Zhani Ziçishti, fisnikëria e heshtur e skenës korçare

 

Nga Leonard Veizi

 

Kur flasim për Zhani Ziçishtin, nuk flasim thjesht për një aktor që numëronte vitet mbi skenë, por për një profil njerëzor që rrezatonte fisnikëri dhe vërtetësi. Ndarja e tij nga jeta nuk shënon thjesht fundin e një biografie, por mbylljen e një kapitulli të rëndësishëm të asaj që mund ta quajmë “shkolla korçare” e interpretimit...

 

...Në moshën 86-vjeçare, kur perdja e jetës bie përfundimisht, ajo që mbetet pas nuk është thjesht jehona e duartrokitjeve, por gjurma e pashlyeshme që një artist lë në shpirtin e publikut të tij. Zhani Ziçishti ishte pikërisht ky lloj artisti: një figurë që nuk kërkoi kurrë zhurmën, por gjeti të vërtetën në çdo rol, duke u bërë një nga emblemat më të dashura të skenës dhe ekranit shqiptar.

I lindur dhe i brumosur me traditën e pasur kulturore të Korçës, ai – i njohur ndryshe edhe si Zhani Petro – ia kushtoi jetën artit interpretativ me një përkushtim thuajse të shenjtë. Teatri ishte shtëpia e tij e parë. Aty ai gdhendi mjeshtërinë, përpara se kamera ta sillte përpara një publiku më të gjerë.

Në vitin 1970 u shfaq për herë të parë në ekranin e madh me rolin e mësues Agronit në filmin Lumë drite, një interpretim që shënoi fillimin e një rrugëtimi kinematografik me 16 filma artistikë.

-“Do një gjashtën, bëje pastërma. Unë të rrah ty edhe me gurë të hapur. Mos ke qejf edhe ndonjë duel në fushën e shahut?”

Por shifrat nuk tregojnë dot peshën e artit të tij. Ziçishti ishte aktor i nëntekstit, i finesës dhe i qetësisë shprehëse – një prani që nuk impononte, por bindte.

Në filmin “Përballimi”, ai skaliti me mjeshtëri figurën e shokut Kopi, një zyrtar partie që njihte mirë teorinë, por përballej me vështirësitë e praktikës.

-“Kjo është tragjike, more shokë, është tragjike të mendohet se qyteti do të mbetet pa drithë… Çna mbetet? Një rrugë: të lajmërojmë urgjentisht Komitetin Qendror dhe Qeverinë të na dërgojnë drithë. Nuk kemi pse të mburremi. Mburrja pa bazë është demagogji.”

Po aq i arrirë ishte roli i tij edhe në filmin “Nga mesi i errësirës”, ku interpretoi zotin Jani, një zyrtar i lartë i Ministrisë së Brendshme në vitet e pushtimit fashist. Me një qetësi të ftohtë dhe një elegancë të brendshme, ai i jepte personazhit thellësi dramatike:

“E di çfarë do të bësh: çoja këtë zotit Ugolini. Besoj se atij do t’i duhej më tepër. Dhe dëgjo, nuk është nevoja t’i thuash se ishe këtu tek unë.”

Ajo që e dallonte Zhani Ziçishtin nuk ishte vetëm talenti i lindur, por mënyra si ai e përdorte atë. Në një kohë kur interpretimi shpesh kërkonte tone të larta, ai solli një ndjeshmëri të rrallë dhe një vërtetësi që krijonte menjëherë “pakt besimi” me publikun. Ai nuk luante personazhe – ai i mishëronte, duke u dhënë jetë me natyrshmëri dhe dinjitet.

Në filmin “Kur xhirohej një film” ai interpretoi rolin e regjisorit Bashkimi:

-“Dëgjo këtu, Kujtim, le të flasim pak më hapur. A e vure re Gencin që desh të të njihte pak më parë me shokët dhe sa u gëzua kur të gjithë të panë e të njohën? Por ti nuk e dije se ai donte të të merrte sidomos për këtë, që shokët ta besonin që ka dhe ai baba. Dikush dje i foli për të kundërtën.”

Ndërsa në filmin “Dhe vjen një ditë”, përmes inxhinier Gjinit, Ziçishti solli një tjetër dimension të talentit të tij, atë të ironisë së hollë dhe humorit inteligjent:

“Erdhe më në fund? Si? Drejt e nga stacioni po më telefonon mua? Shiko se nuk i ha unë ato. E po ashtu thuaj de: i telefonova një vajze që quhet Vjollca, por ajo nuk përgjigjej. I iku humori çunit. Po ti tani do ta kesh çdo ditë në zyrë, mor djalosh.”

Ikja e Zhani Ziçishtit lë një boshllëk të dukshëm në artin shqiptar. Por trashëgimia që ai lë pas është e qëndrueshme: role që flasin ende, personazhe që jetojnë në kujtesën kolektive dhe një model profesionalizmi që i reziston kohës.

Në këtë mënyrë Zhani Ziçishti mbetet jo vetëm një aktor i spikatur, por një prezencë fisnike e skenës korçare – një dëshmi se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë që të cilësohesh: i madh.

Viktor Hygo, shkrimtari i vuajtjes njerëzore

Nga Leonard Veizi

 

Ai është babai i Kozetës, Kuazimodos, Guimplenit, Zhan Valzhanit e Zhaverit. Por fëmijët e tij nuk janë vetëm këta. Mjafton të përmendim “Të mjerët” dhe ai e ka kryer misionin e tij ndaj letërsisë. Por nëse do t’i shtohet dhe “Katedralja e Parisit”, pa dyshim Viktor Hygo barazohet me idhujt më të mëdhenj të letërsisë botërore...

 

...Poet e prozator i shquar, Viktor Hygo lindi në Bezanson të Francës më 26 shkurt 1802. Vitet e para të jetës i kaloi në shumë vende të ndryshme, i detyruar me familjen për shkak të punës së babait, i cili ishte një gjeneral në fushatat aktive napoleoniane. Pas 3 vjetësh në Korsikë, 2 në Paris dhe disa vjet në Italinë Jugore, ai nisi shkollën në Spanjë dhe më vonë e vazhdoi në Paris.

 

Fillimet

Publikimi i tij i parë ishte një vëllim i "Odet", të cilin e publikoi vetëm kur ishte 20 vjeçar, një vepër nën influencën e shkollës klasike. Në letërsinë franceze tashmë kishte filluar të përhapej romantizmi, ku Hygo, bazuar në këtë, botoi pjesën e dytë të "Odet". Gjatë viteve 1831–1841 ai shkroi shumë vepra të cilat ia rritën shumë reputacionin dhe, si rezultat i këtyre arritjeve, ai u bë pjesëtar i Akademisë Franceze në moshën 39 vjeçare. Romani "Notre Dame de Paris" dhe dramat "Lucrece Borgia", "Marie Tudor" dhe "Le roi s’amuse", nga e cila Verdi mori subjektin për operën e tij "Rigoletto", patën një sukses të madh.

 

Në politikë

Gjatë viteve 1841–1851 Hygo shkroi pak dhe u mor me politikë, fillimisht si përkrahës i monarkisë së Lui Filipit, me ide të zjarrta napoleoniane. Më vonë ai shfaqi dhe mbështeti Lui Napoleonin si president, por nuk përkrahu Napoleonin III dhe kjo i kushtoi atij dëbimin nga Franca. Megjithatë, vitet e mërgimit ishin shumë të frytshme; gjatë kësaj kohe shkroi dhe romanin "Të mjerët", i cili e bëri të njohur edhe jashtë Francës, si dhe "Punëtorët e detit", "Njeriu që qesh" etj.

Me rënien e perandorisë, Hygo u kthye në Paris dhe bëri një tentativë, pa sukses, pjesërisht në jetën politike të Francës. Vitet në vazhdim e deri në vdekje i kaloi në Paris. Në vitin 1881 u emërua senator i përhershëm. Vdiq më 22 maj 1885 dhe u varros me një ceremoni madhështore në Paris.

 

Familja

Gjatë rinisë së tij ndoqi të atin, Léopold-Sigisbert Hygo, ushtarak i ushtrisë së Bonapartit, që guxonte të merrte me vete në spostimet e tij të shoqen Sofia Trébucher dhe të bijtë Victor, Abel dhe Eugene. I ati pati dhe një rol vendimtar për kapjen e Fra Diavolos në Itali; për këtë u emërua Guvernator i Avellinos. Më tej u dallua edhe në Spanjë, ku Bonaparti i dha gradën e gjeneralit.

Në periudhën nga 1815 deri në 1818, Viktori frekuentoi për një periudhë, për të plotësuar dëshirën e atit, Politeknikun e Parisit, por shumë shpejt i la studimet teknike për t’iu dedikuar letërsisë, drejt së cilës e shtyu e ëma. Shkroi "Odet", dhe këto ishin kompozimet e para letrare. Së bashku me vëllain Abel themeloi Konservatorin Letrar (1819); shkroi më pas "Odet" dhe poezi të ndryshme (1822) dhe shumë shkrime të tjera, deri te "Odet dhe balada", që i vleu një rentë prej 1 mijë frangash nga ana e mbretit Luigji XVIII.

 

Jeta intime

Në 1823 u martua me Adele Foucher, një shoqe fëmijërie; dasma u kremtua në kishën e Saint-Sulpice (në të njëjtën kishë ku u pagëzuan markezi François de Sade dhe Baudelaire). Në të njëjtën periudhë nisi të frekuentojë rrethin e romantikëve të Parisit, mes të cilëve edhe atë të Charles Nodier. Nga martesa me Foucher lindën katër fëmijë: Leopoldinë, Charles, François-Victor e Adèle. Zbulimi, pas disa vjetësh, i tradhtisë së të shoqes me mikun e familjes Sainte-Beuve, do ta çojë të bëjë një jetë të lirë; e dashura e tij për gati 50 vjet u bë Juliette Drouet, një aktore teatri të cilën e njohu gjatë provave të "Lucrezia Borgia" (1833). Drouet i qëndroi gjithmonë pranë, pavarësisht tradhtive të shumta të Viktorit.

 

Në letërsi

Viktor Hygo është konsideruar si nderi i letërsisë franceze dhe ka arritur majat e saj. Ai u vlerësua në radhë të parë si poet, por edhe këtu ai i theu rregullat kryesore, thelbësore, në të cilat bazohej letërsia franceze e asaj kohe. Stili i tij epik dhe lirika e tij janë të paarritshme. Ai do të ngelet përherë një nga shkrimtarët më të ndritur e të lavdishëm të Francës.

Hygo ishte një nga përfaqësuesit më të shquar të romantizmit në Francë, nga proza e tij te poezia dhe shfaqjet e tij. Si i tillë, veprat e tij përqafuan kryesisht idealet romantike të individualizmit, emocioneve të forta dhe një përqendrim te personazhet dhe veprimet heroike. Këto ideale mund të shihen në shumë prej veprave të tij, përfshirë disa nga veprat më të dukshme. Emocioni i spastruar është një shenjë dalluese e romaneve të Hygo, me gjuhë që i bie lexuesit në ndjenjat e forta të karaktereve pasionante, të ndërlikuara. Edhe djajve të tij më të famshëm – Archdeacon Frollo dhe Inspektori Javert – u lejohen trazira të brendshme dhe ndjenja të forta. Në disa raste, në romanet e tij, zëri narrativ i Hygo shkon në detaje të jashtëzakonshme rreth ideve ose vendeve specifike, me një gjuhë intensivisht përshkruese. Më vonë në karrierën e tij, Hygo u bë i shquar për përqendrimin e tij në temat e drejtësisë dhe vuajtjes. Shkrimet e tij arritën të mbulonin të gjitha gjinitë letrare, nga lirika, te tragjedia, te zakonet, te satira politike, te romani historik e social, duke ngjallur konsensus në të gjithë Evropën.

 

Pasvdekja

Viktor Hygo vdiq më 22 maj 1885. Shkaku i vdekjes së tij ishte pneumonia. Si një i moshuar, 84 vjeçar, ai mori pjesë në një sfilatë për nder të tij, në të cilën mori një ftohje, dhe kjo sëmundje u zhvillua më vonë në pneumoni.

Pas vdekjes së tij, arkivoli me trupin e tij u vendos nën Arc de Triomphe në Paris për 10 ditë. Rreth një milion njerëz erdhën për t'i thënë lamtumirën. Për nder të shkrimtarit të madh u emërua një nga stacionet e metrosë në Paris. Një nga krateret në planetin Mërkuri u emërua “Hygo”.

1956: Vrasja e dytë e Stalinit – kur Moska e dogji, Tirana e shpalli “shenjt”

 

Nga Leonard Veizi

 

Më 24 shkurt 1956, bota komuniste përjetoi një tërmet që tronditi çdo kryeqytet nga Varshava në Pekin. Në Tiranë, megjithatë, ai nuk solli reformë, por betonizim. Ndërsa Nikita Hrushovi po çmontonte mitin e Stalinit në Kremlin, Enver Hoxha përgatitej të bëhej roja e fundit e një varri që pjesa tjetër e botës po e braktiste...

 

...Në sallën e mbyllur të Kongresit XX të PKBS-së ndodhi një “ekzorcizëm” politik i paimagjinueshëm vetëm tre vite pasi arkivoli i Stalinit, mes një adhurimi gati fetar, ishte vendosur në Mauzoleun e Leninit. Hrushovi, njeriu që kishte mbijetuar nën hijen e terrorit, u ngjit në podium për një akt sa të guximshëm, aq edhe llogaritës: fjalimin që do të rrëzonte jo vetëm statujat, por edhe mitologjinë mbi të cilën ishte ngritur sistemi.

 

Kirurgji pa anestezi

Titulli – “Për kultin e personalitetit dhe pasojat e tij” – tingëllonte disi burokratik. Por në thelb ishte një bombë politike. Për orë të tëra, Hrushovi denoncoi spastrimet, terrorin dhe paranojën që kishin kthyer shtetin në një makineri frike.

Por ky nuk ishte pendim; ishte instinkt mbijetese. Ai nuk dënoi sistemin, por metodat e një njeriu, duke tentuar të shpëtonte strukturën duke sakrifikuar figurën. Synimi ishte kontrolli dhe stabiliteti i aparatit partiak, jo demokracia. Frika nga plumbi pas koke duhej zëvendësuar me një disiplinë më të menaxhueshme – pa hequr dorë nga prangat mbi shoqërinë.

 

Ironia e një sekreti që tronditi botën

Fjalimi ishte menduar të mbetej sekret, por rrjedhja e tij e ktheu në lajm global. Ajo që duhej të ishte një rregullim i brendshëm, u shndërrua në një njollë publike. Në Evropën Lindore, ai u bë shkëndijë shprese. Nga Budapesti në Varshavë, shumëkujt iu duk se nëse “udhëheqësi i pagabueshëm” kishte qenë kriminel, atëherë edhe feja politike mbi të cilën ishte ngritur sistemi duhej vënë në pikëpyetje.

 

Divorci i madh

Për udhëheqjen shqiptare, denoncimi i Stalinit ishte kërcënim ekzistencial. Nëse mësuesi shpallej kriminel, çfarë mbetej për nxënësin?

Shqipëria zgjodhi vetëizolimin si akt “parimor”. Hoxha e lexoi kthesën sovjetike si tradhti dhe, duke mbrojtur Stalinin, mbrojti në thelb metodat e tij: spastrimet, paranojën, kontrollin absolut. Vendi nuk u distancua nga stalinizmi; e ngriti atë në doktrinë shtetërore deri në fund.

 

Bastioni i fundit i stalinizmit në Evropë

Ndërsa në Lindje statujat e Stalinit hiqeshin dhe shkriheshin, në Tiranë ato u shndërruan në toteme. Për mbi tri dekada pas vitit 1956, Shqipëria mbeti një kapsulë kohe ku viti 1953 zgjati deri në 1990.

Mbrojtja e kultit kërkonte armiq të përhershëm. Çdo përmendje e “rrugës së re” sovjetike etiketohej si revizionizëm dhe ndëshkohej. Fotografia e Stalinit qëndroi përkrah asaj të udhëheqësit vendas deri në çastin kur sistemi u rrëzua nga pesha e vet.

 

Fundi i vonuar

Kur në vitin 1990 u hoq statuja e Stalinit nga qendra e Tiranës dhe në 1991 u rrëzua ajo e Enver Hoxhës, nuk po binte vetëm një regjim. Po shembej një iluzion i mbajtur gjallë artificialisht me koston e prapambetjes dhe terrorit.

Tragjedia shqiptare pas vitit 1956 qëndron te zgjedhja për të qenë më stalinistë se vetë Moska. Ndërsa Lindja eksperimentonte me një socializëm më të butë, Tirana forcoi maskën e hekurt të një epoke që të tjerët po përpiqeshin ta linin pas. Nuk ishim thjesht viktima të sistemit; u bëmë pengje të një besnikërie ideologjike që na izoloi nga koha.

 

Përfundim

Shkurti 1956 shënoi çastin kur komunizmi humbi pafajësinë e pretenduar ideologjike. Duke pranuar krimet pa kërkuar drejtësi reale, sistemi sovjetik krijoi një çarje që nuk do të mbyllej më.

Hrushovi mund të ketë menduar se po riparonte murin e Kremlinit. Në të vërtetë, ai e plasariti atë – dhe as tanket në Hungari e as ato në Pragë nuk do ta mbyllnin dot plotësisht atë krisje.

Urrejtja që u kthye në program, mësimi i errët i 24 shkurtit 1920

 

Nga Leonard Veizi

 

Historia ka një mënyrë cinike për t’u fshehur pas dekoreve banale. Ajo nuk troket gjithmonë me bujën e marshimeve ushtarake; shpesh, ajo zë fill në mjedise mjerane populiste, mes rrapëllimës së gotave të birrës dhe tymit të duhanit…

 

…Më 24 shkurt 1920, fati i shekullit XX nuk u vendos në pallate mbretërore apo në zyra diplomatike, por në tymin e dendur të një birrarie në Mynih. Në “Hofbräuhaus”, mes zhurmës së gotave dhe dëshpërimit të pasluftës, u shpall programi me 25 pika i partisë që sapo ishte riemërtuar si Partia Nacional-Socialiste e Punëtorëve Gjermanë. Atë natë, lindi një monstër politike që do të gëlltiste botën, duke kërkuar në këtë mënyrë “shërim” për një komb të gjymtuar.

 

Anatomia e rënies

Gjermania e asaj kohe ishte një laborator i traumës kolektive. Humbja në Luftën e Parë Botërore, “paqja diktuese” e Traktati i Versajës dhe një ekonomi në rënie të lirë kishin krijuar një terren ku arsyeja ishte luks, ndërsa zemërimi ishte ushqimi i vetëm i mbetur. Republika e brishtë e Republika e Vajmarit nuk po lëkundej vetëm nga krizat financiare, por nga një mungesë besimi te vetë vlerat demokratike.

Në këtë vakum moral doli Adolf Hitler. Ai nuk ishte thjesht një agitator provincial; ai ishte njeriu që kuptoi se si ta kthente poshtërimin kombëtar në karburant politik. Programi me 25 pika nuk ishte një plan i detajuar qeverisës, por një platformë e ndërtuar mbi përjashtimin. Përmes një retorike që premtonte “Gjermaninë e Madhe” dhe kërkonte fajtorë te pakicat – veçanërisht te hebrenjtë – ai ofroi një iluzion dinjiteti në këmbim të lirisë.

 

Rreziku i normalizuar

Gabimi më i madh historik është mendimi se nazizmi u imponua me forcë që në krye të herës. E vërteta është shumë më shqetësuese: ai u votua, u tolerua dhe, mbi të gjitha, u normalizua. Elitat e kohës besuan se mund ta zbutnin demagogun duke i dhënë pushtet, ndërsa qytetarët e thjeshtë sakrifikuan liritë e tyre në altarin e “rendit” dhe “stabilitetit”.

Nga ajo sallë birrarie nisi një rrugëtim që kaloi përmes djegies së Raishtagut dhe përfundoi në krematorët e Aushvicit. Ajo që nisi si një program politik u shndërrua në një makineri shtetërore terrori, në një sistem të institucionalizuar urrejtjeje dhe në katastrofën më të madhe njerëzore të shekullit.

Kjo histori na kujton se demokracitë nuk vdesin nga një goditje e vetme fatale; ato gërryhen nga brenda kur frika manipulohet me mjeshtëri dhe kur indiferenca qytetare bëhet normë.

 

Algoritmet dhe polarizimi

Sot, më shumë se një shekull më vonë, sfidat tona duken ndryshe, por jehona e 24 shkurtit 1920 është rrëqethëse. Ne nuk mblidhemi më në salla birre për të dëgjuar demagogët; ne mblidhemi në “dhomat e jehonës” të rrjeteve sociale. Megafoni i dikurshëm është zëvendësuar nga algoritmi, i cili ushqen çdo ditë polarizimin dhe mosbesimin ndaj institucioneve.

Ashtu si në vitin 1920, edhe sot shfaqet gjuha e “njerëzve të fortë” që premtojnë zgjidhje të thjeshta për probleme komplekse. Pabarazia ekonomike, krizat e identitetit dhe pasiguria globale krijojnë sërish atë lloj ankthi ku populizmi toksik gjen oksigjen. Kur e vërteta relativizohet dhe kur “tjetri” portretizohet si kërcënim ekzistencial, shoqëritë bëhen të prekshme.

 

Detyra morale

24 shkurti 1920 mbetet një paralajmërim i përjetshëm: ekstremizmi fillon gjithmonë si fjalë, si program, si premtim për dinjitet. Por kur ky dinjitet ndërtohet mbi përjashtimin e dikujt tjetër, fundi është i pashmangshëm.

Historia nuk na tregon se çfarë do të ndodhë, por na tregon se çfarë mund të ndodhë nëse flemë mbi lirinë tonë. Demokracia nuk mbrohet vetëm me kushtetuta, por me një refuzim të prerë ndaj çdo forme urrejtjeje që maskohet si patriotizëm. Kujtesa e asaj mbledhjeje në Mynih duhet të na shërbejë si busull: të kuptojmë se indiferenca nuk është neutralitet, por hapi i parë drejt katastrofës.

Paralizohen rrugët e Shqipërisë, kryeministri investon të rregullojë Gazën

 

Nga Leonard Veizi

 

Rrugët po shkërmoqen një nga një, por qeveria nuk mban asnjë përgjegjësi. Askush nuk del e të thotë një fjalë, qoftë edhe për të gënjyer ditën për shi. Qeveritarët janë çthurur. Ca rrinë në majë të avionit, ca te dera e SPAK-ut, por pa u “fut mrena”.

- “Mbete me kallam në dorë, doktor efendi, ndërsa andej po na ngordhin qetë…”

- “Të gjitha qetë, more Salë?”

E kam fjalën për Salën, sekratarin e partisë së koperativës Marenë, jo për Sali Doktorin.

- “U t’u thaftë goja! Tomori me, Tomka! Ai balashi që desh vrau Koçin…”

Kështu është edhe puna e rrugëve të Shqipërisë. Si Tomor Balashi në filmin “Shoqja nga fshati”, prodhim i Kinostudios së epokës komuniste.

Të paktën në atë kohë, për gabime e faje të tilla dilte se s’bën, një “grup armiqësor”, ku më i “nderuari” merrte 25 vjet burg, konfiskim të pasurisë dhe heqje të së drejtës elektorale për pesë vjet. Të tjerët i mbështesnin pas murit dhe u jepnin nga një koqe plumbi.

- “Hajd’ në të sëmësë…”

Por tani gjyqe popullore nuk ka më. As prokurorë xhelatë. As dënime me vdekje. Ndaj matrapazët e xhonglerët kanë gjetur “shesh bëjnë përshesh”. Edhe oligarkët… Fiks si akrobatët e filmit “Cirku në fshat”.

- “Ra edhe rruga Maliq–Lozhan!”

- “E kujt i plasi rrota?”

Mirë e ke: kur je rrotë, si do të të plasi rrota?

Në ditët e sotme e rëndësishme është të dish si ta lyesh rrotën: herë me margarinë, herë me vaj vegjetal. Se ai i ullirit futet në lojë vetëm për raste festash.

- “Sot do të lozë qeni i kallajxhiut!”

- “Me ujë të bekuar? Do më punoni ndonjë rreng, mua s’më thoni kurrë asgjë…”

Rrugët rrëzohen. Urat shembën. Shqipëria paralizohet. Por Kryeministri e ka axhendën “full”. I gënjen mendja se do të rregullojë Gazën. Hall i madh ta bëjmë Gazën si Zvicra! Po Shqipëria?

- “Lepe, zotrote!”

Ndërkohë, punët në Shqipëri shkojnë zi e më zi. U shemb rruga Qukës–Qafë Plloçë, edhe ajo Librazhd–Pogradec, edhe ajo e Lumit të Vlorës. Edhe tuneli i Llogarasë…

- “A ka më?”

- “Është edhe babi…”

Shqipëria është paralizuar. Saliu hedh shashka te Kryeministria.

- “Aferim të qoftë! E përmbyse rendin kushtetues! Sidomos me molotovët e sovjetit…”

Nëpër rrugët e Shqipërisë njerëzit flenë nëpër makina. Fundjava turistike kthehet në ferr. Por ne jemi të gatshëm të presim turistë edhe më shumë se një vit më parë. Shtretër bosh ka sa të duash — shqiptarët flenë në makina. Janë mësuar tashmë. Se hera e parë është e vështirë. Pastaj trashet kurrizi. Dhe në fund nuk shpenzon para as për dhomën e hotelit. Ua lëmë dopjo gjashtën në dorë atyre pronarëve të bregdetit, se shumë vickla po na hedhin.

Kjo është një tjetër “meritë” e qeverisë.

Epo, të na rrojë qeveria, more shokë! Se edhe për ne mendon, edhe bagëtitë na i shton, na i shumon… e na i mbarështon.

-“Me fund”!

Lapsi i gurtë mbi retë e Uashingtonit, atje ku historia shkruhet me mermer

Nga Leonard Veizi
 
Ekziston një kufi i padukshëm ku arti ekstrem pushon së qeni thjesht formë dhe shndërrohet në testament. Thuhet se ka objekte që e zbukurojnë një qytet si stoli të rastësishme, por ka monumente që e përkufizojnë atë, duke u bërë vetë shtylla kurrizore e kujtesës së tij.
Në Uashington, në këtë metropol ku pushteti matet me peshën e fjalës, horizonti nuk dorëzohet para kupolave baroke apo arrogancës së kullave qiellgërvishtëse. Ai dominohet nga një vijë e drejtë, e pastër, e palëkundur; një teh mermeri që pret horizontin më dysh.
Ky është një monolit që nuk kërkon vëmendje përmes dekorit apo stërhollimeve të daltës. Ai nuk kërkon të mahnisë me zbukurime që janë gdhendur mbi të, por me vetë zhveshjen e tij. Është një shtyllë guri që triumfon mbi kohën, jo sepse thotë shumë, por sepse heshtja e tij është më e lartë se çdo zhurmë tjetër në këtë qytet.
 
...Më 21 shkurt 1885, ky obelisk gjigant iu përkushtua kombit amerikan – edhe pse në fakt ceremonia zyrtare u mbajt më 3 mars, - si një akt solemn nderimi për Xhorxh Uashingtonin, presidentin e parë dhe figurën themeluese të republikës. Objekti nuk është thjesht një strukturë prej 169 metrash – obelisku prej guri më i larti në botë – por një deklaratë e skalitur në mermer.

 
Vizita
Dhe kam pasur rastin, apo ndoshta fatin, që këtë obelisk madhështor, ta shoh nga afër gjatë një udhetimin në Shtetet e Bashkuara. Kur u gjenda përballë tij, në një mëngjes të kthjellët korriku, - pikërisht vetëm dy ditë para 4 korrikut, - pata ndjesinë se po shikoja një bosht vertikal që lidh tokën me qiellin. Nga larg ky objekt dukej si një laps i bardhë mbi horizontin e lirisë. Nga afër, përmasat e tij të imponojnë një heshtje instinktive. Njerëzit, turistë të shumtë në këmbët e tij, mbi tapetin e gjelbër të National Mall, duken si silueta kalimtare; ndërsa ai, monoliti i palëkundur, duket sikur mban mbi supe jo vetëm peshën e gurit, por të historisë.
 
36 vite
Historia e tij është një rrëfim këmbënguljeje. Projekti u konceptua nga arkitekti Robert Mills dhe punimet nisën në vitin 1848. Por ajo që duhej të ishte një ndërmarrje madhështore kombëtare u kthye në një kalvar ndërprerjesh. Mungesa e fondeve, përçarjet politike dhe më pas shpërthimi i Lufta Civile Amerikane e ndalën ndërtimin për vite të tëra.
Për një kohë të gjatë, në mes të fushës qëndronte vetëm një trung i prerë guri – një premtim i papërfunduar. Kur punimet rifilluan në vitet 1870 me financim federal, u përdorën gurë nga një gurore tjetër. Sot, rreth 45 metra mbi tokë, syri dallon një ndryshim të lehtë në nuancën e mermerit. Është si një “plagë” e dukshme – një vijë që tregon ndërprerjen. Monumenti, në vetvete, mbart kujtesën e krizës dhe të bashkimit. Rruga drejt përfundimit zgjati plot 36 vjet.
Ironia e fatit deshi që Robert Mills të vdiste vetëm pak kohë pas ceremonisë së përkushtimit. Por vepra e tij mbeti – e zhveshur nga tepricat, e përqendruar në formë dhe simbol.
 
“Laus Deo”
Në majën piramidale të obeliskut ndodhet një kapelë alumini, një metal që në vitin 1884 kishte vlerën e argjendit. Mbi të janë gdhendur fjalët latine Laus Deo – “Lavdi Zotit”. Çdo mëngjes, para se qyteti të zgjohet plotësisht, janë pikërisht këto dy fjalë që përqafojnë të parat rrezet e diellit mbi lumin Potomac.
Brenda mureve të monumentit, të fshehur nga syri i kalimtarit, ndodhen 193 gurë përkujtimorë të dhuruar nga shtete, organizata dhe shoqata nga mbarë bota. Secili është një dëshmi respekti, një shenjë që e lidh këtë shtyllë me komunitetin ndërkombëtar. Edhe Shqipëria ka lënë gjurmën e saj simbolike mes tyre – një gur që dëshmon praninë tonë në historinë e këtij kolosi.
 
Epilogu
Teksa qëndroja pranë bazës së tij dhe preka gurin e ftohtë, kuptova se ky obelisk nuk është thjesht homazh për një njeri. Ai është metaforë e vetë demokracisë amerikane: e ndërtuar me vështirësi, e ndërprerë nga kriza, e vënë në provë nga lufta, por në fund e përfunduar dhe e ngritur lart.
Në mbrëmje, kur qielli errësohet dhe dritat e qytetit ndizen, “Washington Monument” shndërrohet në një far të heshtur. Nuk ndriçon rrugët, por kujtesën. Një heshtje prej guri që vazhdon të flasë me qiellin.

“Sliver” dhe morali i syrit që vëzhgon jetën intime të tjetrit

Nga Leonard Veizi 

Në vitet ’90, kur qytetet e mëdha perëndimore filluan të ndjenin për herë të parë ankthin e teknologjisë që hynte në jetën private, kinemaja reagoi me një seri thrillerësh erotikë ku trupi, dëshira dhe frika ndërthureshin në një gjuhë të re vizuale. Mes tyre qëndron “Sliver” prodhim i vitit 1993, filmi i Filip Nojsit, me Sheron Stoun dhe Uilliam Bolduin, një vepër që, përtej reputacionit të saj të diskutueshëm kritik, mbetet një dokument i qartë i një epoke që po zbulonte fuqinë e rrezikshme të syrit që vëzhgon...
 
...Historia është e thjeshtë në sipërfaqe: Karli Noris, një grua e pavarur që zhvendoset në një apartament luksoz në Manhattan, përfshihet në një rrjet erotizmi, misteri dhe vrasjesh. Por thelbi i filmit nuk është trekëndëshi sentimental, as tensioni kriminal. Thelbi është kamera e fshehtë – prania e padukshme që shndërron jetën private në spektakël dhe intimitetin në mall.
Këtu fillon dimensioni moral i “Sliver”.
Vuajarizmi nuk paraqitet thjesht si devijim individual, por si strukturë pushteti. Ai që sheh pa u parë, kontrollon. Ai që zotëron imazhin e tjetrit, zotëron edhe fatin e tij emocional. Në këtë kuptim, filmi i viteve ’90 duket sot profetik: kamera e fshehtë e ndërtesës është pararendësja e kamerave të sigurisë, reality-show-ve dhe më vonë rrjeteve sociale, ku njeriu mëson të jetojë duke qenë vazhdimisht i vëzhguar.
Figura e Karli Noris, interpretuar nga Sheron Stoun, është thelbësore për këtë lexim.
 
Vuajarizmi
Pas triumfit të “Basic Instinct”, ajo mishëronte gruan që manipulon shikimin mashkullor. Por në “Sliver” ndodh e kundërta: ajo bëhet objekt i shikimit, jo zotëruese e tij. Kjo zhvendosje e vogël dramatike prodhon një ndryshim të madh etik. Filmi nuk flet më për erotizmin si fuqi personale, por për erotizmin si cenueshmëri. Kjo e bën veprën më të errët sesa duket. Sepse vuajarizmi nuk është vetëm dëshirë për të parë trupin e tjetrit. Është dëshirë për të hyrë në jetën e tij pa leje, për të përjetuar emocionet e tij pa përgjegjësi. Në këtë kuptim, vuajarizmi është forma më e pastër e konsumit pa etikë: kënaqësi pa marrëdhënie, informacion pa empati, afërsi pa rrezik.
 
Aktualitet
Në kohën kur u shfaq, kritika e konsideroi “Sliver” një hap prapa krahasuar me “Basic Instinct”. Ishte një gjykim estetik, ndoshta i drejtë për strukturën narrative. Por nga distanca e sotme, filmi fiton një dimension tjetër: ai lexon me intuitë një botë që ende nuk kishte ardhur plotësisht.
Sot, secili prej nesh mban në xhep një aparat që sheh dhe transmeton. Secili mund të jetë njëkohësisht aktor, spektator dhe vëzhgues i fshehtë. Kufiri mes privatit dhe publikut është bërë i tejdukshëm si xhami i një dritareje nate në Manhattan.
Kjo e kthen “Sliver” nga thriller erotik në alegori morale.
 
Pyetjet
Pyetja që filmi ngre nuk është “kush është vrasësi?”, por diçka më e thellë: Çfarë ndodh me njeriun kur jeta e tij kthehet në pamje? Kur çdo moment mund të regjistrohet e përjetohet realisht? Apo kur çdo emocion mund të shihet nga të tjerët, mbetet ende intim?
Dhe mbi të gjitha: a humbet përgjegjësia morale kur shndërrohemi në spektatorë të jetës së tjetrit?
 
Paralajmërimi etik
Vuajarizmi modern nuk ka më nevojë për kamera të fshehta në mure. Ai ushqehet nga vullneti ynë për t’u ekspozuar dhe nga kurioziteti ynë për të parë. Në këtë pikë, faji nuk është më vetëm i atij që vëzhgon, por edhe i një kulture që e shndërron ekspozimin në vlerë dhe privatësinë në dobësi. Prandaj “Sliver” mbetet i rëndësishëm. Jo si kryevepër kinematografike, por si paralajmërim etik. Ai na kujton se teknologjia që premton siguri mund të prodhojë kontroll; se dëshira për të parë mund të shndërrohet në dhunë të heshtur; dhe se njeriu rrezikon të humbasë thelbin e tij kur reduktohet në imazh.
 
Epilogu
Në fund, morali i filmit është i thjeshtë dhe i vjetër sa vetë qytetërimi: Të shohësh pa dashuri është një formë e fshehtë shkatërrimi. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Sliver”, me gjithë dobësitë e tij artistike, vazhdon të na shqetësojë. Sepse nuk flet vetëm për një ndërtesë me kamera të fshehta në Manhattan. Flet për botën ku po jetojmë. Dhe për syrin që, duke parë gjithçka, rrezikon të harrojë të kuptojë.

Funerali i dinjitetit letrar, dorëshkrimet në sirtar dhe roboti në tavolinë

Nga Leonard Veizi

 

Tani që ChatGPT-ja - apo siç e quajmë ne rëndom, me atë përkëdheljen tonë provinciale, “Çat Xhipiti” - është futur në modë, më kap një ndjenjë turpi që s’di si ta fsheh. Më vjen zor t’u them njerëzve që takoj rrugëve se vazhdoj ende të punoj si gazetar.

- Akoma gazetar? Ik, ore!

- Qafsha gardelinat, po.

E për më tepër, nuk guxoj as t’u rrëfej se po shkruaj një roman.

- Çfarë the, more? Po shkruan roman?!

- Si urdhëron...

- Qenke bërë si Lemja e Dylit! Se edhe ajo e promovoi te 15-katëshi një libër që... m’duket se nuk e ka shkruar vetë. Se ku i gjeti mendtë Lemja e Dylit? Ajo mezi qylloste një hartim e tani drejt e te romani!

“Çati”, vëlla, “Çati”. Ai na mori në qafë: mua, ty dhe Lemen e Dylit.

Dhe që nga ai çast, më duket se gjithçka mbaroi. Jo letërsia. Jo shpresa. Thjesht dinjiteti.

- Dhëndri i xha Rizait, një me Hodo leckamanin...

- Mos m’i zbardh dhëmbët. Nuk dua dhëndër hamall. Kam faqe unë!

Të drejtë kanë njerëzit.

AI-ja na nxori në pension më shpejt nga sa e kishim menduar. Ne mezi prisnim të plakeshim me lavdi, të na përmendnin kritikët nëpër faqe gazetash e të na ftonin nëpër podkaste. Por tani rrjedha ndryshoi: romanin e bën “Çati”, kritikën e bën “Çati”... Po ne ç’bëjmë, sipas teje?

-Ti vjen e na bën qyfyre kur s’ta kemi ngenë.

Dhe të mendosh që ëndrrat e jetës - për t’u krahasuar herë me Shekspirin e herë me Servantesin, herë me Tolstoin e Hygoin, herë me Dikensin e Dostojevskin - u bënë pluhur.

Fundi erdhi pa ceremoni: kur edhe shkrimet që postohen nëpër portale i shkruan “Çati”, neve na mbeti vetëm një profesion serioz: të rrimë rehat dhe të flemë mbi dorëshkrimet që nuk do t’i lexojë askush.

Më vjen keq për këtë fatkeqësi kolektive që na ka pllakosur, por padyshim, kjo nuk është më në dorën tonë. Shkenca ecën përpara, ne mbetemi në vend. Prandaj mora një vendim të rëndësishëm, historik, me një sens thuajse filozofik:

- I dhashë karar... do pi, do dehem!

- Ta piftë dreqi në bark!

Dhe kështu mbyllet edhe kapitulli i fundit i shkrimtarit analog: me një gotë në dorë, me një roman në sirtar dhe me një robot që shkruan më shpejt se pendimi.

Long Live ChatGPT!

Transporti publik në Shqipëri, jo në fund të listës, por pas liste… si Lipe Shtogu

Nga Leonard Veizi

 

Kur u njoha me anketën e fundit të Komisionit Europian për Cilësinë e Jetës në Qytetet Europiane, që e rendiste Shqipërinë të parafundit për transportin publik urban, u gajasa së qeshuri.

“Në fund të listës?”, shqeva sytë.

Na paskëshin bërë nder të madh ata të Europës. Sepse, në të vërtetë, ne nuk jemi në fund të listës. Ne jemi pas listës. Si Lipe Shtogu, ai personazhi i paharrueshëm i estradës së Fierit që kërkonte emrin te të ftuarit e dasmës dhe e gjente… pas liste.

Qesha, por ishte një e qeshur e hidhur.

Sepse përvoja ime e fundit me transportin publik nuk ishte humor estrade, por realitet i përditshëm.

Muajt e fundit më ka rënë të përdor transportin publik në tri qytete: Tirana, Nju Jorku dhe Milano.

Tre qytete. Tre mënyra për të kuptuar kohën. Në dy prej tyre, koha është sistem. Në njërin, është fat.

Në Tiranë, një ditë të vetme prita një orë e gjysmë për të shkuar nga njëra periferi në tjetrën — nga Kodra e Diellit te Spitali i qytetit. Prit e prit e s’ka të sosur. Thashë se u këputa nga mesi. Një orë e gjysmë pritje nuk është vonesë. Është braktisje.

Në fund mora taksi. Dhe, si për ironi hyjnore, sapo hipa në taksi, mbërriti autobusi.

— O të q…

Varja.

Sepse këtu nuk pret autobusin. Pret rastin.

Askund nuk thuhej kur vinte automjeti i transportit publik. Askush nuk dinte kur ikte. Ora humbte kuptimin. Koha shndërrohej në një ushtrim durimi oriental në mes të një kryeqyteti që pretendon të jetë europiano-perëndimor.

Ndërkohë, në Itali apo në Amerikë, transporti publik nuk vonohej as një sekondë — e jo më një minutë. E nuk bëhej fjalë për një orë. Me sa duket, asaj ane të botës, orari nuk është një sugjerim, por një kontratë. Një marrëveshje. Në stacionet qendrore, ekranet elektronikë të tregojnë minutën e saktë të nisjes e të mbërritjes. Autobusi, apo trami, vjen, ndalon, hap dyert dhe niset. Qetë. Thjesht. Normalisht. Pa dramë. Sepse funksionimi nuk është luks, por standard.

Në Shqipërinë tonë, udhëtimi mbetet në dorën e shoferit, fatorinos dhe… dispeçerit, me nder me thënë. Një sistem që nuk drejtohet nga rregulli, por nga rastësia. Nga humori i ditës. Nga trafiku.

Dhe kështu qytetari mëson të mos planifikojë. Mëson të dalë një orë më herët për një rrugë që zgjat njëzet minuta. Mëson të pajtohet me vonesën si me një fat kombëtar, pothuaj folklorik.

Transporti publik nuk është vetëm çështje autobusi. Është çështje qytetërimi. Është mënyra si një qytet i thotë banorit të vet: koha jote ka vlerë. Kur autobusi nuk vjen, në të vërtetë nuk mungon mjeti — mungon respekti. Prandaj sondazhi nuk më bëri të qesh. Më bëri të kuptoj se ne nuk jemi në fund të listës për shkak të mungesës së parave, por për shkak të mungesës së rregullit. Dhe derisa koha të mos zbatohet si rregull dhe si ligj, do të vazhdojmë të presim në stacione bosh, duke qeshur nga e keqja. Ndërsa në listë, do të jemi pas saj, si emri i Lipe Shtogut të estradës së Fierit.

“Eyes Wide Shut”, kryevepra e Kubrikut mbi “Ëndrrën” e Shnitclerit