimit, duke deklaruar se bota rrallë kishte njohur një madhështi të tillë dhe se trashëgimia e tij ishte një pasuri universale, përtej kufijve të Italisë.

Ky ndryshim nuk ishte vetëm një akt rehabilitimi kulturor; ishte edhe një reflektim i kohëve të reja. Pas shekujsh konfliktesh mes mendimit të lirë dhe autoritetit fetar, Vatikani po përpiqej të afrohej me figurat që dikur i kishte refuzuar. Në një farë mënyre, enciklika ishte një pranim i heshtur se kritikat e Dantes nuk mund të fshiheshin më – përkundrazi, ato duhej të përthitheshin si pjesë e trashëgimisë së përbashkët.

Por pyetja mbetet: a ishte ky një akt i sinqertë vlerësimi, apo një përpjekje për të përvetësuar një figurë që historia e kishte vendosur tashmë përtej çdo institucioni?

Sepse Dante, në thelb, nuk i përkiste as Kishës, as shtetit. Ai i përkiste letërsisë, mendimit kritik dhe asaj tradite që sfidon pushtetin – çfarëdo forme që ai merr. Dhe ndoshta kjo është ironia më e madhe e vitit 1921: që një poet i përndjekur nga autoriteti, u kthye, pas gjashtë shekujsh, në një simbol që vetë autoriteti kërkonte ta përqafonte.

Në fund, siç sugjeronte edhe vetë Papa në fjalët e tij, studimi i Dantes nuk është vetëm një ushtrim kulturor, por një rrugë drejt së vërtetës. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e tij – në aftësinë për të mbetur aktual, sfidues dhe i papërshtatshëm për çdo pushtet që kërkon ta kufizojë.

Kryqëzimi i Krishtit, Isak Njutoni dhe “Kronologjia e Shenjtë”

 

Nga Leonard Veizi

 

A ka disa ngjarje që maten me peshën ontologjike që lënë mbi supet e njerëzimit? Padyshim që po. E në këtë aspekt, kryqëzimi i Jezusit është një çarje në pëlhurën e kohës, një çast ku e përkohshmja u përplas me të amshueshmen. Nuk bëhet fjalë thjesht për një kronikë të Judeas antike apo për një vdekje të radhës nën thundrën e perandorisë, por për një akt që përmbysi logjikën e kalendarit,,.

 

,,,Ai i shpëton kronologjisë së ftohtë, duke u shndërruar në një gjeografi shpirtërore që jeton në ndërgjegjen e shekujve. E megjithatë, njeriu — kjo qenie e dashuruar pas rendit dhe e munduar nga e panjohura — nuk ka rreshtur kurrë së kërkuari një spirancë në kalendar: Kur ndodhi saktësisht Kryqëzimi?

 

Obsesioni i gjeniut

Në këtë kërkim të mundimshëm, një nga përpjekjet më magjepsëse vjen nga mendja që rregulloi universin me ligje matematike: Isak Njuton. Në vitin 1733, njeriu që deshifroi gravitetin nuk u mjaftua me lëvizjen e trupave qiellorë; ai e drejtoi vështrimin e tij analitik drejt teksteve biblike dhe pluhurit të kalendarit hebraik.

Njutoni e trajtoi historinë si një ekuacion që priste të zgjidhej. Duke marrë si pikënisje pagëzimin e Krishtit — të cilin e vendosi në vitin 29 pas Krishtit, nën dritën e sundimit të Perandori Tiber — ai nisi një udhëtim mes cikleve hënore dhe festave të Pashkës. Përmes një analize rigoroze matematikore, Njutoni propozoi se dita e errësimit dhe e sakrificës mund të ketë ndodhur në vitin 34. Për të, feja dhe shkenca nuk ishin armiq, por dy gjuhë të ndryshme që përpiqeshin të shqiptonin të njëjtën të vërtetë absolute.

 

Urdhri i Nikesë

Përtej guximit të Njutonit, historia zyrtare ruan një heshtje mistike. Është paradoksale që Kisha e hershme, aq e vëmendshme ndaj detajeve të ritualit, nuk vendosi kurrë një datë fikse për këtë ngjarje monumentale.

Edhe Këshilli i Nikesë, ku u hodhën themelet e doktrinës kristiane, nuk u ndal te kronometrimi i kryqëzimit. Etërit e Kishës nuk kërkuan një datë në kalendarin diellor, por një harmoni me kozmosin. Ata vendosën që Pashka të festohej si një rit lëvizës, duke ndjekur ekuinoksin pranveror dhe ciklin e hënës së plotë. Kështu, Kryqëzimi dhe Ringjallja mbetën të lidhura me ritmin e natyrës dhe stinëve, duke u larguar nga “burgu” i një date të vetme e të pandryshueshme.

 

Mes astronomisë dhe Ungjijve

Sot, shkenca moderne dhe ekzegjeza biblike kanë ngushtuar rrethin e kërkimit. Studiuesit lëvizin kryesisht mes dy datave që harmonizojnë të dhënat astronomike me tregimet ungjillore:

-7 prill i vitit 30: Një datë që përkon me shumë interpretime të hershme.

-3 prill i vitit 33: E konsideruar shpesh si më e mundshmja, pasi përkon me një eklips hënor të dokumentuar që mund të shpjegojë “errësirën mbi tokë” të përmendur në shkrime.

Këto nuk janë vetëm numra, por përpjekje njerëzore për të bashkuar dëshmitë e shkruara me lëvizjet e pamëshirshme të yjeve.

 

Përjetësia përballë kalendarit

“Disa ngjarje janë aq të mëdha sa nuk nxënë në një datë; ato kërkojnë të gjithë historinë për t’u kuptuar.”

Ndoshta, pikërisht në këtë pamundësi për të gozhduar një datë të saktë, fshihet e vërteta më e madhe e kësaj ngjarjeje. Kryqëzimi i Krishtit nuk kërkon një përvjetor fiks për të pohuar vërtetësinë e vet. Ai është një “nunc stans” — një Tani e përhershme.

Ky çast mbetet një pikë referimi që i përket më shumë përjetësisë sesa kronologjisë. Ai nuk ka nevojë për një vend në kalendar për të vazhduar të jetojë, të frymëzojë dhe të provokojë kërkimin e pafund të njeriut për kuptim.

Samuel Huntington, profeti i ftohtë i përplasjeve globale

Nga Leonard Veizi

 

Në analet e mendimit politik të shekullit XX, pak emra ngjallin aq shumë debat, admirim dhe kundërshti sa ai i Samuel P. Huntington. I lindur në New York City në 18 prill të vitit 1927, ai nuk ishte një profesor i mbyllur në kullën e fildishtë të akademisë, pori farkëtuesi i një lenteje të re përmes së cilës bota filloi të shihte veten pas rënies së Murit të Berlinit.

 

Në Harvard

Për më shumë se gjysmë shekulli, emri i Huntington ishte pothuajse sinonim i Universitetit të Harvardit. Atje, ai nuk u mjaftua me ligjëratat rutinë, por drejtoi Qendrën për Çështjet Ndërkombëtare, duke u bërë një figurë qendrore që formësoi breza të tërë diplomatësh dhe strategësh. Titulli i tij, “Profesor i Universitetit Albert J. Weatherhead III”, ishte vetëm një mirënjohje formale për një mendje që operonte në nivele shumë më të larta se titujt akademikë.

Ndryshe nga shumë kolegë të tij që predikonin fundin e historisë dhe triumfin e paqes universale, Huntington njihej si një vëzhgues i ftohtë dhe shpeshherë skeptik. Ai kishte aftësinë e rrallë për të ndier dridhjet tektonike të politikës globale përpara se ato të ktheheshin në tërmete.

 

Korridoret e pushtetit

Ndikimi i tij u shtri përtej teorisë, duke prekur drejtpërdrejt mekanizmat e sigurisë kombëtare amerikane. Gjatë presidencës së Jimmy Carter, Huntington la përkohësisht Harvardin për t’i shërbyer Shtëpisë së Bardhë si Koordinator i Planifikimit të Sigurisë në Këshillin e Sigurisë Kombëtare.

Në këtë rol, ai nuk ishte thjesht një këshilltar, por një strateg që duhej të lundronte në ujërat e turbullta të Luftës së Ftohtë, duke kombinuar erudicionin e tij me një intuitë të mprehtë për ekuilibrat e fuqisë.

 

Teoria që tronditi botën

Vepra që e bëri atë një emër të njohur në çdo kryeqytet të botës ishte padyshim eseja dhe më pas libri “Përplasja e Civilizimeve”. Kur bota po festonte “fundin e historisë”, Huntington hodhi një hipotezë provokuese: konfliktet e ardhshme nuk do të ishin ideologjike apo ekonomike, por kulturore.

“Burimi kryesor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha midis njerëzimit dhe burimi mbizotërues i konfliktit do të jetë kultura.” – shkroi ai.

Huntington argumentoi se linjat e thyerjes midis civilizimeve – perëndimor, islamik, ortodoks, kinez e kështu me radhë – do të ishin frontet e reja të betejës. Edhe pse u kritikua ashpër si një vizion fatalist, ngjarjet botërore të fillimshekullit XXI shpesh i dhanë të drejtë analizave të tij të mprehta.

 

Mendimtari sfidues

Samuel Huntington ndërroi jetë në vitin 2008, por trashëgimia e tij mbetet më e gjallë se kurrë. Ai ishte njeriu që guxoi të thoshte se modernizimi nuk do të thotë domosdoshmërisht “perëndimorizim” dhe se identiteti është forca më e fuqishme lëvizëse e njerëzimit.

Sot, në një botë që kërkon me vështirësi ekuilibrin mes globalizimit dhe identiteteve lokale, portreti i Huntington shfaqet si ai i një vëzhguesi që nuk kërkoi të pëlqehej, por të kuptohej. Ai mbetet mendja që, më mirë se kushdo tjetër, lexoi përplasjen e botëve përpara se ato të ndodhnin.

Kur nuk e mban dot gojën mbyllur, llapa kthehet në dajak

 

 

Nga Leonard Veizi

 

“Zot, më ndihmo ta mbaj gojën mbyllur kur s’kam gjë për të thënë”. Faik Konica e kishte kuptuar herët një të vërtetë që sot duket se na mungon krejt: jo çdo mendim meriton të thuhet. Po të ishte gjallë sot, ai do të përballej me një realitet absurd, ku vetëpërmbajtja, maturia dhe heshtja do të shpalleshin si cenim i lirisë së shprehjes.

Sepse kemi bërë një përmbysje të rrezikshme. Nuk kërkojmë më të dimë për të folur, por kërkojmë të flasim pa ditur. Nuk na shqetëson boshllëku i mendimit, por heshtja që e zbulon atë. Dhe kështu, fjala nuk është më mjet komunikimi, por një mënyrë për të fshehur mungesën e përmbajtjes.

Një fabul e famshme e Ezopit na kujton se gjuha është njëkohësisht gjëja më e mirë dhe më e keqe në botë. Kur përdoret mirë, ajo shpreh dashuri, përçon dije dhe ndërton marrëdhënie; kur përdoret keq, përhap gënjeshtra, urrejtje dhe shkatërrim. Mesazhi është i thjeshtë: fjala është mjeti më i fuqishëm i njeriut. Mund të krijojë, por edhe të rrënojë.

Që nga koha e Ezopit, kjo e vërtetë dihet. Por ne kemi zgjedhur variantin më të keq të saj. E kemi kthyer gjuhën në armë të përditshme. Në vend që të ndërtojë ura, ajo shkatërron; në vend që të sqarojë, helmon; në vend që të lidhë, ndan.

Nuk flasim për të komunikuar, por për të mbushur një zbrazëti të brendshme. Nuk debatojmë për të kuptuar, por për të fituar. Nuk dëgjojmë për të mësuar, por për të gjetur momentin kur të ndërpresim tjetrin. Dhe kur përballë kemi dikë që di, reagimi ynë nuk është respekti, por bezdia. Ndërsa kur dëgjojmë veten duke folur pa fund, ndiejmë një krenari të pashpjegueshme.

Ironia bëhet edhe më e rëndë kur kjo zhurmë pa filtër përplaset me realitetin. Shoqëria nuk është laborator ku gjithçka tolerohet pa kosto. Kur fjala kthehet në shpifje, në fyerje, në helm, ajo prodhon pasoja. Dhe atëherë ndodh transformimi i menjëhershëm: nga autorë të zhurmës, kthehemi në viktima të saj.

Se jeta na ka mësuar se kur i jep llapës shumë, ajo të kthehet pas në dajak aq sa të thyen kërbishten.

Këtu qëndron hipokrizia më e madhe. Kërkojmë të drejtën për të thënë gjithçka, por refuzojmë detyrimin për të mbajtur përgjegjësi për atë që themi. Flasim për liri fjale, por në të vërtetë kërkojmë liri nga çdo filtër, nga çdo kufi, nga çdo standard. Dhe kjo nuk është liri. Është anarki verbale.

Problemi nuk është te fjala. Problemi është te mënyra si e përdorim. Një shoqëri që e përdor gjuhën si thikë nuk mund të presë paqe. Një shoqëri që e zëvendëson argumentin me zhurmën nuk mund të prodhojë mendim. Dhe një shoqëri që ngatërron lirinë me mungesën e përgjegjësisë është e destinuar të mbetet peng i vetvetes.

Heshtja nuk është dobësi, as mungesë mendimi. Përkundrazi, është formë e lartë e inteligjencës dhe e vetëkontrollit. Por ne kemi zgjedhur të kundërtën: të jemi pengje të zërit tonë, duke harruar se një shoqëri që e përdor gjuhën vetëm si armë, në fund përfundon e plagosur nga vetë fjalët e saj.

Konica kishte të drejtë: ndonjëherë, shërbimi më i madh që mund t’i bëjmë shoqërisë dhe vetes është të mbyllim gojën dhe të vëmë në punë trurin. Por kjo mbetet një sakrificë që shoqëria jonë ende nuk është gati ta bëjë.

 

 

Mario Adorf, fytyra e ashpër e së keqes, shpirti i lirë i kinemasë

Nga Leonard Veizi

 

Në Parisin e dritave që nuk fiken kurrë, aty ku arti dhe kujtesa bashkëjetojnë si dy lumenj që derdhen në të njëjtin det, mbrëmja e 8 prillit 2026 solli një heshtje të pazakontë. Mario Adorf, kolosi me profilin e skalitur në granitin e kinemasë evropiane, mbylli sytë në moshën 95-vjeçare. Me largimin e tij, nuk u shua thjesht një aktor, por ra perdja mbi një kapitull të gjatë, të dendur dhe pothuajse mitik të ekranit kontinental.

 

Alkimia e portretit

I lindur më 8 shtator 1930 në Zyrih, Adorf ishte produkti magjepsës i një alkimie kombësish: biri i një babai italian dhe një nëne gjermane. Kjo trashëgimi nuk ishte thjesht një shënim në pasaportë, por busulla e tij artistike. Ai mbante brenda vetes një Evropë të tërë identitetesh – pasionin mesdhetar dhe disiplinën teutonike. Kjo përzierje e shndërroi atë në një aktor të rrallë e të paklasifikueshëm, një poliglot të skenës që kalonte nga një gjuhë në tjetrën me natyrshmërinë e një njeriu që i përkiste botës, e jo thjesht një shteti.

 

Harta e karrierës

Rruga e tij artistike është një hartë e gjallë e kinemasë së pasluftës. Karriera e Adorfit shtrihet si një urë që lidh zhanret më të skajshme. Ai u bë fytyra ikonike e filmave italianë, ku shpesh interpretonte me një egërsi magjepsëse. Ishte shtylla kurrizore e dramave të errëta, duke punuar me mjeshtrat si Volker Shlënderof - në kryeveprën "Tamburi prej teneqeje" - dhe Rainer Verner Fasbinder.

Preku majat e industrisë globale nën drejtimin e emrave si Billi Vajlder, duke dëshmuar se talenti i tij nuk njihte kufij gjeografikë.

Adorf nuk ishte vetëm një aktor; ai ishte një "prani". Me nofullat e forta dhe një shikim që mund të thyhej brenda sekondës nga një kërcënim i akullt në një melankoli dëshpëruese, ai i dha jetë "të keqit" me shpirt njerëzor.

 

Përndritja

Ekziston një simetri poetike, pothuajse mistike, në vdekjen e tij. Më 8 prill 2026, faza e fundit e rrugëtimit të tij u përputh me 65-vjetorin e përfundimit të xhirimeve të filmit "A cavallo della tigre" nga Luixhi Komencini. Ishte pikërisht ajo vepër që në vitin 1961 i hapi dyert e mëdha të publikut italian dhe e shndërroi në një yll. Ky rreth u mbyll në mënyrë të përkryer, si një sekuencë e montuar nga vetë dora e Fatit.

 

Refuzimi i "Kumbarit"

Në një industri ku ambicia verbuese është shpesh ligji i parë, Mario Adorf zgjodhi integritetin. Ai mbetet një nga të paktët që pati guximin t'i thoshte "Jo" tundimit të madh. Refuzoi role që do ta kishin çuar drejt "Il Padrino" të Frensis Ford Kopola-s, apo projekteve që do t'i siguronin një ulëse në ceremonitë e Oskar-it. Për të, arti nuk ishte një garë vrapimi drejt statujave të arta, por një ushtrim i lirisë absolute.

"Në kinema, si në jetë, jo gjithmonë gjërat më të bukura janë ato që shihen," – kishte thënë ai dikur.

Sot, kjo fjali tingëllon si një testament i lënë në gjysmëhije.

 

Epoka që perëndoi

Mario Adorf nuk ishte thjesht një interpretues rolesh; ai ishte një epokë që luajti vetveten përmes maskave të ndryshme të njerëzimit. Ai na mësoi se pas një fytyre të ashpër mund të fshihet një brishti e pafundme. Tani që ai është larguar, kinemaja evropiane duket më e varfër, më e heshtur dhe më pak "e rëndë". Një zë i pazëvendësueshëm është shuar, duke lënë pas një jehonë që do të vibrojë sa herë që drita e projektorit të prekë pëlhurën e bardhë.