Tri figura, tri epoka dhe një Shqipëri që ende kërkon të çlirohet nga pushteti i individit

Nga Leonard Veizi

 

Ka një përkim kalendarik që tërheq vëmendjen: më 15 tetor 1944 lindi Sali Berisha, më 16 tetor 1908 Enver Hoxha dhe më 18 tetor 1925 Ramiz Alia. Tri ditëlindje të vendosura brenda katër ditësh, por të ndara nga vite të ndryshme dhe të lidhura me tri figura që kanë zënë vend në periudha kyçe të historisë politike shqiptare…

 

…Kalendari, natyrisht, nuk prodhon histori dhe as përcakton fatin e një kombi. Por ndonjëherë një përkim i tillë shërben si pikënisje për të parë pas, për të krahasuar epoka dhe për të shtruar pyetje që shkojnë përtej rastësisë së datave. Sepse këtu nuk kemi të bëjmë thjesht me tri jetë njerëzish të lindur në të njëjtën javë të tetorit. Kemi të bëjmë me tri kohë politike që, ndonëse të ndryshme në natyrën dhe rrethanat e tyre, ndihmojnë për të kuptuar një nga problemet më këmbëngulëse të Shqipërisë: marrëdhënien e saj me pushtetin.

Enver Hoxha drejtoi vendin për afro katër dekada, duke ndërtuar një regjim komunist të mbështetur te kontrolli absolut i pushtetit, izolimi ndërkombëtar dhe eliminimi i kundërshtimit politik. Ramiz Alia trashëgoi këtë sistem në vitet e fundit të tij dhe u gjend në krye të shtetit gjatë kalimit të vështirë nga diktatura drejt pluralizmit. Sali Berisha, nga ana tjetër, u bë një nga protagonistët kryesorë të politikës pas vitit 1990, presidenti i parë i zgjedhur në kushtet e pluralizmit dhe më vonë kryeministër për dy mandate katërvjeçare, duke mbetur për dekada në qendër të përplasjeve politike të Shqipërisë postkomuniste.

Ata nuk i përkasin të njëjtit sistem, nuk ushtruan pushtetin në të njëjtat rrethana dhe nuk mund të vendosen në të njëjtën peshore historike. Por, përmes emrave të tyre, kalon një vijë që lidh konsolidimin e diktaturës, administrimin e fundit të saj dhe përpjekjen për të ndërtuar një rend pluralist. Një vijë që nuk shpjegon gjithçka, por që na ndihmon të kuptojmë pse ndërrimi i sistemit nuk e zgjidhi vetvetiu problemin e kulturës politike.

Janë tri epoka të ndryshme, po, por me një fije të përbashkët që i qep bashkë: Shqipëria e ka pasur gjithmonë më të lehtë të gjejë një kryetar sesa të ndërtojë një institucion.

Kjo është pika ku përkimi i datave pushon së qeni kuriozitet kalendarik dhe bëhet çështje politike. Sepse pyetja nuk është nëse ka ndonjë domethënie të fshehtë fakti që këta tre politikanë kanë lindur kaq pranë njëri-tjetrit. Pyetja është se çfarë na tregojnë epokat e tyre për mënyrën si është ushtruar pushteti në Shqipëri dhe për atë që ka mbetur e pandryshuar, pavarësisht ndryshimeve të mëdha historike.

Pse, pas një diktature që kontrollonte jetën politike, shoqërore dhe deri te mendimi i individit, partitë e pluralizmit u zhvilluan shpesh rreth vullnetit të kryetarit? Pse ndërrimi i sistemit nuk solli automatikisht edhe ndërrimin e kulturës së pushtetit? Pse, edhe pas më shumë se tri dekadash pluralizëm, kundërshtari politik shihet kaq shpesh si armik që duhet asgjësuar politikisht, në vend që të pranohet si alternativë që duhet mundur me votë?

Përgjigjja nuk gjendet te ditëlindjet, por te mënyra si e kemi konceptuar politikën. Për një kohë të gjatë, pushteti në Shqipëri është identifikuar me njeriun që e ushtron atë. Në diktaturë, partia dhe shteti u vunë nën autoritetin e një udhëheqësi të vetëm. Në pluralizëm, ndonëse rrethanat janë thelbësisht të ndryshme, partitë kanë shfaqur shpesh prirjen për t'u organizuar rreth kryetarit, ndërsa debati i brendshëm, konkurrenca dhe llogaridhënia kanë mbetur të dobëta.

Kështu, kemi rrezikuar ta ngatërrojmë demokracinë me ndërrimin e emrave. Sikur mjaftonte të largohej diktatori që të vinte liria; sikur mjaftonte të ndërrohej qeveria që të ndryshonte shteti. Por liria nuk është vetëm mungesa e diktatorit. Është prania e institucioneve që funksionojnë pavarësisht se kush është në krye. Është gjykata që zbaton ligjin pa pyetur për përkatësinë politike, administrata që nuk trajtohet si plaçkë pas çdo zgjedhjeje, vota që numërohet dhe nuk negociohet, pushteti që kontrollohet dhe jo thjesht zëvendësohet.

Hoxha la pas trashëgiminë e shtetit të nënshtruar ndaj partisë dhe të individit ndaj pushtetit. Alia u përball me fundin e këtij sistemi dhe me një tranzicion që nuk mund të shmangte përplasjen me të kaluarën, edhe pse përballja me trashëgiminë e diktaturës mbeti e paplotë. Ndërsa periudha postkomuniste, ku Berisha është një nga protagonistët kryesorë, tregoi se pluralizmi politik nuk mjafton vetvetiu për të kapërcyer personalizimin e pushtetit dhe konfliktin e përhershëm mes kampeve.

Rrëzimi i një busti e monumenti nuk mjafton për të çrrënjosur mentalitetin që e ngriti atë. As zgjedhjet e lira, sado të domosdoshme, nuk garantojnë të vetme një kulturë demokratike. Mund të ndryshojnë flamujt, programet, emrat e partive dhe fytyrat në zyrat e shtetit, por nëse pushteti vazhdon të shihet si pronë personale, institucioni mbetet i dobët dhe demokracia rrezikon të kufizohet te procedura. Kjo nuk do të thotë se diktatura dhe pluralizmi janë e njëjta gjë. Barazimi i tyre do të ishte një gabim historik. Në diktaturë, kundërshtimi politik shtypej dhe liria mohohej nga vetë natyra e regjimit; në demokraci, ekzistojnë zgjedhjet, konkurrenca politike dhe mundësia e ndërrimit të pushtetit. Por pikërisht sepse këto dallime janë thelbësore, duhet të kërkojmë më shumë nga pluralizmi: jo vetëm të drejtën për të zgjedhur një udhëheqës, por edhe garancinë se asnjë udhëheqës nuk mund të vendoset mbi institucionet.

Tri ditëlindjet e tetorit nuk parashikojnë fatin e kombit. Ato nuk përbëjnë ndonjë shenjë mistike dhe nuk provojnë ekzistencën e një cikli të paracaktuar historik. Por, të vendosura pranë njëra-tjetrës, na japin një arsye për të shqyrtuar të shkuarën dhe për të gjykuar të tashmen. Na kujtojnë se historia nuk matet vetëm me jetëgjatësinë e udhëheqësve apo me ndryshimin e sistemeve, por edhe me aftësinë e një shoqërie për të nxjerrë mësime nga përvoja e saj. Dhe mësimi më i vështirë i Shqipërisë mund të jetë pikërisht ky: të mos e kërkojë shpëtimin te njeriu i radhës, por te rregullat që vlejnë për të gjithë; të mos presë një udhëheqës që premton t'i zgjidhë të gjitha, por të ndërtojë institucione që nuk varen nga premtimet e askujt.

Në fund, pyetja nuk është pse Enver Hoxha, Ramiz Alia dhe Sali Berisha kanë lindur në të njëjtën javë të tetorit. Pyetja është se çfarë ka mësuar Shqipëria nga epokat që lidhen me emrat e tyre. Sepse, për sa kohë politika do të vazhdojë të rrotullohet rreth individit, ne do të mbetemi më të aftë të kujtojmë ditëlindjet e udhëheqësve sesa të ndërtojmë institucione që i mbijetojnë udhëheqësit. Dhe ndoshta kjo është ironia më e madhe e këtyre tri datave: kemi ndërruar sistemin, por ende nuk e kemi përfunduar punën me kulturën e pushtetit.

Përtej Listës Kombëtare të Trashëgimisë, kush e shpëtoi Vallen e Osman Takës nga harresa

Nga Leonard Veizi
 
-Uh, u dalldis fukaraja! - shfryu bashkëshortja e prefektit të Beratit, teksa, përtej ballkonit të sarajeve, në oborrin e shtëpisë së Gori Xhokaxhiut, një dasmë kishte marrë zjarr nga muzika dhe vallja.
-Në klarinetë Halit Berati...
Është Shqipëria e fundit të viteve '30, pak para pushtimit italian të vendit. Në njërën anë, sallonet e pushtetit, me etiketën, përçmimin dhe distancën e tyre nga jeta e njerëzve të thjeshtë; në anën tjetër, oborri ku muzika nuk njeh hierarki dhe trupi i valltarit bëhet gjuhë më vete. Mes këtyre dy botëve, një burrë kërcen. Nuk po argëton thjesht dasmorët. Po lëviz brenda një tradite që e ka sjellë deri aty një histori shumë më të gjatë se vetë jeta e tij.
-Muzika, zonjë, - justifikon sinjor Alberto, i ftuari i Prefektit në saraje, por që ishte oficeri italian i SIM-it, i kamufluar në Shqipëri si përfaqësues i një firme që merrej me gramafonë dhe disqe. Përgjigjja është e shkurtër, por skena thotë më shumë nga sa duket. Ajo që për zonjën e prefektit është dalldisje e një fukarai, për të tjerët është një shpërthim jete. Një popull që këndon e kërcen, edhe kur mbi të rëndon hija e agresionit të ardhshëm.
Kështu e futi Viktor Gjika vallen çame të Osman Takës në filmin "Gjeneral Gramafoni". Regjisori nuk e trajtoi si një numër folklorik të vendosur aty për të zbukuruar rrëfimin. Vallja u bë pjesë e atmosferës së kohës, e kontrastit mes pushtetit dhe popullit, mes atyre që e shohin jetën nga ballkonet dhe atyre që e jetojnë në oborre. Në atë sekuencë, kamera regjistroi edhe mjeshtërinë e Taip Madanit, interpretuesit që i dha kësaj valleje një jetë të veçantë në celuloid.
Madani nuk kërcente për të treguar se sa i zoti ishte. Ai e njihte masën e lëvizjes, përmbajtjen e gjestit, çastin kur trupi duhet të përkulet dhe atë kur duhet të ngrihet, sikur të sfidonte jo vetëm peshën e vet, por edhe tokën që e mbante. Eleganca e tij nuk ishte zbukurim i jashtëm. Ishte një mënyrë të foluri pa fjalë, një dialog mes krenarisë, vetëpërmbajtjes dhe shpërthimit.
Në një valle të tillë nuk mjafton të dish hapat. Duhet të kuptosh frymën e saj.
Vath Koreshi, në skenarin filmik, e vendos bisedën brenda përgatitjeve të Italisë Fashiste për pushtimin e Shqipërisë. Nga ballkoni ku ndiqnin kërcimin mahnitës, Alberto i shpjegon mikut të tij, Mikele Ventuçit, drejtues i AIPA-s në Shqipëri:
-Kjo valle nuk dihet saktësisht kur është krijuar. Ndoshta, ka pesë shekuj. Mos vallë rrojnë më tepër kështjellat?
Pyetja e zhvendos bisedën nga valltari te historia. Çfarë mbetet nga një popull kur kalojnë shekujt?
-Ju pëlqen të mbroni tezën tuaj, - i përgjigjet Mikele.
Por këtu nuk bëhet fjalë vetëm për një tezë. Një valle mund të mos ketë një datë të saktë krijimi, mund të mos ketë një autor të vetëm dhe mund të ketë ndryshuar gjatë përcjelljes nga një brez te tjetri. Megjithatë, ajo mund të mbartë një histori që dokumentet nuk e kanë ruajtur.
-Në një këngë të tyre thuhet se kush është burrë nuk derdh lot por gjak turku. E parëndësishme është kjo?
Ndërsa dy italianët flasin mes tyre, Prefekt Krisithoni i ndjek me sy duke bërë llogari se nga cila anë duhet t'ia mbante, të vazhdonte të mbështeste Mbretin Zog në perëndim e sipër, apo të përqafonte idenë e Duçes për bashkimin e Shqipërisë në stemën e Savojës. Ndërkohë Taip Madani kërcen me forcën e elegancës, ndërsa dialogu i italianëve të pararojës merr një tjetër kuptim.
-Do të ishte e papërmbajtshme furia e njerëzve të mbledhur kështu - thotë Alberto i disqeve duke iu referuar dasmorëve të ngazëllyer që ndiqnin interpretimin e valles.
E gjithë skena jep mesazhe të forta, pikërisht nën muzikalitetin e orkestrës popullore, të një valleje të çmuar për shqiptarët.
Sigurisht, një valle nuk është program politik dhe as çdo dasmë është akt qëndrese. Por arti popullor ka një mënyrë të vetën për të mbijetuar përtej regjimeve, kufijve dhe ideologjive. Ai përcillet jo sepse dikush urdhëron të ruhet, por sepse njerëzit vazhdojnë ta ndiejnë si pjesë të vetes.
Kjo është edhe arsyeja pse Taip Madani meriton të kujtohet përtej rolit të tij në film. Ai ishte një nga interpretuesit virtuozë që e mbajtën gjallë vallen e Osman Takës dhe e përcollën te brezat e tjerë. Nëpërmjet tij, vallja nuk mbeti vetëm një kujtim i një mjedisi të caktuar krahinor. Ajo u bë e dukshme për një publik shumë më të gjerë, duke kaluar nga tradita e gjallë te dokumentimi filmik dhe kujtesa kulturore.
Madani vdiq në shkurt të vitit 2014, në një aksident automobilistik. Por imazhi i tij duke kërcyer vazhdon të mbetet. Celuloidi e ruajti lëvizjen, ndërsa kujtesa ruajti mjeshtërinë. Në këtë kuptim, filmi i Viktor Gjikës bëri më shumë sesa regjistroi një interpretim: i dha një dëshmi të qëndrueshme një arti që jeton kryesisht përmes trupit dhe përcjelljes gojore.
Kur Vallja e Osman Takës përfshihet në Listën Kombëtare të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale, vëmendja nuk duhet të ndalet vetëm te emri i valles. Pas saj qëndrojnë njerëzit që e mësuan, e ruajtën dhe e përcollën. Qëndrojnë mjeshtrit që nuk shkruan traktate mbi folklorin, por e lanë gjurmën e tyre në çdo lëvizje. Njëri prej tyre ishte Taip Madani.
Ka një padrejtësi të heshtur në mënyrën si kujtojmë trashëgiminë: shpesh nderojmë simbolin, por harrojmë bartësin. Flasim për vallen, por jo për këmbët që e çuan përpara; për këngën, por jo për zërin që e shpëtoi nga harresa; për traditën, por jo për njerëzit që e mbajtën gjallë kur ajo nuk kishte as skenë, as drita, as duartrokitje.
Osman Taka i përket historisë së kësaj valleje, por Taip Madani i përket historisë së mënyrës si ajo u ruajt dhe u bë e njohur. Prandaj, përfshirja e saj në trashëgiminë kulturore duhet të shërbejë edhe si një rast për të rikthyer në kujtesë emrat e interpretuesve që i dhanë asaj jetë dhe formë.
Vallja e Osman Takës është një prej këtyre pasurive. Taip Madani ishte një nga ata që e mbajtën gjallë. Dhe kjo është arsye e mjaftueshme që emri i tij të mos kërcejë kurrë jashtë kujtesës sonë.

Obelisku që priti 40 vjet, monumenti më i famshëm i SHBA u hap për publikun në 9 tetor 1888

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Tek ngjitesha shkallëve të Memorialit të Linkolnit e pashë sërish. I gjatë, i bardhë, thuajse i tretur në diellin e fortë të Uashingtonit qëndronte atje si një vijë që lidh qiellin me tokën. Rreth meje, turistë nga e gjithë bota pozonin te “Reflecting Pool” apo Pishina Pasqyruese. Ndoshta askush nuk e vërente me aq imtësi, por unë  nuk i hiqja sytë nga një detaj: në rreth një të tretën e lartësisë, guri i bardhë errësohej papritur. Askush nuk bënte hije në atë lartësi. Ajo është si një plagë. Gjurma e një vendi që u nda më dysh dhe gjeti forcën të bashkohej sërish. Në atë çast kuptova se nuk po shikoja thjesht një monument, por historinë e Amerikës të gdhendur në gur. Dhe kjo histori, zyrtarisht, u hap për publikun pikërisht më 9 tetor 1888...

 

...Në dukje, një lajm administrativ. Në të vërtetë, fundi i një odiseje 40-vjeçare.

Monumenti ishte ngritur për të nderuar Xhorxh Uashingtonin, komandantin e Ushtrisë Kontinentale gjatë Revolucionit dhe presidentin e parë të Shteteve të Bashkuara, por ideja lindi vetëm pas vdekjes së tij në 1799. Republika e re kishte nevojë për një simbol fizik.

Për këtë, në 1833 u krijua Shoqëria Kombëtare e Monumentit të Uashingtonit dhe arkitekti Robert Mills projektoi një obelisk gjigant. Guri i themelit u vendos me ceremoni madhështore më 4 korrik 1848.

Atëherë filloi drama.

 

Monumenti i ndërprerë

Punimet vazhduan deri në 1854, kur gjithçka u ndal. Fondet u shteruan. Pastaj shoqëria ra nën kontrollin e Partisë “Know-Nothing Party”, një lëvizje politike nativiste dhe anti-emigrante, çka solli humbjen e besimit dhe të donatorëve.

Më pas erdhi Lufta Civile Amerikane.

Ndërtimi mbeti i pezulluar nga 1854 deri në 1877. Për më shumë se dy dekada, mbi kryeqytet qëndronte një trung i papërfunduar prej 46 metrash, një obelisk pa majë. Uashingtonasit e quanin "fabrika e gurit". Ishte metafora më e përsosur e një vendi të ndarë.

Vetëm pas luftës, kur vendi po përpiqej të rindërtohej, në 1876 Kongresi Amerikan mori përsipër projektin. Punimet rifilluan në 1877 dhe struktura prej guri u përfundua më 6 dhjetor 1884. Dedikimi zyrtar u bë më 21 shkurt 1885, një ditë para ditëlindjes së Uashingtonit, dhe më në fund, më 9 tetor 1888, dyert u hapën për publikun. Vonesa ishte për shkak të ashensorit me avull dhe punimeve të brendshme.

 

169 metrat që e bënë botën të shikojë lart

Në përfundim, monumenti ishte një mrekulli: i veshur me mermer, granit dhe gneis blu me lartësi rreth 169 metra.

Kur u përfundua në 1884, ia mori rekordin Katedrales së Këlnit në Gjermani dhe ishte struktura më e lartë në botë. E mbajti deri në 1889, kur në Paris u ngrit Kulla Eiffel. Sot mbetet ende obelisku më i lartë në botë dhe struktura më e lartë prej guri.

Ajo vija që shihja nga shkallët e Memorialit të Linkolnit është pikërisht kufiri i asaj ndarje - aty ku mermeri i vjetër takon mermerin e ri.

Një aks simbolik

Vendndodhja nuk është rastësore. Ai qëndron në “National Mall” apo Shëtitoren Kombëtare, në aksin monumental që lidh Kapitolin - selinë e ligjit - me Memorialin e Linkolnit - simbolin e ruajtjes së bashkimit. Në mes, Pishina Pasqyruese reflekton të dyja.

Nëse Uashingtoni përfaqëson lindjen e republikës, Linkolni përfaqëson shpëtimin e saj. Dhe obelisku në mes është qepja që i mban bashkë.

 

Tërmeti si prova e fundit

Më 23 gusht 2011, një tërmet me magnitudë 5.8 goditi Virxhinian dhe u ndje fuqishëm në Uashington. Mermeri u ça në mbi 150 vende. Monumenti u mbyll për gati tre vjet dhe u rihap më 12 maj 2014, pas një restaurimi prej 15 milionë dollarësh.

Pra, ky obelisk ka vdekur dhe është ringjallur dy herë: një herë nga politika, një herë nga natyra. Ndoshta kjo është arsyeja pse, kur e sheh nga afër, nuk të duket thjesht një gur. Të duket si një premtim që Amerika i bëri vetes - dhe e mbajti, edhe pse me 40 vjet vonesë.

 

 

Teknologjia e zhvendosjes, si prodhohet harresa në një shoqëri voyeuriste

Nga Leonard Veizi

 

Në psikanalizë ekziston një mekanizëm i njohur si zhvendosja. Kur një e vërtetë është shumë e rëndë për t'u përballuar, mendja nuk e zhduk. E zhvendos. E çon ankthin, konfliktin apo agresivitetin drejt një objekti tjetër, më të largët, më të sigurt për t'u urryer dhe përfolur.

Kur këtë nocion e përdorim për të lexuar sjelljen e një shoqërie, nuk kemi të bëjmë me një diagnozë, por me një metaforë të dobishme. Dhe Shqipëria sot ofron plot raste për ta provuar.

Ne nuk e zhdukim skandalin. E zhvendosim.

Ish-vila e Enver Hoxhës u përfshi nga flakët gjatë një proteste opozitare. Sipas raportimeve, drejt godinës u hodhën dhjetëra molotovë ndërsa brenda ndodheshin artistë dhe pjesëtarë të stafit. Brenda pak orësh, vendi u nda sërish në dy llogore historike: njëra pa një relike të diktaturës që duhej goditur, tjetra një akt vandalizmi. Vila u kthye në skenë dhe armik popullor.

Sepse një armik i vdekur është gjithmonë më i sigurt se një problem i gjallë.

Në një skenë tjetër, shumë më afër, zhvendosja bëhet edhe më e dukshme. Në qendër të debatit publik kanë qenë komunikimet mes ish-drejtoreshës së SHISH-it, Vlora Hyseni, dhe biznesmenit Ergys Agasi. Sipas raportimeve mbi hetimin, bëhet fjalë për qindra komunikime dhe dyshime për përcjellje të informacionit të klasifikuar; ndaj saj është caktuar masa e arrestit në shtëpi, ndërsa çështja mbetet objekt hetimi.

Në këtë histori janë shfaqur edhe diskutime politike për "fikjen e radarëve". Këtu duhet dallimi thelbësor mes faktit të hetuar, pretendimit politik dhe verdiktit përfundimtar.

Dhe çfarë bën publiku? Në vend që të merret me thelbin - çfarë informacioni doli nga një institucion shtetëror dhe a u cenua siguria - merret me pjesën rozë: kush me kë foli, kush kujt i shkroi.

Sekreti shtetëror kthehet në telenovelë.

Pastaj, në ekran del një tjetër. Në fund të shtatorit dhe fillim të tetorit 2026, mediat raportuan publikimin e videove intime ku pretendohet se shfaqet kompozitori Adrian Hila. Policia ka nisur hetime për publikimin dhe shpërndarjen e tyre.

Dhe tema ndryshon: nga informacioni i klasifikuar te dhoma e gjumit. Nga siguria kombëtare te trupi i tjetrit.

Një video intime nuk kërkon analizë. Kërkon një klikim. Dhe këtu publiku nuk është më vetëm konsumator, bëhet pjesë e prodhimit: njëri shpërndan, tjetri komenton, i treti dënon moralisht.

Gustave Le Bon, te "Psikologjia e turmës", shkruante për impulsivitetin dhe sugjestionueshmërinë e turmës. Shumë teza të tij sot nuk merren si shkencë e përfunduar, por ideja se turma reagon më shumë ndaj emocionit dhe imazhit sesa ndaj arsyetimit të ftohtë, mbetet e dobishme për të kuptuar spektaklin e rrjeteve sociale.

Dhe ndërkohë, tema kryesore largohet ngadalë nga tavolina. Nuk censurohet. Nuk ndalohet. Thjesht zhvendoset.

Kjo është ndoshta forma më moderne e harresës: jo të të detyrojnë të mos mendosh, por të të japin aq shumë gjëra për të parë, sa të mos kesh më kohë të mendosh.

Arnaut Mami, pirati shqiptar që kapi rob autorin e Don Kishotit

 

Nga Leonard Veizi

Më 26 shtator 1575, në ujërat e Mesdheut ndodhi një ngjarje që do të mbetej në historinë e letërsisë botërore. Një grup piratësh nga Algjeri sulmoi dhe kapi galerën spanjolle “El Sol”. Mes robërve ishte një ushtar i plagosur në betejën e Lepantos, një njeri që ende nuk e kishte shkruar veprën që do ta bënte të pavdekshëm. Quhej Migel de Servantes...

 

…Në krye të flotiljes korsare ishte Arnaut Mami, komandant me prejardhje shqiptare, i njohur mirë në Mesdheun e shekullit XVI. Servantesi nuk ishte një udhëtar i rastësishëm. Ishte ushtar me përvojë, që po kthehej nga Italia drejt Spanjës me letra rekomandimi nga njerëz të fuqishëm të oborrit spanjoll. Por në det, letrat nuk kishin vlerën që kishin në tokë. Përballë topave, fati i tij u vendos me force.

Kështu nisi një nga pesë vitet më të vështira të jetës së shkrimtarit që më vonë do t'i jepte botës Don Kishotin.

 

Një shqiptar në detet e Perandorisë Osmane

Arnaut Mami ishte një prej atyre figurave që mund të prodhonte vetëm Mesdheu i shekullit XVI: një hapësirë ku perandoritë përplaseshin, tregtia lulëzonte dhe pirateria ishte pjesë e luftës. Në atë botë, kufiri mes detyrës ushtarake, aventurës dhe grabitjes ishte i paqartë, dhe njerëzit ndërronin shpesh zotër, flamuj e besnikëri.

Mbiemri historik Arnaut lidhej drejtpërdrejt me prejardhjen e tij shqiptare. Ai vepronte në shërbim të autoriteteve osmane të Algjerit dhe drejtonte forca detare që godisnin anijet armike në Mesdhe. Për Spanjën e Filipit të II-të, këta korsarë ishin një kërcënim i vazhdueshëm. Për Algjerin, ishin shtylla e fuqisë së tij ushtarake dhe ekonomike.

Këtu duhet një saktësim historik që shpesh humbet: Arnaut Mami komandonte flotiljen që kapi anijen, por Servantesi përfundoi si rob i Dali Mamit, një tjetër kapiten korsar, me prejardhje greke. Pikërisht Dali Mami u bë zotëruesi i tij gjatë gjithë robërisë.

 

Pesë vjet robëri në Algjer

Kur u sulmua “El Sol”, Servantesi e njihte mirë luftën. Kishte marrë pjesë në betejën e Lepantos në vitin 1571, ku ishte plagosur rëndë. Dora e majtë i kishte mbetur e gjymtuar - prandaj më vonë do të njihej si el manco de Lepanto - i gjymtuari i Lepantos.

Në shtator 1575, ai po kthehej nga Napoli drejt Spanjës bashkë me të vëllanë, Rodrigo de Servantesin. Një stuhi e kishte shpërndarë flotiljen dhe El Sol kishte mbetur e vetme. Pranë brigjeve katalanase, korsarët e sulmuan pas një lufte të ashpër.

Servantesi u dërgua në Algjer, ku nisi një robëri që do të zgjaste deri në vitin 1580. Letrat e rekomandimit që mbante me vete e bënë Dali Mamin të besonte se kishte kapur një njeri shumë të rëndësishëm. Për lirimin e tij u kërkua një shpërblim prej 500 dukatësh ari, një shumë e papërballueshme për familjen e shkrimtarit.

Gjatë këtyre viteve, Servantesi u përpoq disa herë të arratisej. Të gjitha përpjekjet dështuan, por ai nuk hoqi dorë kurrë nga ideja e lirisë. Vetëm në vitin 1580, pasi u mblodhën paratë e shpërblimit me ndihmën e familjes dhe të murgjve trinitarë, u lirua dhe u kthye në Spanjë.

 

Kur historia e një pirati prek historinë e letërsisë

A mund të thuhet se Arnaut Mami ndikoi në lindjen e Don Kishotit?

Nëse merret fjalë për fjalë, po, do të ishte teprim. Don Kishoti nuk lindi vetëm nga pesë vitet e robërisë. Por përvoja e Algjerit la gjurmë të thella në veprën e Servantesit, në mënyrën se si ai trajtoi robërinë, dinjitetin njerëzor, lirinë dhe raportin me tjetrin.

Kujtimet e asaj periudhe u pasqyruan qartë në shkrimet e tij, te Don Kishoti ku gjendet edhe Rrëfimi i Robit, si dhe te vepra Banjat e Algjerit (Los baños de Argel). Servantesi e njihte botën e robërisë jo nga të dëgjuarit, por sepse e kishte jetuar mbi kurriz.

Këtu historia e Arnaut Mamit merr një kuptim të veçantë. Një komandant korsar shqiptar, pjesë e makinës ushtarake osmane në Afrikën e Veriut, shfaqet në një nga kthesat vendimtare të jetës së shkrimtarit spanjoll. Takimi i tyre nuk ishte duel romantik mes dy kulturave, por një episod i luftës së gjatë për kontrollin e Mesdheut, ku njerëzit kapeshin rob, shiteshin, shpërbleheshin dhe shpesh nuk ktheheshin më.

Por historia ka këtë mënyrë të çuditshme për të lidhur emra që ndryshe nuk do të takoheshin kurrë.

 

Një histori që duhet treguar pa komplekse

Në kujtesën shqiptare, figurat me prejardhje shqiptare që vepruan larg atdheut kalojnë shpesh nga harresa te krenaria e tepruar. Në rastin e Arnaut Mamit, rreziku është që ai të paraqitet ose si i parëndësishëm, ose si hero kombëtar, sikur kapja e Servantesit të ishte një fitore shqiptare mbi letërsinë spanjolle.

Asnjëra qasje nuk i shërben historisë.

Arnaut Mami duhet parë në kohën e vet: si komandant pirat me origjinë shqiptare, që veproi në një hapësirë të sunduar nga rivaliteti osmano-spanjoll. Veprimtaria e tij ishte pjesë e një lufte detare ku robëria ishte praktikë e zakonshme. Fakti që një prej robërve të flotiljes së tij ishte Migel de Servantesi e bën episodin të jashtëzakonshëm, por nuk ia ndryshon natyrën.

Dhe këtu qëndron vlera për ne: jo te përvetësimi i një emri të madh, por te rikthimi i një figure shqiptare në kontekstin e historisë mesdhetare.

Më 26 shtator 1575, Arnaut Mami hyri në jetën e Servantesit përmes një sulmi detar. Pesë vjet më vonë, shkrimtari u kthye në Spanjë. Do të jetonte edhe shumë vite, do të botonte Don Kishotin dhe do të bëhej një nga themeluesit e letërsisë moderne.

Pirati shqiptar mbeti në kronikat e Mesdheut. Servantesi mbeti në historinë e njerëzimit.

Por për një çast, në një ditë shtatori, në detin pranë Katalonjës, rrugët e tyre u kryqëzuan. Dhe kjo mjafton që episodi të mos jetë një shënim i zakonshëm kalendari, por një histori që ia vlen të tregohet.

Horoskopi, po t’i besonin yjeve, astrologët do luanin në bursë, jo në televizor

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Shqiptarët e duan horoskopin. E duan aq shumë, sa dikur blije gazetën vetëm për faqen e fundit. Pjesën tjetër e lije të paprekur, mjafton të mësoje çfarë kishte rezervuar fati për shenjën tënde.

Gazeta e humbi peshën e dikurshme, por horoskopi jo. Përkundrazi. Sot e gjen kudo: në rubrikat e mëngjesit, në emisionet e pasdites, në portale, në TikTok, në biseda kafenesh. Është bërë ritual modern.

Dikur pyesnim gjyshen, priftin, hoxhën apo plakun e lagjes se çfarë na priste. Sot pyesim yjet. Dhe yjet, me sa duket, kanë marrë përsipër të merren me hallet tona të përditshme.

Ne e futëm horoskopin edhe në muzikë. Në Festivalin e Fundvitit 1991, Irma Libohova këndoi një këngë të Piro Çakos me tekst të Agim Doçit:

 

“Horoskopin dëgjojmë, horoskopin dëgjojmë,

ora tetë pa pesë fatin tonë kërkojmë…”

 

Ishte profeci. Horoskopi doli nga gazeta dhe pushtoi gjithçka.

Më vonë Anila Mimani e çoi një hap më tej. Horoskopi nuk ishte më parashikim i përgjithshëm, por këshilltar martese:

 

“Ma ka thënë dhe horoskopi, kujdes, burri po ta dredh…

po më iken mendja fare, nuk e di se si t’ja mbledh”

 

Nuk na mjafton më të dimë nëse do kemi ditë të mirë. Duam të dimë edhe a po na tradhton partneri. Horoskopi u bë konsulent universal: për para, dashuri, punë, shëndet, udhëtime dhe të ardhmen e fëmijëve.

Këtu fillon komedia.

Horoskopi ka 12 shenja. Bota ka 8 miliardë njerëz. I bie që çdo shenjë përfaqëson rreth 666,7 milionë njerëz. Të gjithë këta – fermeri në Bangladesh, biznesmeni në Nju Jork, pensionistja në Tiranë, studenti në Tokio – do të kenë të njëjtin fat, vetëm pse kanë lindur në të njëjtin muaj?

“Do keni përmirësim financiar.” Kush, të 666 milionët bashkë?

“Do keni fat në dashuri.” Të gjithë në të njëjtën ditë?

“Një person nga e kaluara do rikthehet.” Cili, dhe në ç’orë?

Kur e vë re këtë, astrologjia nxjerr formulën e shpëtimit: ashendentin, Hënën, shtëpitë, retrogradin e Mërkurit. E bën më të ndërlikuar që të duket më bindëse. Por një formulë e ndërlikuar nuk është domosdoshmërisht e vërtetë.

Truku më i vjetër është vagullsia. “Do përballeni me një ndryshim.” Po, jeta është ndryshim. “Dikush pranë jush nuk është i sinqertë.” E mundur. “Do keni një mundësi të re.” Kush nuk ka?

Pastaj punon kujtesa selektive. Një parashikim që qëllon mbahet mend, dhjetë që dështojnë harrohen. Nëse thotë “do merrni një lajm” dhe të telefonon një mik, thua: E tha horoskopi! Nëse nuk ndodh asgjë, e harron.

Çështja nuk është ta ndalojmë. Le ta lexojë kush të dojë për qejf. Problemi nis kur zbavitja kthehet në bindje dhe bindja bëhet udhërrëfim.

Martesën nuk e vendos Venusi. Punën nuk e vendos Mërkuri. Investimin nuk e vendos Jupiteri. E aq më pak shëndetin.

Njerëzimi eci përpara sepse mësoi të dyshojë, të vëzhgojë, të masë dhe të korrigjojë gabimet. Astrologjia bën të kundërtën: të jep përgjigje aty ku jeta nuk ka përgjigje të gatshme. Ndoshta prandaj na pëlqen. Jeta është e pasigurt. Horoskopi të jep iluzionin se dikush e di ç’do ndodhë nesër.

E vërteta është më pak romantike: asnjë yll nuk e di nëse do fitosh para nesër. Asnjë planet nuk e di nëse do dashurohesh. Dhe Mërkuri, edhe kur është retrograd, nuk ka asnjë detyrim kozmik të merret me faturën tënde të dritave. Ndaj pyetja është fare e thjeshtë: vërtet u besoni broçkullave që shesin astrologët?

Nëse po, bëni një marrëveshje me ta: mos u kërkoni të parashikojnë të ardhmen. Sepse po ta kishin këtë aftësi, nuk do shkruanin horoskopin e ditës.

Do ishin duke luajtur në bursë.

21 shtatori, Dita e Paqes në një botë që po armatoset

 

Nga Leonard Veizi

Ka një ironi të hidhur në kalendarin e njerëzimit: më 21 shtator, bota ndalon për një çast dhe shpall Ditën Ndërkombëtare të Paqes. Pastaj, të nesërmen, vazhdon të prodhojë armë, të rrisë buxhetet ushtarake, të zhvendosë trupa, të kërcënojë me hakmarrje dhe të flasë për luftë sikur lufta të ishte një mjet i zakonshëm i politikës.

Në vitin 2026, kjo ironi është bërë edhe më e dukshme. Vetë Kombet e Bashkuara e përshkruajnë paqen si një pasuri që gjendet “në mungesë të rrezikshme” dhe e kanë vendosur këtë vit Ditën e Paqes nën moton “Investing in Peace: For Everyone, Everywhere, Every Day” – investim në paqe, për të gjithë, kudo, çdo ditë.

Por çfarë po bën bota në të vërtetë?

Po investon në armë.

Të dhënat e Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm, SIPRI, janë të ftohta dhe nuk kanë nevojë për retorikë. Shpenzimet ushtarake botërore arritën në 2.887 miliardë dollarë në vitin 2025, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë nga instituti. Ishte viti i njëmbëdhjetë radhazi i rritjes së shpenzimeve ushtarake. Vetëm në Evropë rritja ishte 14 për qind, ndërsa në Azi dhe Oqeani 8,1 për qind.

Këtu fillon pyetja që Dita e Paqes duhet të na detyrojë ta bëjmë.

A po përgatitemi për paqen, apo po përgatitemi për luftën?

Sigurisht, shtetet kanë të drejtë dhe përgjegjësi të mbrojnë qytetarët e tyre. Historia ka treguar se siguria nuk mund të ndërtohet vetëm mbi dëshira të mira. Një ushtri, një mbrojtje e besueshme, një kapacitet parandalues mund të jenë pjesë e stabilitetit.

Por ekziston një kufi i hollë mes mbrojtjes dhe një gare të pafundme armatimi. Kur secili shtet thotë se po armatoset sepse ndihet i kërcënuar, ndërsa shteti përballë armatoset për të njëjtën arsye, krijohet një rreth vicioz: frika prodhon armë, armët prodhojnë frikë dhe frika kërkon përsëri armë.

Dhe kështu paqja fillon të kuptohet jo më si gjendje normale, por si një pushim i përkohshëm mes dy luftërave.

Në Ukrainë lufta vazhdon. Në Lindjen e Mesme konflikte të armatosura dhe tensione të rënda kanë lënë pas mijëra viktima dhe shkatërrime. Në shumë zona të tjera të botës, konfliktet nuk marrin gjithmonë faqen e parë të gazetave, por vazhdojnë të prodhojnë refugjatë, varfëri dhe pasiguri. Ndërkohë, fuqitë e mëdha rikthejnë në fjalorin diplomatik kërcënimin, kundërkërcënimin dhe demonstrimin e forcës.

Edhe fjala “parandalim” është bërë një fjalë e çuditshme. Në teori nënkupton se armët ekzistojnë pikërisht që të mos përdoren. Por sa më shumë armë grumbullohen, aq më shumë shtohet edhe mundësia që një krizë, një gabim llogaritjeje apo një përplasje e kontrolluar keq të prodhojë diçka që nuk kontrollohet më.

Në vitin 2025, shpenzimet ushtarake botërore u rritën me 2,9 për qind në terma realë dhe arritën 2,5 për qind të prodhimit të brendshëm bruto botëror. SIPRI vëren gjithashtu se shpenzimet ushtarake janë rritur për njëmbëdhjetë vite rresht.

Kjo është më shumë se një statistikë.

Pas këtyre trilionëve janë spitale që nuk ndërtohen, shkolla që shtyhen, infrastruktura që mbetet pas, kërkime shkencore që presin financim. Natyrisht, nuk mund të thuhet mekanikisht se çdo dollar i shpenzuar për ushtrinë do të shkonte automatikisht për një shërbim publik. Por pyetja mbi koston e zgjedhjeve mbetet e pashmangshme.

Sepse një raketë kushton para edhe kur nuk lëshohet.

Një tank kushton para edhe kur nuk del nga hangari.

Një avion luftarak kushton para edhe kur qëndron në pistë.

Dhe një arsenal bërthamor kushton jashtëzakonisht shumë për të garantuar, në fund të fundit, që të mos përdoret. Kjo është tragjedia e paradoksit tonë: njerëzimi ka arritur të ndërtojë armë që mund ta shkatërrojnë qytetërimin, ndërsa ende nuk ka arritur të ndërtojë mekanizma politikë aq të fortë sa të parandalojnë gjithmonë përdorimin e tyre.

Prandaj 21 shtatori nuk duhet të jetë thjesht një datë ceremoniale. Nuk mjafton të flasim për paqen, ndërsa fjalori politik mbushet me “vija të kuqe”, “hakmarrje”, “kundërpërgjigje”, “armatim”, “mobilizim” dhe “luftë të mundshme”.

Paqja nuk është vetëm mungesa e të shtënave.

Paqja është edhe mungesa e nevojës për t'i kërcënuar vazhdimisht të tjerët me të shtëna.

Është diplomacia që funksionon përpara se të flasin topat. Është kompromisi përpara ultimatumit. Është telefoni diplomatik që bie në mesnatë për të shmangur një luftë, jo për të dhënë urdhrin e fillimit të saj. Dhe mbi të gjitha, paqja është një zgjedhje politike që duhet të bëhet çdo ditë, jo një urim që përsëritet një herë në vit.

Më 21 shtator do të dëgjojmë edhe një herë fjalën paqe. Do të ishte mirë që, për një ditë të paktën, të dëgjonim më pak fjalën luftë. Sepse nëse vazhdojmë ta ndërtojmë sigurinë vetëm me frikën e njëri-tjetrit, mund të vijë një mëngjes kur bota të jetë aq e armatosur saqë paqja të mos ketë më ku të ulet.

Nëse të gjithë gënjejnë, kush po thotë të vërtetën?

Nga Leonard Veizi

Prej kohësh jetojmë në një epokë të çuditshme. Sekretet janë bërë publike pa qenë publike. Dosjet lexohen pa u hapur. Kasafortat çelen pa u thyer. Dhe informacionet më të klasifikuara të planetit gjejnë rrugën deri në studion e radhës televizive.

Mjafton të ndizet kamera.

Del një njeri serioz, me fytyrën e dikujt që sapo ka dalë nga bodrumi i Pentagonit, Kremlinit apo Zonës 51. Flet me ton të ulët. Ndalet në vendet e duhura. Vështron kamerën sikur pas saj fshihet armiku. Dhe thotë: “Kjo është diçka që ata nuk duan ta dini.”

Kaq mjafton. Sepse fjala “sekret” ka magji. Sa më sekret informacioni, aq më shumë njerëz duan ta besojnë.

Kemi dosje “Top Sekret”. Dokumente që askush nuk i ka parë, por dikush i ka lexuar. Burime që nuk identifikohen. Dëshmitarë që s’mund të dalin publikisht. Ish-oficerë pa emër. Shkencëtarë pa laborator. Ekspertë pa dokumente. Dhe një fjali që i zgjidh të gjitha: “Nuk mund t’ju them më shumë.”

Ah, sigurisht. Sepse po të na thuhej më shumë, do na vinte rreziku te dera.

Por këtu ka një problem të vogël: Si na tregove deri tani?

Kjo është pyetja që mungon gjithmonë. Dhe këtu fillon komedia.

Na thonë se ekzistojnë struktura aq sekrete sa s’hyn dot askush. Se dokumentet ruhen me masa të jashtëzakonshme. Se kush di të vërtetën ka firmosur betime konfidencialiteti. Se informacioni mund të rrezikojë sigurinë kombëtare dhe jetën e miliona njerëzve.

Mirë. Po ti, zotëri i televizionit, si e more vesh? Kush ta dha? Ku e takove? Ta dha me kopje? Ta dërgoi me postë? Ta la poshtë derës? Të telefonoi nga numër i fshehtë? Apo ta solli pëllumbi nga kasaforta?

Nuk e dimë. Sepse “burimi” nuk bëhet publik. Burimi mbetet gjithmonë i padukshëm.

Sa komode!

Kur një gazetar publikon një dokument serioz, mund të pyesësh: kush e nxori, kur është prodhuar, kush e firmosi, a është autentik, a ka gjurmë arkivore?

Kur bëhet fjalë për konspiracionin, këto pyetje quhen mungesë besimi. “Pse nuk më beson?”

Jo, mik. Po të kërkoj provën. Është krejt tjetër gjë.

Të dyshosh ndaj pushtetit është e shëndetshme. Të mos besosh verbërisht deklaratat zyrtare është pjesë e një shoqërie të lirë. Historia është plot me qeveri që kanë fshehur të vërteta dhe shërbime sekrete që kanë bërë operacione të paligjshme.

Por nga kjo nuk del se çdo histori e pabesueshme është e vërtetë.

Përndryshe formula bëhet absurde: Nëse shteti e mohon, është e vërtetë. Nëse s’ka prova, aq më mirë, se i kanë fshehur. Nëse dokumenti s’gjendet, e kanë zhdukur. Nëse s’ka dëshmitarë, i kanë eliminuar.

Një teori që shpjegon gjithçka, nuk provon asgjë. Është ndërtuar që të mos rrëzohet kurrë.

Pastaj vjen pjesa më interesante.

Na thuhet se ekziston një makineri gjigante për të na gënjyer. Shtete, ushtri, shërbime sekrete, universitete, laboratorë, kompani, shkencëtarë, mjekë, inxhinierë, media - mijëra njerëz, të gjithë në të njëjtën skemë. Për dekada. Pa gabuar. Pa u grindur. Pa tradhtuar. Pa nxjerrë një dokument. Pa marrë para për të folur. Pa u dehur një natë dhe për ta nxjerrë bllofin.

Kjo është pjesa më fantastike e historisë.

Komplote të vogla janë të mundshme. Komplote të mëdha janë më të vështira. Por komplote globale që kërkojnë që mijëra njerëz të heshtin për dekada?

Këtu s’kemi më problem me politikën. Kemi problem me natyrën njerëzore.

Njeriu s’di të ruajë as sekretin e vet. Jepi një informacioni që nuk duhet ta dijë askush dhe pas pesë minutash do kërkojë dikë të cilit “mund t’ia thotë, por vetëm mes nesh”.

Kështu funksionon bota. Sekreti rrjedh. Dhe kur është real, lë gjurmë.

Po, ka dokumente sekrete. Ka dosje të klasifikuara. Ka operacione të fshehta. Ka informatorë. Ka njerëz që paguajnë çmim të rëndë për atë që nxjerrin në dritë.

Por ka dallim të madh mes rrjedhjes së informacionit dhe prodhimit të një historie që nuk verifikohet. E para kërkon prova. E dyta kërkon audiencë.

Dhe audienca sot është shumë e uritur. Sidomos për atë që duket e ndaluar.

Kështu lindi një industri e tërë. Një ekonomi e misterit. Sa më e pabesueshme historia, aq më shumë klikime. Sa më i madh armiku, aq më shumë shikues. Sa më i errët komploti, aq më i madh emocioni.

Një thashethem hyn në internet të hënën, bëhet “informacion i klasifikuar” të mërkurën dhe del në televizion të premten si “zbulim tronditës”.

Pastaj vjen fjalia tjetër: “Na kanë gënjyer.”

Po, është e mundur. Qeveritë kanë gënjyer. Shërbimet sekrete kanë gënjyer. Kompanitë kanë fshehur të dhëna.

Por nëse “ata” paskan ngritur një makineri globale, shumë miliardëshe, me mijëra njerëz të koordinuar për dekada vetëm për të na bindur ne se diçka nuk ekziston, lind pyetja: Për çfarë?

Këtu teoritë konspirative kanë problem serioz me matematikën.

E vërteta mund të jetë e fshehur. Mund të kërkojë vite kërkimi. Por nëse dikush pretendon se e ka gjetur, barra është mbi të.

Dhe rikthehemi te pyetja e fillimit.

Kush ua dha sekretin?

Na tregoni gjurmën. Në të kundërt, kemi vetëm një histori. Dhe historitë janë të bukura, por nuk janë prova.

Ndalohet të ndalosh

Nga Leonard Veizi

Ka ndodhur që një fjali të bëhet më e famshme se njeriu që e ka thënë. Por ka edhe raste kur ajo kapërcen kohën e saj dhe shndërrohet në një shprehje që mbetet gjatë në kujtesën kolektive.
“Il est interdit d’interdire.”
Është e ndaluar të ndalosh.
Mjaftojnë këto pesë fjalë për të sjellë ndër mend Parisin e vitit 1968: Sorbonën e pushtuar, kalldrëmet e shkulur nga rruga, tymin mbi “Quartier Latin” apo “Lagjja Latine”, policinë me mburoja, studentët pas barrikadave dhe muret e mbuluara me fjali që dukeshin sikur talleshin me gjithë botën e vjetër.
Por historia, si gjithmonë, ka një ves të bezdisshëm: nuk i bindet legjendës.
Shprehja nuk lindi në Sorbonë. Nuk ishte, në kuptimin e ngushtë, as krijim i studentëve të Majit ’68. Ajo ishte përdorur më parë nga humoristi francez Jean Yanne, në një kontekst ironik. Revolta e përvetësoi. Dhe siç ndodh me batutat e goditura, doli nga goja e autorit dhe nisi të jetonte jetën e vet. Ndoshta sepse Parisi i vitit 1968 kishte nevojë pikërisht për një fjali të tillë. Një fjali që e kafshonte autoritetin në gjuhën e tij.
Gjithçka kishte nisur pak më herët, në Nanterre.
Më 22 mars, studentët ngrihen në revoltë. Kundërshtuan rregullat universitare, luftën në Vietnam, strukturat e ngurtësuara të autoritetit. Mes tyre ishte Daniel Kon-Bendit, një emër që shumë shpejt do të bëhej simbol i rebelimit. Në fillim, pushteti mendon se ka përballë një grup studentësh të zhurmshëm.
Dhe ky ishte një gabim. Sepse revoltat e mëdha rrallë e tregojnë që në nisje madhështinë e tyre.
Më 3 maj, policia hyri në Sorbonë. Pati arrestime. Universiteti u mbyll. Përplasjet zhvendoset në rrugë. Dhe rruga ka një kujtesë të vetën. Në “Lagjjen Latine” ngrihen barrikadat.
“Jini realistë, kërkoni të pamundurën.”
“Është e ndaluar të ndalosh.”
Fjali të shkurtra, por pas tyre fshihej një kthesë e madhe.
Profesorit mund t’i thuhet Jo. Policit mund t’i thuhet Jo. Qeverisë mund t’i thuhet Jo. Traditës mund t’i thuhet Jo. Edhe asaj që deri dje quhej “normale” mund t’i thuhet Jo. Dhe kur një brez nis t’i thotë jo asaj që të gjithë të tjerët e kanë pranuar si po, kriza nuk është më universitare. Është shoqërore.
Më 10 maj vjen nata e madhe. “Nata e Barrikadave”. Parisi nuk duket më si kryeqyteti elegant i një shteti të fuqishëm europian. Në “Quartier Latin” u dogjen makina, u ngritën barrikada, policia sulmoi, studentët u përgjigjën. Gurët e shkëputur nga rruga fluturuan në ajër. Një qytet i tërë shihte në ekran diçka që deri atëherë dukej e pamundur: autoriteti mund të viheshin në siklet. Këtu frika ndërron anë.
Më 13 maj, sindikatat thirrën grevë të përgjithshme. Rreth 800 mijë njerëz marshuan në Paris. Nuk Iishin më vetëm studentët. Lëviz një shoqëri e tërë. Fabrikat ndalen. Punëtorët hyjnë në grevë. Universitetet mbushen me debate. Miliona njerëz përfshihen në një krizë që nuk zgjidhet më me urdhër policie.
Në fund të majit, Franca është praktikisht e paralizuar. Dhe në mes të këtij kaosi, një fjali prej pesë fjalësh bëhet flamur.
Është e ndaluar të ndalosh.
Por sa më shumë e mendon, aq më paradoksale bëhet. Sepse çfarë është ajo vetë? Një ndalim. Një ndalim kundër ndalimit. Nëse dikush thotë: “Nuk lejohet ta bësh këtë”, rebelimi i përgjigjet: “Nuk lejohet të më ndalosh.” Pra, edhe rebeli përdor gjuhën e urdhrit. Vetëm se e kthen armën në drejtim të kundërt. Këtu qëndron bukuria dhe rreziku i saj. Ajo nuk kërkon thjesht një liri administrative. Kërkon lirinë për të vënë në dyshim vetë rregullin.
Dhe këtu nis problemi i vërtetë. Sepse një shoqëri mund të tolerojë shumëçka: një protestë, një grevë, një demonstratë. Mund të tolerojë edhe një grup studentësh që bërtasin në shesh. Por fillon të dridhet kur dikush pyet:
Pse duhet të jetë kështu?
Kjo është pyetja që i tremb më shumë sistemet. Jo “çfarë do të ndryshojmë?”, por “kush vendosi që kjo nuk mund të ndryshohet?”
Në fund, De Gol e rimerr iniciativën. Më 29 maj largohet për pak orë drejt Baden-Badenit. Të nesërmen kthehet në Paris dhe shpërndan Asamblenë Kombëtare.
Në qershor, zgjedhjet parlamentare u japin gaullistëve një fitore të madhe.
Maji ’68 nuk e rrëzoi De Gol-in. Nuk e përmbysi shtetin. Nuk solli revolucionin politik që e ëndërronin disa. Por ndodhi diçka tjetër, më e ngadaltë dhe ndoshta më e rëndësishme. Autoriteti humbi aureolën. Profesorët nuk ishin më të pagabueshëm. Prindërit nuk ishin më pronarë absolutë të së vërtetës. Institucionet nuk ishin më jashtë kritikës. Dhe fëmijët e bindur të shoqërisë së vjetër zbuluan një fjalë të vogël, por të fuqishme: Jo.
Prandaj “Il est interdit d’interdire” vazhdon të jetojë.
Jo sepse ishte slogani më autentik i Sorbonës. Jo sepse Zhan Jan shkroi një manifest revolucionar. As sepse Maji ’68 ishte një revolucion i përsosur. Por sepse fjalia përmban një të vërtetë që çdo pushtet e kupton me vonesë: nuk mund ta ndalosh përgjithmonë njeriun të pyesë pse po e ndalon.
Mund t’i mbyllësh universitetin. Mund ta largosh turmën nga sheshi. Mund të arrestosh protestuesit. Mund të pastrosh muret nga grafitet. Mund t’i kthesh kalldrëmet në vend. Por ideja është më e vështirë për t’u arrestuar. Kjo është arsyeja pse pushtetet kanë gjithmonë problem me fjalitë e shkurtra. Sepse një fjali mund të shkruhet me bojë, por mund të mbetet në kokë për gjysmë shekulli.
Sot, më shumë se pesëdhjetë vjet pas Majit ’68, shprehja tingëllon edhe më paradoksale. Sepse jetojmë në një kohë që ka shpikur mijëra mënyra të reja për të ndaluar. Ndonjëherë të ndalojnë me ligj. Ndonjëherë me censurë. Ndonjëherë me turmë. Ndonjëherë me frikë. Ndonjëherë nuk të thonë fare “ndalo”. Të bindin se nuk ia vlen të flasësh. Dhe ky është ndoshta ndalimi më elegant. Sepse kur njeriu nis të censurojë veten, pushteti nuk ka më nevojë të ngrejë zërin. Prandaj, në fund të fundit, “Është e ndaluar të ndalosh” nuk është thjesht një relike e Parisit të vitit 1968. Është një pyetje. Një pyetje pezull mbi çdo shoqëri:
Sa të lirë jemi, nëse dikush tjetër vendos paraprakisht se çfarë nuk kemi të drejtë të mendojmë?
Dhe ndoshta këtu qëndron ironia më e madhe: edhe ndalimi për të ndaluar është një ndalim. Por ndonjëherë, për të rrëzuar një mur, të duhet pikërisht një paradoks.
 

Shkolla filloi. Po arsimi, kur do fillojë?

 

Nga Leonard Veizi

 

Shkollat filluan. Jemi në shtator. Oborret u mbushën përsëri me uniforma, çanta të reja, prindër të shqetësuar dhe fëmijë që, në varësi të moshës, ose mezi presin të takojnë shokët, ose do të kishin preferuar që vera të zgjaste edhe ca.

Dikur, megjithatë, kishte një rregull të thjeshtë: Shkolla fillonte m 1 shtator. Dhe 1 shtatori ishte 1 shtatori.

Shkolla tetëvjeçare, shkolla e mesme, universiteti – sistemi kishte një ritëm të përcaktuar. Nuk pyetej shumë për humorin e ditës, për kalendarin e ndonjë zyre apo për axhendën e ndonjë zyrtari të lartë. Vinte 1 shtatori dhe shkolla fillonte.

Sot kemi hyrë në një epokë tjetër.

Nëntëvjeçarët dhe të mesmit fillojnë në shtator. Arsimi i lartë andej nga tetori. Masterat e gjejnë veten diku nga nëntori. Dhe, me sa duket, po ta lëmë edhe pak, mund të arrijmë që semestri i parë të fillojë pasi të kemi festuar Vitin e Ri.

– Ec aty, tu befsha! – do të thoshte ndonjë xhaxha në moshë.

Dhe ndoshta nuk do ta kishte fare gabim. Sepse çështja nuk është vetëm data. Data është thjesht simptomë. Çështja është se si e kemi konceptuar arsimin.

Kemi të shtunën. Kemi të dielën. Kemi festat zyrtare. Kemi pushimet e dimrit. Kemi pushimet e pranverës. Kemi ditët e veçanta, ditët e zgjedhjeve, ditët kur bie shi, ditët kur ka vapë dhe, herë pas here, edhe ditët kur sistemi vendos se nxënësit kanë nevojë për pak pushim nga pushimi.

Dhe pastaj çuditemi pse një vit shkollor po bëhet gjithnjë e më shumë një fotokopje e zbehtë e një semestri të dikurshëm.

Po të kthehemi pas, sidomos te arsimi i para viteve ’90, mund të diskutojmë gjatë për problematikat politike  dhe ideologjike të pedagogjisë. Por një gjë nuk mund t’ia mohojmë: shkolla kishte peshë. Mësimi ishte mësim. Provimi ishte provim. Dhe vazhdimi i studimeve nuk ishte një e drejtë që ta merrje automatikisht vetëm sepse kishe kaluar klasën. Duhej të kishe rezultat. Nëse nuk kishe mesataren e duhur, dera e universitetit mund të mbyllej përpara teje.

Sot kemi bërë përmbysjen e madhe.

Dikur luftohej për të hyrë në universitet. Sot luftohet për të prodhuar sa më shumë universitete, sa më shumë diploma dhe sa më shumë tituj.

Dhe ja ku kemi mbërritur.

Pothuajse të gjithë kanë universitet. Shumica e shqiptarëve kanë mbaruar juridikun. Edhe më idjoti, madje.

– Shkollë e mirë, me perspektivë.

Kështu thuhej dikur. Pastaj erdhi koha kur juridiku nuk mjaftonte më. Duhej masteri.

Një master? Mirë.

Dy mastera? Edhe më mirë.

Tre? Pse jo!

Inflacion mesterash.

Sepse tani lufta nuk bëhet më për dijen. Bëhet për letrën që dëshmon se di. Dhe në këtë garë të çuditshme shqiptare, diploma po humbet atë që duhej të ishte thelbi i saj: vlerën.

Një njeri mund të ketë tre diploma dhe të mos dijë të shkruajë një paragraf pa gabime.

Mund të ketë dy mastera dhe të mos ketë lexuar një libër të plotë jashtë programit të detyruar. Mund të ketë një titull akademik dhe të mos jetë në gjendje të shpjegojë me fjalë të thjeshta se çfarë ka studiuar.

 Por dokumenti është aty. I vulosur. I firmosur… I dyllosur.

Dikur Tili, - personazhi I famshëm I filmit “Shoku ynë Tili” - që nuk ia thekte për shkolle, e kërkonta ta linte fare, pyeste shoferin e autobuzit të Unazës:

– Sa shkollë ke ti, xhaxhi Vaso?

Dhe përgjigjja ishte:

– Të mesmen, veç nja tre kurseve...

Sot pyetja është bërë më moderne:

– Sa shkollë ke?

– Baçelorin përveç nja dy masterave.

– Po doktoraturë?

– Jam duke punuar për të marrë titullin shkencor.

Aferim

Shkolla mund të fillojë më 1 shtator, më 15 shtator apo më 1 tetor. Kjo është çështje kalendari. Por arsimi duhet të fillojë shumë më herët. Dhe duhet të vazhdojë shumë më gjatë se ceremonia e diplomimit. Përndryshe, do të vazhdojmë të kemi një vend plot me njerëz me diploma dhe, paradoksalisht, gjithnjë e më pak njerëz të ditur.

Alfabet funksional, i cilësojnë ca e ca.

Dhe kjo do të është një nga ato fitoret shqiptare ku kemi humbur pikërisht atë që mendonim se kishim fituar.