Nga “vetoja” shkencore te dosjet e Trump, misteri i UFO-ve mes skepticizmit, arrogancës dhe frikës për të panjohurën

 

Nga Leonard Veizi 

Vite më parë, teksa lexoja një botim të vjetër mbi Trekëndëshin e Bermudës, më mbeti në mendje një fjali që tingëllonte si një vulë përfundimtare mbi misterin e UFO-ve. Autori përmendte se dy kongrese të rëndësishme shkencëtarësh kishin arritur në përfundimin se objektet fluturuese të paidentifikuara nuk ekzistonin dhe se çdo fotografi apo dëshmi ishte mashtrim, iluzion optik ose histeri kolektive. Për një të ri që lexonte me etje misteret e oqeanit dhe qiellit, ai konkluzion tingëllonte si një “veto” e shkencës mbi imagjinatën njerëzore.

Por me kalimin e viteve, nisa ta interpretoj ndryshe atë fjali. Jo si triumf të së vërtetës, por si një shembull klasik të mënyrës se si establishmenti shkencor dhe politik shpesh mbron më shumë rendin e njohur sesa kërkimin e panjohurës.

Dy momentet që për dekada e “mbyllën” çështjen e UFO-ve ishin të njohura:

Në vitin 1953, paneli “Robertson”, i organizuar nga CIA, deklaroi se shumica e rasteve të UFO-ve kishin shpjegime natyrore ose teknologjike. Më shumë sesa hetim shkencor, ai panel dukej si një operacion për të ulur ankthin publik në kulmin e Luftës së Ftohtë. Mesazhi ishte i qartë: njerëzit duhej të pushonin së shikuari qiellin me dyshim.

Më pas erdhi raporti “Condon” i viteve 1968–1969, studimi më i famshëm universitar mbi fenomenin. Përfundimi i tij ishte pothuaj brutal: pas dy dekadash hetimesh, nuk kishte prova për inteligjencë jashtëtokësore. Kaq mjaftoi që projekti “Blue Book” i Forcave Ajrore amerikane të mbyllej dhe tema të hidhej në periferi të shkencës serioze.

Dhe për dekada, kush fliste për UFO-t trajtohej si romantik, konspiracionist ose delirant.

Por historia ka një zakon të çuditshëm: ajo shpesh rikthehet aty ku mendonim se kishte marrë fund.

Në majin e vitit 2026, vetë administrata e Donald Trump urdhëroi deklasifikimin e 162 dosjeve mbi fenomenet ajrore të paidentifikuara. Dokumente të Pentagonit, FBI-së, NASA-s, raporte pilotësh, video infra të kuqe, materiale nga misionet Apollo, incidente mbi Paqësorin dhe Lindjen e Mesme, të gjitha dolën nga errësira burokratike drejt ekranit publik.

Papritur, ajo që për vite u quajt “fantazi” po trajtohej si çështje sigurie kombëtare.

Ironia është e madhe. E njëjta Amerikë që dikur tallej me njerëzit që flisnin për objekte të çuditshme në qiell, sot pranon zyrtarisht se ekzistojnë incidente që nuk arrin t’i shpjegojë. Jo, Pentagoni nuk po thotë se alienët kanë zbritur në Tokë. Por po pranon diçka po aq të rëndësishme: se arroganca e mohimit absolut nuk qëndron më.

Kjo është ndoshta pika më interesante e gjithë debatit. Për dekada, shkenca zyrtare nuk tha: “Nuk dimë”. Ajo tha: “Nuk ekziston.” Dhe historia e dijes njerëzore ka treguar vazhdimisht se çastet më të mëdha të gabimit lindin pikërisht nga kjo siguri arrogante.

Në Mesjetë ishte herezi të mendoje se Toka rrotullohej. Më vonë u konsiderua absurde ideja se mund të ekzistonin kontinente të pazbuluara. Edhe meteorët, për një kohë të gjatë, akademitë shkencore i konsideronin “pamundësi”, sepse “gurë nuk bien nga qielli”.

Ndoshta UFO-t nuk janë anije jashtëtokësore. Ndoshta janë teknologji sekrete. Ndoshta fenomene atmosferike ende të panjohura. Ose ndoshta njerëzimi po sheh diçka që ende nuk ka gjuhën shkencore për ta përshkruar.

Por ajo që ka rënë tashmë është miti i vjetër se fenomeni nuk ekziston.

Nga faqet e zverdhura të The Bermuda Triangle te dosjet digjitale të Pentagonit, rruga ka qenë e gjatë. Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh: jo se alienët janë mes nesh, por se njerëzimi ende ka frikë nga pranimi i të panjohurës.

Sepse në fund, misteri më i madh nuk është në qiell.

Misteri më i madh është kufiri i mendjes sonë për të pranuar se nuk dimë gjithçka.

Koji Suzuki, lamtumirë njeriut që i dha frikës një fytyrë të re

 

Nga Leonard Veizi

 

Shumë prej nesh e mbajnë mend ndjesinë e ftohtë që la pas versioni hollivudian i filmit “The Ring”  që në shqip vjen si “Unaza”. Për publikun shqiptar, ai film shënoi një pikë kthese në mënyrën se si e perceptonim horrorin: jo më si një sulm brutal fizik, por si një ankth që buronte nga objektet më banale të shtëpisë. Megjithatë, pas atij imazhi drithërues të ekranit që "vjell" vdekjen, fshihet mendja e mprehtë e një autori japonez që guxoi të sfidonte kufijtë e zhanrit…

 

…Koji Suzuki ishte arkitekti i një mitologjie të re moderne që lindi nga gërshetimi i traditës antike japoneze me tmerrin e epokës teknologjike. Sepse ka shkrimtarë që krijojnë personazhe. Por ka të tjerë që krijojnë makthe. Por shumë rrallë ndodh që një autor të ndryshojë vetë mënyrën se si bota e imagjinon frikën. Suzuki ishte pikërisht një prej tyre. Me vdekjen e tij në moshën 68-vjeçare, mbyllet një kapitull i rëndësishëm i letërsisë moderne. Emri i tij do të mbetet i lidhur përgjithmonë me vajzën me flokë të gjatë të zinj, me videokasetën e mallkuar dhe me telefonatën që ngrinte gjakun: “Ke edhe shtatë ditë”.

 

Nga filozofia te tmerri viral

I lindur në Hamamatsu më 1957, Suzuki nuk nisi si një autor tipik horrori. Ai studioi letërsi franceze dhe për vite me radhë u mor me gazetari e udhëtime. Ishte një njeri i qetë, i dhënë pas detit dhe reflektimit, më shumë filozof sesa mjeshtër i britmave. Pikërisht kjo e bëri të ndryshëm. Ai nuk shkruante për monstra që sulmojnë nga errësira; ai shkruante për errësirën që jeton brenda teknologjisë, memories dhe vetë njeriut modern.

Kur botoi romanin “Ring” në vitin 1991, askush nuk e imagjinonte se po lindte një fenomen global. Historia ishte e thjeshtë në sipërfaqe: një videokasetë misterioze që vret këdo që e shikon pas shtatë ditësh. Por nën këtë fabul fshihej diçka më e thellë: frika nga përhapja e informacionit, nga teknologjia që transmeton vdekjen si virus, nga një mallkim që udhëton përmes mediave. Në një epokë kur bota po hynte me shpejtësi në universin digjital, Suzuki e kuptoi përpara të tjerëve se terrori i ri nuk do të vinte më nga kështjellat gotike apo vampire klasikë. Ai do të vinte nga ekranet.

 

"Frika e ngadaltë"

Figura e Sadakos - vajza që del nga televizioni me lëvizje të çrregullta e flokë që mbulojnë fytyrën - u bë një nga ikonat më të fuqishme të horrorit modern. Përmes saj, Suzuki dhe adaptimet kinematografike të veprës së tij detyruan Hollywood-in të kthente sytë nga Tokio. Ai ndryshoi ritmin e frikës. Tek Suzuki, heshtja kishte më shumë peshë se zhurma. Pritja ishte më e tmerrshme se sulmi. Ai krijoi "frikën e ngadaltë", atë ndjesi që nuk shpërthen menjëherë, por mbetet pezull si një mjegull që nuk të ndahet.

Në intervistat e rralla, Suzuki dukej pothuajse i habitur nga fama e krijesës së tij. Nuk kishte asgjë të errët apo teatrale tek ai. Ishte i qeshur, racional, madje ironik. Ndoshta pikërisht aty qëndronte fuqia e tij: ai e kuptonte se horrori më i madh nuk lind nga demonët, por nga gjërat e zakonshme që papritur bëhen të pasigurta — një televizor, një telefon, një regjistrim video.

Filmi fenomen
Adaptimi i parë i rëndësishëm ishte filmi japonez Ring me regji të Hideo Nakata. Ky film u bë fenomen në Azi dhe më pas globalisht. Pas suksesit japonez, Hollywood realizoi versionin amerikan The Ring me regji të Gore Verbinski dhe protagoniste Naomi Watts. Më vonë pati edhe versione koreane, seriale televizive dhe adaptime të tjera aziatike, por origjina filmike mbetet japoneze.

 

Trashëgimia profetike

Pas suksesit të “Ring”, ai e çoi sagën drejt territoreve filozofike e shkencore me romanet “Spiral” dhe “Loop”. Për Suzuki-n, horrori ishte një mënyrë për të eksploruar viruset sociale, kujtesën kolektive dhe vetë natyrën e ekzistencës.

Sot, kur ekranet janë bërë zgjatim i jetës sonë dhe informacioni përhapet më shpejt se mendimi, vizioni i tij duket edhe më profetik. Ai paralajmëroi një botë ku imazhet mund të infektojnë mendjen. Me largimin e Koji Suzuki, letërsia humb një nga arkitektët e saj më inteligjentë. Por makthi që ai krijoi vazhdon të jetojë. Sa herë që një ekran ndizet në errësirë dhe heshtja bëhet e rëndë, hija e tij mbetet aty.

Dhe diku, në memorien kolektive, Sadako vazhdon të ecë ngadalë drejt nesh.

Qelia si mit, nga heroizmi i dikurshëm te kriminaliteti i romantizuar

 

Nga Leonard Veizi

 

“Burgu është për burra.”

Kjo është një shprehje e vjetër shqiptare, që përsëritet ndër breza me një lloj krenarie primitive, sikur qelia të ishte provë force dhe jo kufiri më i errët i dështimit njerëzor. Përtej ironisë së saj të rëndë, kjo frazë ka mbetur e ngulitur në psikologjinë kolektive si një kod i pashkruar burrërie. Dhe statistikat tregojnë se ajo nuk jeton vetëm në folklor, por edhe në realitet…

 

…Sipas të dhënave të Eurostat për vitin 2023, Shqipëria renditet ndër 10 vendet europiane me numrin më të lartë të të burgosurve në raport me popullsinë: 182 të burgosur për çdo 100 mijë banorë, shumë mbi mesataren e Bashkimit Europian prej 113. Në rajon, vetëm Mali i Zi dhe Serbia shfaqin tregues më të lartë.

Por përtej statistikës, problemi është kulturor.

Në memorien historike shqiptare, burgu ka pasur dikur një dimension tjetër. Gjatë diktaturës komuniste, qelia ishte shpesh vendi i martirizimit politik dhe intelektual. Shkrimtarë, poetë, klerikë apo kundërshtarë të regjimit hynin në burg jo si kriminelë, por si njerëz që paguanin çmimin e bindjeve të tyre. Në atë kohë, vuajtja lidhej me idealin dhe rezistencën.

Mirëpo tranzicioni shqiptar deformoi këtë perceptim. Heroizmi i qëndresës u përzie gradualisht me kultin banal të kriminalitetit. Sot, për shumë njerëz të rritur mes varfërisë urbane, dhunës sociale dhe mungesës së perspektivës, “të kesh bërë burg” nuk shihet më si njollë, por si kredencial force. Në disa lagje, qelia është kthyer në një lloj diplome të errët prestigji.

Kur një shoqëri e romantizon burgun si “provë burrërie”, ajo humbet aftësinë për të edukuar përgjegjësinë qytetare. Në vend që ligji të shihet si kontratë sociale, ai perceptohet si kufi që “trimat” duhet ta sfidojnë. Në një vend ku besimi te drejtësia mbetet i lëkundur, shkelja e ligjit shpesh admirohet më shumë sesa respektimi i tij.

Kjo shpjegon edhe paradoksin shqiptar: ndoshta nuk jemi domosdoshmërisht më kriminalë se Europa, por jemi më pak të aftë të parandalojmë krimin, të rehabilitojmë individin dhe të ndërtojmë mekanizma socialë që e mbajnë njeriun larg qelisë.

Edhe statistika gjinore flet shumë. Shqipëria ka përqindjen më të ulët të grave të burgosura në Europë: vetëm 1.4% e totalit të të burgosurve janë gra, ndërsa mesatarja europiane është 5.5%. Krimi dhe ndëshkimi, në Shqipëri, mbeten pothuajse ekskluzivisht territore mashkullore.

Kjo lidhet jo vetëm me natyrën më pak të dhunshme të grave, por edhe me modelin tradicional të shoqërisë shqiptare, ku burri rritet shpesh me idenë se agresiviteti, përplasja dhe sfida ndaj autoritetit janë pjesë e identitetit të tij. Në këtë kuptim, burgu vazhdon të perceptohet si një arenë ku testohet forca fizike dhe rezistenca ndaj vuajtjes - dy elemente që keqkuptohen si sinonime të burrërisë.

Edhe kinematografia shqiptare e ka pasqyruar këtë raport kompleks me burgun.

Te filmi “Rrethimi i Vogël” i regjisorit Saimir Kumbaro, personazhi i shokut Kopi raportonte me solemnitet biografinë e dikujt që kishte dalë nga burgu:

- “Shoku kryetar, e ndjej për detyrë t’ju them se personi që sapo doli ka qenë në burg.”

- “E di, për rrahje.”

- “Rrahja është shprehje e kriminalitetit, shoku Agron.”

Në pak fjali përmblidhet e gjithë logjika e sistemit: burgu nuk ishte vetëm dënim, por damkë e përjetshme sociale. Një hije që të ndiqte gjithë jetën.

Ndërsa Braushi te “Dora e Ngrohtë” e regjisorit Kujtim Çashku, përfaqëson figurën e njeriut që e ka bërë burgun habitat të vetin.

- “Po si ta lë të qetë? Unë atë e njoh para teje. Kemi qenë shokë burgu bashkë.”

Me bluzën e marinarit, syzet e errëta dhe krenarinë e rrugës, ai dukej si prototipi i individit që jashtë qelisë ndihej i humbur, ndërsa brenda saj fiton status. Ai papritur kthehej në “Mësju Braush” ndërsa kolegu i tij i qelisë merrte një dekorate me të lartë kur e kërcënonte: Po unë të thyej dhëmbët mor “Profesor”

Kjo nuk është më tragjedi personale. Është paralajmërim social. Njeriu që nuk kërkon më lirinë, por rehatinë brenda kodit të burgut, është produkti më i rrezikshëm i një kulture që ngatërron rebelimin me karakterin.

Në fund, miti duhet rrëzuar.

Burgu nuk është shkollë burrërie. Nuk është medalje force. Nuk është biografi për t’u ekspozuar me krenari.

Të futesh në burg do të thotë t’ia dorëzosh jetën tënde kontrollit të tjetrit deri në detajin më intim. Do të thotë të humbasësh autonominë, dinjitetin dhe lirinë - elementët themelorë që ndërtojnë personalitetin e një njeriu të fortë.

Disa psikologë thonë se në burg përfundojnë shpesh ata që nuk kanë arritur të ndërtojnë mekanizmat e vetëkontrollit, vetëvlerësimit dhe respektit për veten. Dhe ndoshta aty qëndron e vërteta që shoqëria shqiptare ende heziton ta pranojë: burrëria nuk provohet duke hyrë në burg, por duke ditur të mos përfundosh kurrë aty.

Letërsia si tundim dhe rebelim estetik: Vatikani futi Gabriele D’Annunzion në Indeksin e Librave të Ndaluar

 

Nga Leonard Veizi

 

Nëpërmjet librave të tyre disa shkrimtar luftojnë pushtetin politik. Të tjerë kërkojnë të përmbysin dogma filozofike. Por ka dhe libra shkrimtarësh që trembin institucionet fetare jo sepse thërrasin për revolucion, por sepse glorifikojnë ndjenjën, trupin, sensualitetin dhe lirinë individuale. Pikërisht në këtë kategori hynte Gabriele D'Annunzio, shkrimtari italian që në vitin 1911 u përfshi nga Vatikani në famëkeqin “Index Librorum Prohibitorum” – Indeksin e Librave të Ndaluar...

 

...Për Kishën Katolike, kjo nuk ishte vetëm një masë administrative ndaj një autori problematik. Ishte një përplasje mes dy botëve: moralit tradicional kristian dhe modernitetit estetik që po shpërthente në Europën e fillimshekullit XX.

Index Librorum Prohibitorum ishte një listë e krijuar nga Vatikani që prej shekullit XVI, ku përfshiheshin libra të konsideruar heretikë, të rrezikshëm për fenë apo në kundërshtim me moralin katolik. Për besimtarët katolikë, leximi i këtyre veprave pa leje të posaçme konsiderohej mëkat. Në këtë indeks kishin përfunduar emra të mëdhenj si Galileo Galilei, Voltaire, Jean-Paul Sartre apo Victor Hugo. Por rasti i D’Annunzios ishte ndryshe: ai nuk po ndalohej për herezi teologjike, por për estetizimin e jetës dhe erotizimin e artit.

D’Annunzio ishte figura më e spikatur e dekadencës italiane, një rrymë letrare që lindi si reagim ndaj moralit borgjez dhe racionalizmit të ftohtë të shekullit XIX. Në veprat e tij, jeta nuk paraqitej si detyrë morale, por si eksperiencë estetike. Bukuria, kënaqësia, sensualiteti dhe emocioni trajtoheshin si forma të epërsisë shpirtërore.

Ai ishte thellësisht i ndikuar nga Symbolism francez dhe nga estetizmi britanik i Oscar Wilde. Për D’Annunzion, arti nuk kishte për detyrë të edukonte moralisht shoqërinë; arti duhej të magjepste, të trondiste dhe të ngrinte ndjeshmërinë njerëzore mbi kufijtë e zakonshëm.

Kjo filozofi ishte e papranueshme për Vatikanin.

Në romanet dhe poezitë e tij, gruaja nuk paraqitej si figurë e bindur familjare sipas modelit tradicional katolik, por si qenie erotike dhe mistike njëkohësisht. Dashuria nuk ishte sakrificë, por zjarr pasioni. Ndërsa individi nuk nënshtrohej ndaj normës kolektive, por kërkonte të jetonte si krijesë superiore estetike.

Në thelb, D’Annunzio mishëronte figurën e artistit modern që refuzonte kufijtë moralë të vendosur nga autoriteti fetar.

Por paradoksi është se ndalimi i tij nga Vatikani vetëm sa e rriti famën e autorit. Historia ka treguar shpesh se librat e ndaluar fitojnë një aurë pothuajse mitike. Ajo që institucionet përpiqen të fshehin, publiku dëshiron edhe më shumë ta lexojë.

Në fillimshekullin XX, Europa po ndryshonte me shpejtësi. Psikanaliza e Sigmund Freud po zbulonte botën e pavetëdijes, arti po thyente format klasike dhe letërsia po eksploronte territore të reja të dëshirës, ankthit dhe identitetit. Në këtë klimë, D’Annunzio nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte simptomë e një qytetërimi që po largohej gradualisht nga kontrolli moral i Kishës.

Megjithatë figura e tij mbetet kontradiktore. Përveçse poet dhe romancier brilant, ai u përfshi më vonë edhe në nacionalizmin ekstrem italian dhe konsiderohet nga shumë historianë si një pararendës kulturor i fashizmit italian. Retorika e tij estetike mbi heroizmin, vullnetin dhe glorifikimin e forcës ndikoi më vonë edhe te Benito Mussolini.

Kjo e bën D’Annunzion një figurë të vështirë për t’u vendosur në kategori të thjeshta morale. Ai ishte njëkohësisht poet i bukurisë dhe profet i arrogancës estetike; rebel ndaj moralit konservator, por edhe pararendës i një estetike politike autoritare.

Sot, Index Librorum Prohibitorum nuk ekziston më. Vatikani e shfuqizoi zyrtarisht në vitin 1966, duke pranuar në heshtje se kontrolli absolut mbi leximin ishte bërë i pamundur në botën moderne.

Por historia e D’Annunzios mbetet simbolike. Ajo na kujton një epokë kur librat konsideroheshin aq të fuqishëm, sa institucionet fetare ndienin nevojën t’i ndalonin. Sepse fjala e shkruar, kur prek dëshirën, mendimin dhe imagjinatën, ka qenë gjithmonë një formë pushteti. 

8 apo 9 maj? Keqkuptimet e një date

 

Një fitore, dy kujtesa dhe shumë histori 

Nga Leonard Veizi

Disa data të shënuara jetojnë në mënyrën se si popujt kujtojnë, festojnë, qajnë apo interpretojnë historinë. Një prej tyre është fundi i Luftës së Dytë Botërore në Europë. Për dikë është 8 maji. Për dikë tjetër 9 maji. Dhe mes këtyre dy datave qëndron jo vetëm një diferencë orësh, por një ndarje e tërë narrativesh, sistemesh politike dhe kujtesash kolektive.
Më 8 maj 1945, Europa Perëndimore shpalli fundin e luftës. Berlini kishte rënë, Rajhu i Tretë ishte shembur dhe Gjermania naziste kishte nënshkruar kapitullimin. Londra, Parisi dhe Uashingtoni e kthyen këtë datë në simbolin e triumfit të aleatëve dhe të çlirimit të kontinentit nga makineria hitleriane. Për këtë arsye, në shumicën e vendeve perëndimore, 8 maji njihet si “Dita e Fitores në Europë”.
Por historia nuk ishte aq lineare sa duket në tekstet e shkurtuara të enciklopedive.
Në mbrëmjen e 8 majit, sipas orës së Europës Qendrore, në Berlinin e shkatërruar u nënshkrua instrumenti përfundimtar i dorëzimit gjerman në selinë sovjetike në Karlshorst. Në Moskë, ndërkohë, ora kishte kaluar mesnatën. Ishte tashmë 9 maj 1945. Dhe Bashkimi Sovjetik, që kishte paguar çmimin më të tmerrshëm njerëzor të luftës me dhjetëra miliona jetë të humbura, vendosi ta ruante këtë datë si ditën e fitores së vet historike mbi nazi-fashizmin.
Kështu lindën dy data për të njëjtën fitore.
Në pamje të parë duket si një çështje teknike kalendarike. Në thelb, është shumë më tepër. Është mënyra sesi bota u nda menjëherë pas luftës në dy kampe të mëdha: Lindja sovjetike dhe Perëndimi liberal. Njëra palë ndërtoi kujtesën mbi “çlirimin e Europës”, pala tjetër mbi “sakrificën e madhe patriotike”. Njëra foli për demokracinë që triumfoi, tjetra për heroizmin e Ushtrisë së Kuqe që ndali makinerinë naziste në Stalingrad dhe marshoi deri në Berlin.
Dhe këtu nis keqkuptimi i madh i datës.
Sepse 8 maji dhe 9 maji nuk janë kundërshti historike. Janë dy pasqyra të së njëjtës ngjarje. Vetëm se secila pasqyrë reflekton një këndvështrim tjetër të botës.
Në Europën Perëndimore, 8 maji gradualisht u shndërrua në simbol pajtimi. Sidomos pas krijimit të Bashkimit Europian, kjo datë filloi të lidhej jo vetëm me fundin e luftës, por edhe me idenë e një Europe që duhej të shmangte vetëshkatërrimin përmes integrimit politik dhe ekonomik.
Ndërsa në Rusi dhe ish-republikat sovjetike, 9 maji mbeti një datë pothuajse sakrale, apo thënë ndryshe: e shenjtë. Jo vetëm festë ushtarake, por pjesë e identitetit kombëtar. Në kujtesën ruse, Lufta e Dytë Botërore nuk është vetëm histori; është mit themelues i shtetit modern rus. Parada në Sheshin e Kuq, veteranët me medalje, tanket dhe avionët nuk janë vetëm demonstrim force. Janë ritual kujtese dhe legjitimiteti historik.
Ironia qëndron në faktin se një luftë e fituar kundër totalitarizmit prodhoi më pas një Europë të ndarë nga një tjetër mur ideologjik. Nazi-fashizmi ra, por Lufta e Ftohtë lindi pothuajse menjëherë mbi rrënojat e Berlinit.
Për vendet e Europës Lindore, kjo datë mbart edhe një dyzim emocional. Sepse nëse për disa 9 maji ishte dita e çlirimit nga nazizmi, për të tjerë ajo u kthye edhe në fillimin e dekadave nën dominimin sovjetik. Prandaj kujtesa historike në Varshavë, Pragë apo Budapest nuk është identike me atë të Moskës.
Edhe Izraeli e kujton 9 majin si Ditën e Fitores mbi nazi-fashizmin, për shkak të lidhjeve historike me veteranët hebrenj të Ushtrisë së Kuqe dhe rolit vendimtar të Bashkimit Sovjetik në shkatërrimin e makinerisë naziste.
Në fund, dilema “8 apo 9 maj?” nuk është thjesht çështje ore. Është pyetje mbi mënyrën se si historia përdoret për të ndërtuar identitete politike, aleanca dhe kujtesa kolektive.
Sepse datat nuk janë kurrë neutrale. Ato janë interpretime të ngrira në kohë.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh i historisë moderne europiane: e njëjta fitore, që duhej të bashkonte kujtesën e njerëzimit kundër së keqes absolute, vazhdon ende të kujtohet në mënyra të ndryshme, sipas kufijve politikë, emocioneve kombëtare dhe plagëve që secili popull mbart nga shekulli XX.

ADN-ja, shqiptarët dhe gjurma e lashtë e Ballkanit

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Ballkan, historia ka qenë identitet, kufi, mbijetesë dhe shpesh armë politike. Për shekuj me radhë, origjina e shqiptarëve është diskutuar mes miteve, interpretimeve historike, gjuhësisë dhe arkeologjisë, ndërsa vetë shqiptarët kanë mbetur si një popull që duket sikur ecën paralelisht me hijet e lashtësisë së këtij rajoni.

Por tashmë debatit po i shtohet një dëshmitar i ri: ADN-ja...

 

...Një studim i publikuar në revistën prestigjioze “Nature Human Behaviour” po konsiderohet ndër kërkimet më të rëndësishme të viteve të fundit mbi historinë biologjike të popullsive të Ballkanit. Dhe përfundimet e tij prekin drejtpërdrejt çështjen e vazhdimësisë së shqiptarëve në rajon.

Në një truall ku kufijtë kanë ndryshuar vazhdimisht, ku perandoritë kanë kaluar si stuhitë mbi të njëjtën tokë dhe ku popujt janë përzier, zhdukur apo transformuar, shqiptarët shfaqen si një nga popullsitë me vijimësinë më të qëndrueshme gjenetike në Ballkanin Perëndimor.

 

Vazhdimësia gjenetike

Në studimin “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”, një ekip ndërkombëtar studiuesish analizoi mbi 6 mijë genome të lashta dhe i krahasoi ato me ADN-në e shqiptarëve të sotëm. Rezultati kryesor i kërkimit është i qartë: shqiptarët modernë ruajnë një vazhdimësi të fortë gjenetike me popullsitë që banonin në Ballkanin Perëndimor gjatë Epokës së Bronzit dhe Epokës së Hekurit.

Sipas autorëve, ndërsa pjesë të mëdha të Evropës Juglindore u transformuan nga migrimet e Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme, një bërthamë paleo-ballkanike arriti të ruante një vazhdimësi të dallueshme biologjike. Pikërisht në këtë vazhdimësi vendosen shqiptarët e sotëm.

Studimi sugjeron gjithashtu se profili gjenetik karakteristik i shqiptarëve kishte filluar të formësohej qartë rreth shekujve VIII–IX të erës sonë.

 

Identiteti biologjik dhe historia

Ky zhvillim ka rëndësi jo vetëm për gjenetikën, por edhe për historinë, arkeologjinë dhe gjuhësinë.

Prej dekadash, studiues të ndryshëm kanë mbështetur tezën se shqiptarët lidhen me popullsitë paleo-ballkanike, përfshirë grupet ilire. ADN-ja nuk e zgjidh përfundimisht çdo debat historik, por ajo po sjell një shtresë të re provash që forcon idenë e vazhdimësisë së hershme të shqiptarëve në Ballkan. Në mënyrë domethënëse, studimi identifikon edhe një përzierje të moderuar me popullsi të Evropës Lindore gjatë Mesjetës, në masën 10–20 për qind. Kjo tregon kontaktet dhe lëvizjet historike të rajonit, por pa ndryshuar bazën paleo-ballkanike të popullsisë shqiptare.

 

“Identity-by-Descent”

Për të arritur këto rezultate, studiuesit përdorën metoda moderne të analizës së ADN-së së lashtë, përfshirë teknikën “Identity-by-Descent”, e cila lejon identifikimin e segmenteve gjenetike të trashëguara nga paraardhës të përbashkët përgjatë mijëra viteve. Krahasimi i materialit gjenetik të skeleteve të lashta me ADN-në e shqiptarëve modernë krijoi një hartë biologjike të vazhdimësisë njerëzore në Ballkanin Perëndimor.

 

Gjuha dhe origjina

Studimi prek edhe çështjen e gjuhës shqipe, e cila konsiderohet një degë më vete e familjes indo-evropiane. Sipas autorëve, vazhdimësia gjenetike në Ballkanin Perëndimor ndihmon në lokalizimin e hapësirës ku mund të jetë zhvilluar proto-shqipja, duke krijuar një urë të rëndësishme mes gjenetikës, arkeologjisë dhe gjuhësisë historike. Në këtë mënyrë, ADN-ja nuk po zëvendëson historinë, por po ndihmon në ndriçimin e saj me mjete që deri pak dekada më parë ishin të paimagjinueshme.

 

Epilogu

Përtej interpretimeve politike apo emocionale, studimi i publikuar në Nature Human Behaviour përfaqëson një moment të rëndësishëm në kuptimin e historisë së shqiptarëve.

Ai nuk flet për “pastërti racore” apo mite nacionaliste, por për vazhdimësi njerëzore në një nga rajonet më të trazuara të Evropës. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pesha e tij më e madhe: në faktin se shqiptarët nuk shfaqen si një popull i ardhur vonë në Ballkan, por si pjesë organike e historisë së tij më të hershme.

Kosovë 1999 – Bombat mbi Beograd që përplasën luftën me diplomacinë

Nga Leonard Veizi
 
Maj 1999. Qielli mbi Beograd ishte kthyer në një hartë zjarri. Fushata ajrore e NATO kundër Republikës Federale të Jugosllavisë kishte hyrë në fazën e saj më intensive, ndërsa kriza në Kosovë vazhdonte të prodhonte valë refugjatësh dhe akuza për krime të rënda ndaj civilëve...
 
...Por në natën e 7 majit, një goditje e vetme do të dilte jashtë çdo parashikimi, duke hapur një krizë që kaloi kufijtë e luftës. Një bombardues amerikan B-2 Spirit lëshoi disa bomba të drejtuara (raportohet pesë) mbi një objektiv në Beograd. Shënjestra e supozuar ishte një strukturë e lidhur me aparatin ushtarak jugosllav, por koordinatat rezultuan të gabuara. Bombat goditën ambasadën e Kinës, duke vrarë tre shtetas kinezë dhe plagosur rreth 20 të tjerë. Një incident teknik u shndërrua brenda minutash në një përplasje diplomatike me jehonë globale.
Por, ndërsa pluhuri i rrënojave mbulonte trupat e viktimave dhe ngrinte frymën e bashkëpunimit ndërkombëtar, nuk duhet harruar konteksti i madh: ishte një incident teknik në kuadër të një misioni shpëtimi. Akti u shndërrua menjëherë në një mjet propagande dhe shkëndijë për një ftohtësi të re globale, por për popullin e Kosovës, ajo zhurmë ishte dëshmia se Amerika nuk do të ndalej përpara asnjë pengese diplomatike për të penguar gjenocidin. Ishte kostoja e pashmangshme, duke vendosur lirinë e një kombi mbi çdo llogari tjetër gjeopolitike.
 
Operacioni
Ngjarja ndodhi në kuadër të “Operacionit Forca Aleate”, ndërhyrja ajrore e NATO-s që synonte të ndalte fushatën represive të forcave serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës. Ky operacion u zhvillua pa mandat të drejtpërdrejtë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së, i cili mbeti i bllokuar nga kundërshtimet e Rusisë dhe Kinës, duke e vendosur ndërhyrjen në një zonë gri të së drejtës ndërkombëtare: mes legjitimitetit moral të pretenduar dhe mungesës së autorizimit formal.
Sipas Pentagonit dhe komandës së NATO-s, shkaku i bombardimit ishte përdorimi i hartave të vjetruara dhe inteligjencës së pasaktë. U pranua se objektivi ishte identifikuar gabimisht. Bill Klinton kërkoi falje publike, ndërsa Shtetet e Bashkuara më vonë paguan kompensime për viktimat dhe dëmet materiale.
 
Protestat
Në këtë luftë të shpejtë dhe teknologjike, ku çdo goditje synonte paralizimin e makinerisë së Milosheviçit, incidenti i ambasadës kineze ishte asgjë më shumë se një aksident teknik në një fushëbetejë kaotike.
Megjithatë, në Pekin dhe qytete të tjera kineze shpërthyen protesta të mëdha përpara ambasadave perëndimore - protesta të lejuara dhe të kanalizuara nga autoritetet - duke reflektuar zemërimin publik dhe tensionin politik. Marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara dhe Kinës u përkeqësuan ndjeshëm, duke shënuar një nga momentet më të tensionuara mes dy fuqive pas Luftës së Ftohtë.
 
Pretendimet
Dyshimet se ambasada shërbente si një urë komunikimi për ushtrinë serbe mbeten një hije që Pekini kurrë nuk e pastroi dot plotësisht, duke e lënë ngjarjen në atë zonë gri ku interesi strategjik shpesh fshihet pas petkut diplomatik.
Pavarësisht tronditjes diplomatike, fushata ajrore vazhdoi. Për popullin e Kosovës, ajo mbeti një çast vendimtar që çoi drejt tërheqjes së forcave serbe dhe përfundimit të luftës disa javë më vonë. Për diplomacinë ndërkombëtare, bombardimi i ambasadës kineze mbetet një kujtesë e fortë e rrezikut që mbart lufta moderne: ku teknologjia e avancuar nuk e përjashton gabimin, dhe ku një koordinatë e pasaktë mund të ketë pasoja që tejkalojnë vetë fushëbetejën.
 
Epilogu
7 maji 1999 nuk është vetëm një datë problematike në kronikën e luftës. Është një pikë ku ndërhyrja ushtarake, e drejta ndërkombëtare dhe përgjegjësia politike u përplasën në mënyrën më të prekshme.
Por në fund të ditës, tri viktima në një godinë të gabuar nuk mund të peshojnë më shumë se liria e një populli të tërë që po shpëtohej nga thundra e diktaturës. Ajo që disa e quajnë "episod të errët", për historinë e Kosovës mbetet thjesht një kosto e pashmangshme në rrugën drejt triumfit të drejtësisë.

Sigmund Frojd, lindja e njeriut që "vrau" naivitetin njerëzor

Babai i Psikoanalizes njeriu që zbuloi errësirën e mendjes

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Europën e shekullit XIX, njeriu besonte se ishte zot i fateve të veta përmes logjikës. Por, më 6 maj 1856, në Freiberg lindi ai që do të bëhej arkitekti i një harte të re të qenies: Sigmund Frojd...

 

…Ai ishte njeriu që guxoi të thyente heshtjen e salloneve borgjeze, duke dëshmuar se poshtë petkut të qytetërimit fshihej vrulli i pashpjegueshëm i instinkteve. Me mendjemprehtësinë e një arkeologu dhe ftohtësinë e një mjeku, Frojdi çmontoi mekanizmin e vetëmashtrimit njerëzor, duke na lënë si trashëgimi një hartë ku errësira nuk përbënte më frikë, por një territor që priste të emërtohej. Ai nuk ndryshoi vetëm mjekësinë e psikës; ai ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si ne e shohim botën përmes syve të shpirtit.

 

Nga stetoskop te shpirti

Mjek në profesion, por filozof në guxim, Frojd e kuptoi herët se anatomia e trupit ishte vetëm sipërfaqja. Në Vjenën e tij laboratorike, ai zbuloi se nën "unë"-in tonë të sjellshëm fshihet një univers i egër, i pashtruar dhe shpesh i frikshëm: e pavetëdijshmja. Ai nuk kërkonte të na qetësonte me ca fjalë të oërgjithshme si një dozë valiumi; ai kërkonte të na zbërthente.

 

Anatomia e betejës së brendshme

Duke prezantuar trinomin Id, Ego dhe Superego, Sigmund Frojd e ktheu mendjen njerëzore në një fushëbetejë. Ai na tregoi se:

Ëndrrat nuk janë rastësi, por mesazhe të koduara të dëshirave tona më të thella.

Frikërat tona janë thjesht hije të konflikteve të pazgjidhura të fëmijërisë.

Arsyeja është shpesh vetëm një avokat që mbron krimet e instinktit.

 

Një pasqyrë e pa mëshirëshme

Sot, figura e Sigmund Frojd-it mbetet një udhëkryq admirimi dhe kritike. Por, pavarësisht nëse pajtohemi me teoritë e tij, ne të gjithë flasim "gjuhën" e tij. Kur përmendim "gabimet frojdiane", "traumat" apo "reprimimin", ne arrijmë të pranojmë trashëgiminë e tij.

Në mesin e shekullit XIX, më 6 maj të vitit 1856, nuk lindi thjesht një njeri që kur u rrit u formua si mjek. Lindi një epokë e re ku njeriu, për herë të parë, pati guximin të zbriste me qiri në dorë në bodrumet e errëta të mendjes së tij. Dhe kështu Sigmund Frojd nuk na dha paqen e kërkuar prej shekujsh, thjesht na dha vetëdijen.

Kujtesa, mes kultit të dëshmorëve dhe etikës së sakrificës

 

Nga Leonard Veizi

5 Maji në Shqipëri është një provë se si një shoqëri zgjedh të kujtojë, të interpretojë dhe, shpesh, të instrumentalizojë të kaluarën e vet… 
 
…U vendos si Dita e Dëshmorëve pas rënies së Qemal Stafës, - një prej drejtuesve me te rëndësishëm të Partisë Komuniste, - në përplasje me forcat fashiste italiane në vitin 1942, një çast që regjimi i mëvonshëm komunist e shndërroi në simbol themelor të mitologjisë së tij politike. Kjo ditë u shndërrua për gjysmë shekulli në shtyllën kurrizore të asaj mitologjie që nuk kërkonte thjesht nderimin e të rënëve, por legjitimimin e të gjallëve në pushtet.
Sot, pyetja që na përndjek nuk ka të bëjë më me origjinë e kësaj dite, por me substancën e saj: Çfarë bëjmë ne me dëshmorët tanë kur dritat e kamerave fiken dhe kurorat e luleve nisin të thahen?
 
Kujtesa selektive
Një komb ka nevojë jetike për dëshmorë, por jo si dekor ceremonial për protokollin e radhës. Problemi ynë rrënjësor është kujtesa me përzgjedhje. Për dekada, ne kemi operuar me një "hierarki sakrifice", ku dëshmorët e Luftës së Dytë Botërore u ngritën në piedestale të paprekshme, ndërsa mijëra të sakrifikuar të tjerë – para dhe pas asaj lufte – u dënuan me harresë ose u anashkaluan. Dhe më shumë vlerë mori një viktimë lufte, se sa një hero i vërtetë.
Kur një shoqëri nderon vetëm "dëshmorët e vet" dhe hesht për "të tjerët", ajo nuk po nderon lirinë për të cilën ata u sakrifikuan; ajo po instrumentalizon vdekjen për qëllime ideologjike. Dhe këtu kujtesa selektive pushon së qeni histori dhe kthehet në propagandë të pastër.
 
Përtej shifrave
Ne kemi humbur kohë të gjatë duke debatuar për numrat, listat dhe parcelat e varrezave të dëshmorëve. Por çështja e shifrave sot është dytësore. Prandaj ne duhet të pyesim: A kemi arritur të ndërtojmë një etikë kolektive nga ky gjak i derdhur? Sepse kjo ka më shumë rëndësi sot se sa të merremi me mbledhje e zbritje shifrash a lojë numrash.
Dëshmorët nuk i duhen kombit për të ushqyer nostalgji sterile apo për të mbajtur gjallë llogoret e vjetra ideologjike. Ata na duhen si një pasqyrë morale për të pyetur veten: Çfarë vlen të mbrohet sot me të njëjtin idealizëm? A është atdheu që kemi sot, ai për të cilin ata ranë?
 
Çlirimi i heronjve
Brezi i ri i Shqipërisë nuk ka nevojë për mite të ngrira në mermer apo figura të dehumanizuara nga retorika partiake. Ata kanë nevojë për të vërteta të plota. Dëshmorët duhen rikthyer në dimensionin e tyre njerëzor – me ëndrrat, dyshimet dhe bindjet e tyre të mishëruara. Vetëm kur i shohim ata si njerëz që zgjodhën të bënin diçka të jashtëzakonshme, dhe jo si monumente të ftohta, ata mund të shërbejnë si udhërrëfyes realë.
5 Maji duhet të pushojë së qeni një ditë ndarjeje në "tanët" dhe "tuajt". Një komb piqet kur mëson t'i kujtojë të gjithë ata që dhanë jetën për lirinë dhe dinjitetin e kësaj toke, pa i ndarë në parcela politike. Madhështia e një dëshmori nuk matet me përkatësinë e tij në një krah të historisë, por me peshën e sakrificës që i la trashëgimi një populli që ende po mëson si të jetë i lirë. 

Mjeshtëria e humbjes që i dha Ernest Heminguejit një çmim të madh

 

Nga Leonard Veizi

 

Kur Ernest Hemingueji mori Çmimin Pulitzer Prize për novelën “Plaku dhe Deti”, në dukje u konsiderua thjesht si lajm kulture. Por në thelb, ishte një shuplakë morale që sot tingëllon më fort se kurrë. Sepse romani i tij nuk ishte një histori suksesi, por historia e një humbjeje dinjitoze, atë që shoqëria jonë e ka zhdukur tashmë nga fjalori...

 

Më 4 maj 1953, bota e letrave nuk kremtoi fitoren e një çmimi dhënë për një libër, por aktin e një rezistence morale. Sepse Ernest Hemingueji pranoi Çmimin Pulitzer për “Plaku dhe Deti”, pasi skaliti në ndërgjegjen kolektive testamentin e tij mbi madhështinë. Ishte një vepër e shkruar me atë thjeshtësi kirurgjikale që vetëm dëshpërimi dhe mjeshtëria mund ta prodhonin: fjali të shkurtra si goditje çekiç, një horizont i pafund blu dhe një plak që refuzoi të bëhej pre e rrethanave.

 

Beteja

Historia e Santiagos, peshkatarit kuban që sfidon fatin pas 84 ditësh shterpësi, nuk është një kronikë peshkimi; është një liturgji mbi përballjen. Ai nuk kërkonte lavdi. Ai kërkonte të mos dorëzohej. Ndaj lufton për të ruajtur një marrëveshje të heshtur me veten. Lufta e tij me peshkun gjigant është pasqyra e çdo lufte njerëzore, ku kundërshtari është po aq fisnik sa vetë njeriu. Por këtu Hemingueji thyen rregullat e tregut të fitores: Santiago kthehet në breg me një skelet. Për botën e sotme, të obsesionuar pas “rezultatit”, ky do të konsiderohej dështim. Për Heminguejin, ky ishte triumfi absolut.

 

Manifesti

Në një kohë si kjo e jona, ku suksesi matet me shkëlqimin e jashtëm dhe trofetë e dukshëm, mesazhi i Santiagos godet si një dallgë e ftohtë. Ai mishëron atë që ne e kemi holluar me retorikë boshe: dinjitetin në disfatë. Në plan editorial, kjo vepër qëndron si një kundërtezë ndaj mentalitetit të “fitores me çdo kusht”. Santiago na kujton se njeriu nuk është projektuar për rehatinë e portit, por për egërsinë e rrymave.

Ne jetojmë në një realitet ku rezultati ka vrarë procesin. Ku dukja ka zëvendësuar përmbajtjen. Ku “fituesit” janë shpesh ata që dinë të shfaqen, jo ata që dinë të përballen. Politika shet triumfe të menjëhershme; ekonomia shpërblen rrugët e shkurtra; shoqëria glorifikon suksesin pa histori.

Askush nuk flet për detin. Të gjithë duan peshkun.

 

Konkluzioni

“Plaku dhe Deti” nuk është një libër për peshkimin. Është një manual për dinjitetin në një botë që e ka bërë kompromisin normë. Është një kujtesë se madhështia nuk matet me atë që ekspozon, por me atë që përballon.

“Pulitzer”-i i vitit 1953 nuk ishte thjesht një mirënjohje për stilin, por afirmimi i një etike. Ai çmim sanksionoi idenë se madhështia e një qenieje njerëzore nuk matet me atë që sjell në breg, por me mënyrën se si pranon të luftojë kur fati i është kthyer kundër.

“Plaku dhe Deti” na shërben si një busull morale. Në një botë që kërkon fitore pa sakrificë, Hemingueji na kujton se pasuria e vërtetë është ajo që mbetet brenda nesh pasi “peshkaqenët” e jetës kanë ngrënë gjithçka tjetër: papërkulshmëria.