Miti i fillimit dhe viti "zero" që nuk ekziston

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Ekziston një paradoks i heshtur në zemër të mënyrës se si njerëzimi e mat kohën: ne flasim për një pikënisje, për një "teh thike" që ndan epokat, por ajo pikë – "viti zero" – nuk ekziston. Ky është një boshllëk që nuk na shqetëson, një humnerë logjike që e kapërcejmë çdo ditë me lehtësinë e dikujt që shkel mbi një rregull të pashkruar. Jemi mësuar ta mbushim këtë mungesë me besim, traditë dhe zakon, duke pranuar pa zë njërën prej konvencioneve më të fuqishme të qytetërimit: ndarjen e botës në "para" dhe "pas".

 

Arbitrariteti i rregullit

Duhet thënë qartë: kjo ndarje nuk buron nga lëvizjet precize të yjeve e as nga ligjet e fizikës. Është, thjesht dhe vetëm, një zgjedhje. Një marrëveshje e heshtur kolektive për të gozhduar një pikë orientimi në rrjedhën e pafundme të kohës. Ky "gozhdim" u bë rreth figurës së Jezusit, i cili për shekuj shërbeu si graviteti i moralit dhe historisë perëndimore.

Por këtu ironia bëhet e thellë. Edhe vetë lindja e tij, sipas fakteve historike, nuk përkon ekzaktësisht me vitin që ne kemi dekretuar si kufi. Studiuesit e dinë, historia e pranon, e megjithatë sistemi mbetet i palëkundur. Pse? Sepse për njerëzimin, rendi është më i rëndësishëm se saktësia absolute.

 

Nga praktika te aksioma

Në shekullin VI, murgu Dionysius Exiguus nuk po përpiqej të hartonte një kalendar global. Ai thjesht po kërkonte një formulë matematike për të llogaritur datën e Pashkëve. Por, siç ndodh shpesh me idetë që mbushin një vakum, vendimi i tij praktik u shndërrua në një rregull të palëvizshëm. Një mjet pune doli nga qelia e murgut për t'u bërë skeleti i qytetërimit.

Kjo na tregon se koha, në vetvete, është si një lumë që nuk njeh brigje derisa njeriu vendos të ndërtojë një digë. "Para Krishtit" nuk është një epokë që e njihte veten si të tillë; asnjë njeri i asaj kohe nuk mendonte se po jetonte në "vitin 50 para diçkaje". Kjo është një etiketë që ne ia kemi veshur të kaluarës për t'i dhënë kuptim rrëfimit tonë.

 

Historia si rrëfim, jo si matematikë

Mungesa e vitit zero është dëshmia se koha njerëzore është organike, jo mekanike. Në matematikën e ftohtë, nuk mund të kalosh nga "minus një" te "plus një" pa prekur zeron. Por në histori, ne e mbyllim kapitullin e vjetër dhe e nisim të riun menjëherë, pa asnjë sekondë pritjeje në mes. Kjo ndodh sepse historia nuk operon me ekuacione, por me rrëfime. Dhe rrëfimet nuk kërkojnë përpikmëri sterile; ato kërkojnë kuptim.

Edhe sot, në përpjekjen tonë për të qenë më laikë duke përdorur termat "Era Jonë" apo "Para Erës Sonë", ne thjesht po lyejmë me bojë të re të njëjtën strukturë të vjetër. Numrat nuk ndryshojnë dhe ritmi mbetet ai i vendosur 1500 vjet më parë. Kjo tregon se njerëzimi nuk e ndryshon dot matjen e kohës pa shembur vetë mënyrën se si e kupton rrugëtimin e tij mbi tokë.

 

Nevoja për një fillim

Pyetja që mbetet nuk është pse nuk kemi një vit zero, por: A kemi vërtet nevojë për të?

Ndoshta jo. Ajo që na duhet nuk është një fillim matematikisht i saktë, por një fillim kuptimplotë. Çdo qytetërim ka pasur "vitin e tij zero" të improvizuar: Romakët e matnin kohën nga dita e parë e gurit të parë të Romës. Myslimanët nisin numërimin nga Hixhra. Revolucionarët francezë tentuan ta rinisnin orën e botës me shpalljen e Republikës.

Në fund të fundit, koha nuk është ajo që matet me akrepa, por ajo që ne zgjedhim të kujtojmë. Viti zero – kjo fantazmë që nuk ekziston – është prova më e bukur se ndonjëherë edhe boshllëqet janë ato që i japin formë realitetit tonë.

Marinela në Shqipërinë e bunkerëve, zëri që çau perden e hekurt

 

Marinela gjatë një koncerti në Shqipëri - Gusht 1977

Nga Leonard Veizi

 

Ishte Marinela

Në gushtin përvëlues të vitit 1977, kur Shqipëria i ngjante një ishulli të mbyllur mes telave me gjemba dhe një heshtjeje të dendur ideologjike, ndodhi diçka që sot tingëllon pothuajse e pabesueshme. Në skenat zyrtare, ku çdo notë duhej të kalonte përmes sitës së rreptë të “moralit socialist”, u shfaq një zë që vinte nga përtej kufirit, i lirë, i papërmbajtur, i huaj dhe njëkohësisht thellësisht njerëzor. Ai zë nuk i përkiste thjesht një këngëtareje. Ishte një çarje në murin e izolimit, një dritare e hapur me forcë në një hapësirë ku ajri kishte nisur të rrallohej. Marinela nuk këndonte për aksione, as për rendimente, gara socialiste e brigada pune; ajo këndonte për dashurinë, për mallin, për dhimbjen dhe për një liri që publiku shqiptar e ndiente, por rrallëherë e dëgjonte kaq hapur. Prania e saj nuk ishte vetëm një ngjarje artistike. Ishte një përplasje e butë mes dy botëve — njëra e mbyllur në vetvete, tjetra që vinte me ritmin dhe frymëmarjen e Mesdheut. Për disa net, skenat shqiptare nuk ishin më vetëm tribuna ideologjike, por u kthyen në hapësira emocioni të pastër, ku publiku dëgjonte jo vetëm muzikë, por edhe një jehonë të largët lirie....

 

...Tanimë, kur Marinela u nda nga jeta më 27 mars 2026, në moshën 87-vjeçare, kujtesa rikthehet te ato net gushti, shtatë mbrëmje që nuk ishin thjesht koncerte, por një çast i rrallë kur Tirana dhe Athina u takuan mbi pentagram. Një çast i shkurtër, por i mjaftueshëm për të dëshmuar se arti, ndonjëherë, arrin të bëjë atë që politika vetëm e premton.

 

Kujtesa

Për shumë shqiptarë, magjia nuk ndodhi vetëm në sallat e koncerteve, por edhe përmes dritës së zbehtë të televizorëve tanë. Edhe sot, kushdo që e ka jetuar atë kohë, e mban mend mirë koncertin e Marinelës të transmetuar në ekranin e vetëm të "TV Tiranës". Ishte një përvojë thuajse surreale: të shihje në atë ekran, ku zakonisht jepeshin lajme mbi sukseset e korrjeve, një grua që pushtonte skenën me bukuri dhe forcë vokale.

Dhe nuk ishte vetëm ajo. Pas Marinelës, erdhën edhe zëra të tjerë pasues nga Greqia, të cilët, megjithëse kalonin përmes censurës dhe montazhit të rreptë shtetëror, arrinin të përcillnin te ne një lloj lirie që nuk mund të mbytej. Ato transmetime mbeten "shkëndijat" e para që na treguan se muzika ishte gjuha që na lidhte me botën, edhe atëherë kur kufijtë ishin të mbyllura me klon.

 

Paradoksi

Ardhja e Marinelës në Shqipëri më 12 gusht 1977 nuk ishte thjesht një turne muzikor; ishte një operacion i rëndësishëm diplomatik. Deri në fillim të viteve ’70, Tirana dhe Athina nuk kishin ambasada respektive. Vetëm më 6 maj 1971, Greqia dhe Shqipëria rivendosën marrëdhëniet diplomatike. Si rrjedhojë e këtij shkrirjeje të akullit, një ansambël shtetëror shqiptar me rreth 80 anëtarë performoi në Greqi, ndërsa nga Athina mbërriti në Shqipëri divën e muzikës laïko. Në një kohë kur regjimi i Enver Hoxhës po zhytej në vetizolim të thellë pas nisjes së ftohjes me Kinën, prania e saj ishte një paradoks i gjallë. Regjimi shihte te muzika popullore greke një lloj “vëllazërie ballkanike” të pranueshme, por për publikun, Marinela ishte imazhi i gruas moderne, me flokë të verdhë dhe një liri skenike që thyente çdo rregull të ngurtë të kohës.

 

Turneu

Nga 12 deri më 19 gusht, Marinela dhe ansambli i saj përshkuan Shqipërinë. Turneu nisi në Tiranë, me dy koncerte më 13 dhe 14 gusht në Teatrin e Operës dhe Baletit, për të vijuar më pas në Vlorë, Gjirokastër dhe Korçë. Atmosfera ishte elektrizuese, por e kontrolluar rreptësisht nga sytë e Sigurimit të Shtetit. Njerëzit mbushnin trotuaret vetëm për të parë autobusin e saj, ndërsa në sallat e koncerteve, duartrokitjet mbartnin brenda një lloj “frike të bukur”. Ishte hera e parë që një artiste e përmasave të tilla këndonte drejtpërdrejt për ta. Edhe pse koncerti i Tiranës u transmetua i montuar nga televizioni shtetëror për të fshehur detajet “dekadente”, ai mbeti një dëshmi e etjes së rinisë për më shumë dritë.

 

Trashëgimia

Ndonëse Marinela ishte kulmi, ajo hapi rrugën edhe për emra të tjerë të mëdhenj që guxuan të kalonin Kakavijën gjatë viteve të izolimit. Artistë si Maria Farandouri, Janis Parios dhe Mariza Koh u bënë pjesë e atyre shkëmbimeve të rralla kulturore që regjimi i përdorte për të treguar një lloj “hapjeje” ndaj fqinjëve. Ata u kthyen në idhuj të heshtur për një popull që muzikën e tyre e dëgjonte fshehurazi përmes valëve të radios në netët e gjata të komunizmit.

 

Kujtesa

Sot, kur shohim pamjet e Marinelës në rrugët e Tiranës së hirtë, kuptojmë se ajo vizitë ishte një akt kuraje. Ajo i dha Shqipërisë një javë “erë Perëndimi” dhe Shqipëria i dha asaj një dashuri të sinqertë, të cilën këngëtarja e madhe e kujtonte me mall deri në fund të jetës. Marinela iku, por zëri i saj mbetet i skalitur në kujtesën kolektive si ura e vetme që asnjë regjim nuk mundi ta shembte.

“Good Morning Vietnam”, një kushtrim mes propagandës dhe rrënimit amerikan në Azi

 

Nga Leonard Veizi
 
Filmi “Good Morning Vietnam”, me gjallërinë tragjikomike të aktorit Robin Uilliams, nuk është thjesht kronika e një folsi radioje në ethet e luftës. Ai është radiografia e një skizofrenie kombëtare: nga njëra anë, makineria e propagandës që prodhonte entuziazëm artificial për të mbajtur në këmbë moralin e trupave, dhe nga ana tjetër, një baltovinë strategjike që po gëlltiste dita-ditës prestigjin e një superfuqie...
 
...Hollivudi është rikthyer shpesh në xhunglat e Vietnamit – herë me muskujt e fryrë dhe heroizmat e ekzagjeruara të Silvester Stalone dhe Çak Norris, që tentonin të fitonin në ekran atë që u humb në terren, e herë me pendesën e dhimbshme në kryevepra si “Born on the Fourth of July” me Tom Kruis apo filtrin naiv të “Forrest Gump” me Tom Henks.
Por, përtej shkëlqimit të celuloidit, Lufta e Vietnamit mbetet dëshmia e thyerjes së madhe, një plagë e hapur në ndërgjegjen amerikane që ende lëngon nën peshën e debateve historike.
 
Fillimi
Rrënjët e këtij konflikti nuk mbinë rastësisht; ato u ushqyen nga dekada të tëra rezistence kundër zgjedhës franceze. Pas kapitullimit të Francës në vitin 1954 dhe "shirave" diplomatikë të Gjenevës, Vietnami u gjymtua dysh: Veriu komunist nën hijen e Ho Shi Min dhe Jugu i rreshtuar pas Perëndimit.
Premtimi për zgjedhje të lira që do të bashkonin vendin mbeti një iluzion i vdekur që në lindje. Uashingtoni, i tmerruar nga "teoria e dominosë" dhe përhapja e komunizmit, hodhi bastin e tij mbi Negu Din Dim. Por regjimi i tij doli të ishte një kështjellë rëre – e korruptuar dhe e paqëndrueshme. Vrasja e tij në vitin 1963 nuk solli rendin, por hapi portat e kaosit, duke i lënë rrugë të lirë infiltrimit komunist në çdo qelizë të Jugut.
 
Përshkallëzimi
Ajo që nisi si një asistencë modeste me "këshilltarë ushtarakë", u shndërrua në një makth global pas vitit 1964. Incidenti në Gjirin e Tonkinit – një ngjarje e mbështjellë me mjegullën e dyshimit – shërbeu si shkëndija e duhur.
Më 7 gusht 1964, Kongresi i dorëzoi presidentit Lindon Xhonson një "çek të bardhë" për përdorimin e forcës. Ky ishte çasti kur diplomacia heshti dhe armët morën fjalën. Nga viti 1965, qiejt e Vietnamit u nxinë nga bombardimet masive, ndërsa çizmet e mbi 500 mijë ushtarëve amerikanë shkelën në një terren që nuk e njihnin dhe që nuk do t'i mirëpriste kurrë.
 
Lufta
Pavarësisht epërsisë dërrmuese teknologjike, ushtria më e fuqishme e botës u gjend e pafuqishme përballë "fantazmave". Vietkongët nuk luftonin sipas manualeve të Pentagonit; ata përdornin xhunglën si mburojë dhe taktikat guerile si thikë pas shpine.
Ashtu siç sugjeron edhe filmi “Good Morning Vietnam”, realiteti i terrenit ishte krejt ndryshe nga raportet rozë që lexoheshin në studio. Bombat nuk mundën të thyenin vullnetin e një popullsie që luftën e shihte si mbijetesë, jo si ideologji. Rezultati? Një luftë rraskapitëse ku fitoret në beteja nuk u shndërruan kurrë në triumf politik.
 
Bilanci
Kostoja ishte apokaliptike. Mbi 58 mijë amerikanë u kthyen në shtëpi në arkivole të mbuluar me flamur, ndërsa miliona vietnamezë humbën jetën në një konflikt që nuk kursente askënd.
Përveç gjakut, lufta thithi miliarda dollarë, duke tronditur themelet e ekonomisë amerikane. Por goditja më e rëndë erdhi nga brenda: rrugët e SHBA-së u mbushën me protesta, duke krijuar një hendek të pariparueshëm midis qeverisë dhe popullit. Lufta e Vietnamit ishte thyerja e parë e madhe e besimit amerikan te "pagabueshmëria" e shtetit të tyre.
 
Fundi
Me ardhjen e Riçard Nikson, nisi ajo që u quajt "vietnamizimi" i luftës – një tërheqje e dhimbshme e maskuar si sukses. Në vitin 1973, Marrëveshja e Parisit thjesht vulosi fundin e angazhimit ushtarak.
Epilogu u shkrua më 30 prill 1975. Rënia e Saigonit dhe imazhi poshtërues i helikopterit të fundit që nisej nga tarraca e ambasadës, mbeti simboli universal i një disfate që askush nuk guxonte ta quante me emër. Në vitin 1976, Vietnami u bashkua, por jo sipas planit të Uashingtonit.
 
Thirrja
Vietnami nuk ishte thjesht një dështim ushtarak; ishte fundi i pafajësisë amerikane. Ishte çasti kur një superfuqi u përplas me kufijtë e forcës së saj dhe me arrogancën e vetëbesimit të tepruar.
Prandaj, sa herë dëgjojmë atë thirrje ikonike “Good Morning Vietnam”, nuk dëgjojmë thjesht një përshëndetje mëngjesi, por kujtesën e një iluzioni që u thërrmua përballë realitetit të egër të xhunglës dhe historisë.

Aritha Franklin dhe melodia e pavdekshme e shpirtit

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në pëlhurën e gjerë dhe të larmishme të muzikës, ka zëra që vijnë e shkojnë si erëra stinore, dhe ka të tjerë që mbeten, të ngulitur thellë në kujtesën kolektive, si një jehonë që nuk shuhet kurrë. Mes tyre, shkëlqen si një yll i përhershëm Aritha Franklin, mbretëresha e padiskutueshme e soul-it. Zëri i saj, një përzierje e fuqisë së ungjillit, thellësisë së blues-it dhe nuancave të R&B-së, nuk pushtoi vetëm skenat dhe toplistat, por u shndërrua në një gjuhë të vetme për dinjitetin, lirinë dhe dinamikën e një epoke që kërkonte të dëgjohej...

 

...Dhe kur zëri i saj ngrihej, dukej sikur vetë koha ndalej për një çast – si të kishte gjetur një mënyrë për të folur përmes saj. Ai nuk ishte vetëm tingull, por frymë; nuk ishte vetëm muzikë, por kujtesë. Në çdo notë fshihej një histori, në çdo vibrim një plagë e shëruar dhe një ëndërr që kërkonte të lindte. Aritha nuk këndonte thjesht – ajo rrëfente, lutej, thërriste dhe ngushëllonte njëkohësisht, duke e kthyer muzikën në një hapësirë ku shpirti njerëzor gjente strehë dhe guxim për të vazhduar.

Lindur në Memphis të Tenesit në vitin 1942, Areta u rrit e rrethuar nga feja dhe muzika, pasi babai i saj ishte një predikues i njohur baptist. Ishte pikërisht në kishën e të atit, ku ajo filloi të këndonte si fëmijë, duke e zbuluar pasionin e saj për këngën dhe duke e forcuar zërin e saj të fuqishëm mes himneve të ungjillit dhe emocioneve të forta shpirtërore. Në fundin e viteve 1960, Aritha Franklin tashmë ishte shndërruar në një ikonë të muzikës soul, duke fituar titullin e përjetshëm “Mbretëresha e Shpirtit”.

Këngët e saj, si Respect, (You Make Me Feel Like) A Natural Woman dhe I Say a Little Prayer, nuk ishin thjesht hite muzikore, por himne të dinjitetit dhe barazisë, që rezonuan me betejat sociale të kohës. Zëri i saj kishte një veçori të rrallë: ishte njëkohësisht i fuqishëm dhe i brishtë, i aftë të bartte dhimbjen, krenarinë dhe shpresën e një komuniteti të tërë. Përtej skenës, Franklin mbeti një figurë e angazhuar, duke mbështetur publikisht lëvizjen për të drejtat civile dhe duke përdorur artin si një formë rezistence.

Aritha Franklin nuk ishte vetëm një artiste e madhe; ajo ishte një epokë më vete – një zë që nuk këndoi vetëm për dashurinë, por për lirinë. Trashëgimia e saj vazhdon të frymëzojë artistë dhe adhurues të muzikës në të gjithë botën, duke dëshmuar se muzika mund të jetë një forcë e fuqishme për ndryshim dhe një burim ngushëllimi e shprese në momentet më të vështira.

Aritha Franklin do të mbetet përgjithmonë një figurë legjendare në historinë e muzikës, një zë që do të vazhdojë të rezonojë në mendjet tona dhe të na kujtojë fuqinë e pakufishme të shpirtit njerëzor.

Kur një “laraskë” ndez zjarrin e krahinizmit

Nga Leonard Veizi
 
Një tufë “gomerësh” – në kuptimin metaforik të fjalës – janë vënë këto ditë të riprodhojnë proverba të dala nga tavolina pijanecësh, thënie kanalesh dhe copëza pseudo-historie, të cilat ua kanë përshtatur krahinave të vendit. Për t’i dhënë peshë këtij banaliteti, ata hedhin në qarkullim edhe emra të mëdhenj, duke pretenduar se një gjë të tillë e ka bërë dikur edhe Noli. Për Fan Nolin e kam fjalën.
Por, për ata që nuk e dinë, por duan të dinë të vërtetën: biografi i Fan Nolit, Nasho Jorgaqi, e ka sqaruar prej kohësh se vargjet “Zgjidh e Merr”, ku çdo krahine shqiptare i është vënë një epitet, nuk janë të Nolit. Megjithatë, kjo “shashkë” e hedhur dikur nga një profan, mori dhenë dhe vijon të riciklohet si e vërtetë në rrjete sociale, studio televizive dhe biseda kafenesh.
Sot, çështja e krahinave na doli sërish në sipërfaqe, pa pritur e pa kujtuar.
— Plasi në Kuçovë!
— Jo në Kuçovë, se e more "jangëllësh". Për Mirditën është fjala. Edhe për Dibrën...
Mjaftoi që një “laraskë” të shprehej publikisht në show-n e një ekrani të njohur televiziv, se një a dy krahina nga veriu i Shqipërisë “na qenkan të pabesa”, dhe menjëherë shpërtheu furtuna. Mllef dhe arrogancë. Një reagim zinxhir, i shpejtë dhe i verbër. Dhe kështu, nga një fjali e hedhur pa peshë, u ndez një zjarr që kërkon të djegë dhe vatrën ku u ndez, edhe periferinë.
Në fakt, Beni – ky emër është thjesht një konvencion – në këtë kakofoni sharjesh e mallkimesh nuk përfaqëson kërkënd tjetër përveç vetes së tij. Po aq edhe Titi, Goni po ashtu, madje edhe Genci. Askush prej tyre nuk është mandatuar nga “kuvendet e burrave”; asnjëri nuk ka marrë vulë e firmë për të dalë ekran më ekran duke vënë "berihajin" për të mbrojtur një “nder të nëpërkëmbur”.
“Unë jam mirditor!”
“Unë jam dibran!”
“Unë jam tropojan!”
Qofshi me shëndet, vëllezër! Emëruesin e përbashkët "shqiptar" e kemi të gjithë. Dhe Shqipëria, dihet, "një bythë vend" është. Ndaj edhe krahinat kanë, ohu... aq "shumë dallime" mes njëra-tjetrës, sa nuk ia vlen debati.
Por ja që secili, në këtë kohë zhurme, merr flamurin e mbrojtjes së territorit, të krahinës e të identitetit, edhe pse nuk ka plasur ndonjë luftë civile, por thjesht një sulm nga një “laraskë” që kërkon veç vëmendje mediatike. Kjo nuk është krenari krahinore, kjo është keqpërdorim i saj.
Krenaria nuk bërtet, nuk flet me mllef dhe nuk ushqehet me stereotipe. Ajo që po shohim është deformim i identitetit, i kthyer në një armë të vogël për debate të vogla. Në fund të ditës, problemi nuk janë krahinat. Problemi janë zërat që i përdorin ato si karburant për zhurmë, dhe turmat që bien pre e këtij provokimi.
Një komb nuk përçahet nga dallimet. Përçahet nga ata që jetojnë duke i fryrë ato.

Tregu i kapur dhe shteti si spekulator: kush e paguan faturën?

Nga Leonard Veizi

 

Nuk është e nevojshme të shpërthejë një luftë që çmimet të rriten në Shqipëri. Ato rriten edhe në kohë paqeje, në mënyrë të qetë, pothuajse të disiplinuar, sikur të ndjekin një logjikë të padukshme që nuk lidhet me tregun, por me vullnetin e atyre që e kontrollojnë atë. Por mjafton hija e një konflikti ndërkombëtar dhe gjithçka bëhet më e lehtë: rritja justifikohet, ndërsa përgjegjësia tretet në zhurmën globale.

Rasti i fundit lidhet me rritjen e çmimit të naftës.

Ndërkohë, vendet përreth nuk presin. Italia ul akcizën, Austria vendos kufij mbi fitimet e kompanive të karburantit, Suedia dhe Sllovenia ndërhyjnë me politika fiskale për të frenuar efektin zinxhir. Mesazhi është i qartë: nëse rritet nafta, rritet gjithçka – nga buka te transporti, nga prodhimi te shërbimet. Dhe shteti ka detyrimin të ndërhyjë për të mbrojtur qytetarin.

Në Shqipëri ndodh e kundërta. Kryeministri vendos një vijë të kuqe: qeveria ndërhyn nëse çmimi kalon 220 lekë për litër. Një sinjal që duhej të ishte paralajmërim për tregun, por që në praktikë u kthye në udhëzim. Çmimi ndalet në 219 lekë. Jo nga rastësia, por nga një lloj dakordësie e heshtur. Bordi i karburanteve nuk hyn në veprim, sepse pragu është “kurdisur” te 220-a. Ky është një treg që nuk sfidon kufirin, por e përdor atë si mburojë.

Ndërkohë, brenda pak javësh, çmimi i naftës është rritur me 40 lekë në Shqipëri. Një rritje e ndjeshme, që përkthehet në kosto reale për çdo familje shqiptare. Shteti mbledh më shumë të ardhura nga taksat. Arka publike fryhet. Por xhepat e qytetarëve hollohen.

Kjo është drama e vërtetë: jo vetëm rritja e çmimeve, por mungesa e reagimit. Sepse ndërsa shtetet e tjera ndërhyjnë për të ulur barrën, Shqipëria duket se ka zgjedhur të administrojë pasojat, jo të parandalojë shkakun.

Ky pasivitet i qëllimshëm i institucioneve tona nuk është thjesht paaftësi menaxhuese; është një zgjedhje politike e mirëmenduar. Kur qeveria refuzon të prekë paketën fiskale mbi naftën — ku akciza, taksa e qarkullimit dhe ajo e karbonit rëndojnë mbi çdo litër si një prangë ekonomike — ajo po zgjedh të jetë bashkëpunëtore në varfërimin e konsumatorit. Ndërsa bota demokratike përdor levat e shtetit për të mbrojtur mirëqenien e popullit, në Tiranë shteti sillet si një partner i heshtur i oligopoleve, duke mbledhur “humbjet” e qytetarëve si fitime në buxhetin e tij.

Heshtja e autoriteteve rregullatore dhe bordet që “ngrijnë” çmimet në nivelet më të larta historike janë dëshmia e një sistemi që nuk njeh konkurrencën, por diktatin. Kjo nuk është ekonomi tregu, por një ekonomi gjobëvënëse, ku kriza shihet si një mundësi e artë për të mbushur arkat e shtetit dhe llogaritë e pak duarve, duke e lënë pjesën tjetër të shoqërisë të përballet e vetme me inflacionin galopant. Pa një ndërhyrje radikale në strukturën e taksave dhe pa një shpërbërje të monopoleve, xhepat e shqiptarëve do të mbeten të hapur për çdo furtunë, qoftë ajo e vërtetë apo e sajuar.

Dhe në fund mbetet një pyetje që nuk ka nevojë për retorikë, por për përgjigje:

A është shteti në anën e qytetarit, apo në anën e atyre që vendosin çmimin?

Anatomia e një miti

 

Një reflektim mbi kufijtë e mendjes njerëzore përmes thjerrëzës së filmit "Lusi"
 
Nga Leonard Veizi
 
Në qarqet e kulturës popullore qarkullon prej dekadash një ide sa intriguese, aq edhe mashtruese: njeriu përdor vetëm 10 për qind të kapacitetit të trurit të tij. Kjo frazë tingëllon pothuajse si një premtim eshatologjik – sikur brenda nesh flë një univers i tërë i pashfrytëzuar, një rezervë hyjnore mundësish që pret vetëm një shkëndijë për t'u zgjuar.
Megjithatë, neuroshkenca moderne është e prerë: ky është një mit. Truri i njeriut është një organ me efikasitet të lartë ku çdo rajon ka një funksion specifik dhe asgjë nuk lihet pas dore. Por, pavarësisht faktit shkencor, ky mit refuzon të vdesë. Ai mbijeton sepse i flet drejtpërdrejt ankthit dhe ëndrrës sonë ekzistenciale: dëshirës për të kapërcyer kufijtë e thjeshtë biologjikë.
 
Eksperimenti i imagjinatës
Ky obsesion u shndërrua në boshtin narrativ të filmit "Lusi" (Lucy), prodhimi i vitit 2014 me regji të Lyk Besonit dhe me protagoniste Skarlet Johansonin. Filmi nuk duhet parë thjesht si një triler aksioni; ai është një laborator vizual mbi potencialin e mendjes dhe, njëkohësisht, një pasqyrim i frikës sonë ndaj asaj që mund të ndodhë nëse ky potencial do të çlirohej pa fre.
Në planin sipërfaqësor, ndjekim historinë e një gruaje të zakonshme, e cila pas një incidenti brutal me trafikun e drogës, pëson një transformim radikal. Një substancë sintetike i "zhbllokon" shkallë-shkallë aktivitetin cerebral. Sa më shumë hapet horizonti i mendjes së saj, aq më shumë Lusia fiton kontroll mbi realitetin: fillimisht mbi trupin e saj, pastaj mbi materien rrethuese, e në fund mbi vetë konceptin e kohës.
 
Tejkalimi i vetvetes
Në thelb, "Lusi" riaktualizon një nga mitet më të lashta të njerëzimit: atë të Prometeut, që u vodhi perëndive zjarrin e dijes për t'ua dhënë njerëzve. Por, si çdo dhuratë hyjnore, dija absolute vjen me një kosto dërrmuese.
Filmi mund të lexohet edhe përmes filozofisë së Fridrih Niçes. Personazhi i Lusit është mishërimi i idesë së tejkalimit të njeriut. Ajo nuk bëhet thjesht më e zgjuar; ajo pushon së qeni njerëzore. Këtu lind dilema e madhe: nëse dija bëhet e pafundme, a ka më vend për humanizmin? Njeriu përcaktohet nga kufijtë e tij, nga gabimet dhe nga e panjohura. Duke fshirë këto kufij, Lusi shndërrohet në një entitet që ekziston kudo dhe askund – një triumf i intelektit që rezulton në zhdukjen e individit.
 
Alegori për epokën digjitale
Në kontekstin e sotëm, "Lusi" shërben si një metaforë e fuqishme për raportin tonë me Inteligjencën Artificiale dhe teknologjinë. Ne po kërkojmë vazhdimisht të zgjerojmë "procesorin" tonë mendor përmes mjeteve digjitale, duke synuar një lloj gjithëdijeje. Por, ashtu si në fund të filmit, ku protagonistja shkrihet me rrjetin universal të informacionit, ne rrezikojmë të humbasim atë që na bën unikë: ndjeshmërinë dhe cenueshmërinë. 
Është gjithashtu kuptimplotë që ky transformim udhëhiqet nga një figurë femërore. Nga një viktimë e pafuqishme e dhunës në fillim të filmit, ajo shndërrohet në subjektin e fuqisë absolute, duke përmbysur kështu stereotipet klasike të kinemasë, ku gruaja ishte thjesht "objekti" që duhej shpëtuar.
 
Epilogu
Edhe pse shkencërisht i pasaktë, miti i 10 përqindëshit mbetet një metaforë poetike për intuitën tonë se jemi "më shumë se kaq". Filmi i Besonit na kujton se kërkimi për të njohur vetveten plotësisht është një rrugë pa kthim.
Ndoshta nuk na duhet 100 për qind e kapacitetit të trurit për të qenë të lumtur apo të suksesshëm. Ndoshta pasuria jonë më e madhe qëndron pikërisht në atë pjesë të misterit që mbetet e pazbuluar. Sepse, siç na tregon fati i Lusit, në çastin që njeriu arrin të dijë gjithçka, ai pushon së qeni njeri dhe bëhet thjesht... informacion.

Shqiptarët, këta mjeshtra të menaxhimit të kaosit

Nga Leonard Veizi

 

Na ka dalë nami se jemi popull i padisplinuar dhe se në thelbin tonë, më shumë se rregulli, na josh kaosi. Dhe ky nam nuk është pa gjë. Ne që jetojmë në Shqipëri e kuptojmë këtë sapo dalim në pragun e shtëpisë, por po aq shpejt e kuptojnë edhe ata që jetojnë jashtë. Sa kohë janë në Perëndim, ku ligji nuk të pyet për origjinën, tanët rrinë "sus". Por mjafton të vënë këmbën në tokën amë, të ndiejnë aromën e habitatit të tyre natyror, dhe menjëherë "i japin gazit në dërrasë", duke u rikthyer në versionin origjinal. Siç thotë edhe populli: "Më mirë të të dalë syri, sesa nami".

Megjithatë, ky kaos nuk është thjesht rrëmujë; është një ambient pune. Shqiptarët jo vetëm që punojnë në kaos, por kanë arritur ta zbutin e ta menaxhojnë atë. Kur rregullat mungojnë, shqiptari nuk bllokohet – përkundrazi, ai aktivizohet. Është një mjeshtëri që nuk lindi nga dëshira për anarki, por nga domosdoshmëria për mbijetesë. Në një shoqëri ku plani afatgjatë konsiderohet luks, ne kemi mësuar të mendojmë shpejt, të reagojmë në çast dhe të krijojmë mundësi aty ku të tjerët shohin vetëm fundin e rrugës.

Kjo natyrë "kaotike" është e dukshme në çdo qelizë të jetës sonë, përfshirë politikën. Ndryshimet e rrufeshme të ligjeve, tensionet institucionale dhe mungesa e një kulture dialogu nuk e ndalin popullin; përkundrazi, e bëjnë atë më të shkathët. Shqiptari i zakonshëm ka zhvilluar "radarë" të sofistikuar për të kuptuar se kur duhet të veprojë, kur duhet të tërhiqet dhe kur duhet të shpikë një rrugë anësore për të mbërritur te qëllimi. Këtu tek ne, ligji shpesh mbetet një çështje interpretimi, ndërsa rregulli – një përjashtim i rrallë.

E njëjta gjë ndodh në ekonominë tonë "sui generis". Mijëra shqiptarë ngrenë biznese, punësojnë të tjerë dhe mbijetojnë përmes një sistemi informal që funksionon në mënyrë të çuditshme, por efikase. Në mungesë të mbështetjes sistematike, shqiptari shpik vetveten: një punishte në katin e parë, një shërbim që ofrohet "me fjalë goje", një marrëveshje e heshtur mes fqinjësh për të bërë atë që "nuk është me letra", por që në fund të ditës prodhon bukën e gojës.

Edhe në emigrim, ky instinkt i punës në kushte presioni e ka ndihmuar shqiptarin të adaptohet me shpejtësi marramendëse. Nga Italia në SHBA, nga Greqia në Gjermani, ai gjen hapësira, ndërton rrjete dhe krijon jetë aty ku të tjerët presin udhëzimet e sistemit. Kaosi i fillimit – gjuha e huaj, ligjet e panjohura, mjedisi i ri – nuk e tremb, sepse ai vjen nga një terren i ngjashëm. Ai nuk pret që çdo gjë të jetë në vendin e vet për të nisur udhëtimin; ai niset dhe e ndërton rrugën duke ecur.

Në fund të fundit, kjo marrëdhënie intime me kaosin nuk është thjesht dëshmi mbijetese, por një formë e lartë e inteligjencës sociale. Për ne, kaosi nuk ka qenë vetëm sfidë, por mësuesi më i madh. Dhe shqiptari, ky nxënës i përhershëm i rrëmujës, vazhdon të ecë përpara – jo përkundër kaosit, por falë aftësisë gjeniale për ta bërë atë terrenin e tij të zakonshëm.

Nga krimi te “Reality Show”, industria që ushqehet me ankth dhe argëtim të zbrazët

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në epokën e informacionit, ku ekraneve u japim frymë me një prekje, bota duket e ndarë mes dy poleve ekstreme: njëri i mbushur me lajme tragjike, dhunë dhe skandale, ndërsa tjetri me spektakle artificiale ku njerëzit luftojnë për t’u bërë "heronj" përmes dramave të trysnuara. Ky paradoks i thellë reflekton jo vetëm realitetin tonë social, por edhe psikologjinë kolektive të një shoqërie që luhatet mes ankthit ekzistencial dhe kënaqësisë së rreme.

Platformat online janë kthyer në pasqyrën e një bote në krizë. Mjafton një lundrim i shpejtë në rrjet për të kuptuar se po jetojmë në një peizazh virtual të mbingarkuar me tension e frikë. Portale lajmesh që gumëzhijnë nga paralajmërime për vrasje, lufta, shpërthime sociale, armë të shkatërrimit në masë dhe përplasje gjeopolitike. Këto ngjarje nuk janë thjesht informacione; ato aktivizojnë instinktet tona primitive të frikës, duke na krijuar ndjesinë se jemi të rrethuar nga një "luftë e padukshme".

Ky bombardim i përditshëm ushqen trurin me ankth dhe përforcon idenë se bota është në prag shpërbërjeje. Në këtë vorbull, një vend të veçantë zënë edhe temat mbi jashtëtokësorët – artikuj të errët që ngrenë pikëpyetje mbi qenien, pushtetin dhe vendin tonë në univers. Ato luajnë me kuriozitetin tonë atavik për të panjohurën, duke i shtuar peshë ndjesisë se kërcënimi vjen nga të gjitha anët.

Por, ndërkohë që kjo e vërtetë e madhe dhe kërcënuese vërshon çdo ditë nga ekranet, shumë njerëz zgjedhin ta shpërfillin. Për ta, një luftë reale nuk është më emocionuese se një debat banal në një reality show. Ata nuk përfshihen në diskutime mbi sigurinë apo sfidat ekzistenciale; përkundrazi, ndjekin me pasion jetën e banorëve të "Big Brother", marrin anë për çifte të sapoformuara dhe shpenzojnë orë të tëra duke analizuar një shikim të fshehtë apo një inat të sajuar. Spektakli, në këtë pikë, e ka zëvendësuar plotësisht realitetin.

Ky fenomen nuk është i rastësishëm. Psikologjia e turmës dhe ajo individuale ofrojnë shpjegime të qarta. Në librin e tij "Psikologjia e Turmave", Gystav Lë Bon theksonte se individi, kur bëhet pjesë e turmës, priret të heqë dorë nga logjika dhe vlerësimi racional, duke u udhëhequr nga emocioni dhe impulsi kolektiv. E njëjta logjikë funksionon edhe në rrjet: masa nuk kërkon ta kuptojë realitetin, por të shpëtojë prej tij duke u zhytur në një iluzion të përbashkët.

Studimet tregojnë se truri ynë ka një prirje të trashëguar për t’u fokusuar te negativiteti si mjet mbijetese. Por në botën moderne, ky instinkt shndërrohet në një cikël vicioz: media rrit audiencën duke shfrytëzuar ankthin, ndërsa publiku kërkon "dopaminë" nga situatat dramatike. Kjo shpjegon pse lajmet mbi dhunën apo konfliktet politike korrin numrin më të madh të klikimeve.

Nga ana tjetër, Zigmund Frojd do ta lidhte këtë sjellje me "parimin e kënaqësisë". Nëse realiteti është kërcënues, njeriu kërkon strehë në fantazi dhe në jetën e tjetrit – diçka që është mjaftueshëm larg për të mos dhëmbur, por mjaftueshëm afër për të ngacmuar ndjesitë. Në këtë mënyrë, spektaklet e tipit "Big Brother" shërbejnë si një mekanizëm për të sublimuar frikën kolektive, duke e kthyer atë në një emocion të kontrolluar.

Formati i reality show-ve i shndërron konfliktet njerëzore në "beteja" të skenifikuara, ku intriga është monedha kryesore. Ky nuk është thjesht argëtim, por një ritual kolektiv ku publiku gjen një lloj kënaqësie te vuajtja e tjetrit, duke e normalizuar dramën si formën parësore të komunikimit.

Filozofi dhe psikanalisti Sllavoj Zhizhek sugjeron se shoqëria moderne është e mbingarkuar nga informacioni, por e paaftë për të përpunuar të vërtetën. Kështu, ajo e zëvendëson realitetin me spektaklin – një koncept i trajtuar gjerësisht edhe nga Gi Dëbor. Në librin e tij "Shoqëria e Spektaklit", ai argumenton se gjithçka është kthyer në imazh dhe performancë, duke e bërë realitetin një version të holluar dhe më të lehtë për t’u konsumuar.

Në këtë kuptim, nuk është e çuditshme që edhe në ditët më të errëta njerëzit kërkojnë argëtim. Kur e vërteta bëhet e padurueshme, spektakli kthehet në mjet mbijetese. Njerëzit nuk janë gjithmonë të etur për dije, por për emocion; jo për kuptim, por për ndjesi. Në një botë me kërcënime reale, ikja drejt një spektakli të zbrazët duket si forma më e padëmshme e "shërimit".

Megjithatë, ky nuk është thjesht një variant preference. Është treguesi i një shoqërie që, në vend që të përballet me problemet, i zëvendëson ato me seriale. Dhe ndoshta ky është kërcënimi më i madh i kohës sonë: jo lufta apo vrasjet, por indiferenca e plotë ndaj tyre.

Shoqëria moderne jeton në tehun mes realitetit dhe fiktionit. Ndërsa duhet të jemi të vetëdijshëm për rreziqet, është po aq e rëndësishme të krijojmë hapësira ku njerëzorja dhe e bukura të mbeten prioritet. Kjo kërkon një "higjienë mentale": një zgjedhje të vetëdijshme për të konsumuar informacion kritik, por edhe për të përqafuar artin dhe letërsinë – ato tregime njerëzore që vërtet na pasurojnë shpirtin.

 

“Komuna e Parisit”, a ishte eksperimenti që ndezi një epokë revolucionesh?

 

Nga Leonard Veizi

 

A ishte Komuna e Parisit thjesht një revoltë spontane e punëtorëve të dëshpëruar nga lufta dhe varfëria, apo ishte eksperimenti i parë i madh politik që i dha jetë një rryme ideologjike që më vonë do të trondiste botën për më shumë se një shekull? Këto pyetje vazhdojnë të ngrihen edhe sot, sa herë përmendet 18 marsi 1871, dita kur në Paris lindi një qeveri e pazakontë – ajo që historia do ta quante revolucioni i parë proletar...

 

...Komuna e Parisit zgjati vetëm 72 ditë, por ndikimi i saj në historinë politike dhe ideologjike të Evropës ishte shumë më i gjatë se jeta e saj e shkurtër. Për disa ajo mbeti simbol i një shprese revolucionare; për të tjerë, paralajmërimi i parë i një epoke trazirash që do të vinte më pas.

 

Rrënimi

Gjithçka nisi në një çaste krizë të thellë për Francën, kur hijeat e luftës mbuluan shkëlqimin e dikurshëm të "Qytetit të Dritave". Vetëm shtatë muaj më parë, në shtator të vitit 1870, perandori Napoleoni III ishte mundur turpshëm nga ushtria prusiane në betejën e Sedanit. Kjo humbje katastrofike zbuloi kalbëzimin e regjimit bonapartist dhe shkaktoi një shpërthim politik. Më 4 shtator 1870, një revolucion i rrufeshëm rrëzoi institucionet e perandorisë dhe Franca u shpall sërish republikë. Por, në vend të paqes, Parisi u përball me një rrethim të egër prusian që zgjati me muaj, duke e zhytur popullsinë në një mjerim ku buka kushtonte sa jeta dhe uria u bë motori i radikalizmit të klasës punëtore.

 

Zgjimi

Në këtë atmosferë mbytëse, Parisi nuk ishte më thjesht një kryeqytet, por një vatër idesh revolucionare që zienin nën sipërfaqe. Me një popullsi prej mbi gjysmë milioni punëtorësh industrialë, qyteti ishte kthyer në një laborator social. Shumë prej tyre shërbenin në Gardën Kombëtare, një forcë vullnetare që mbante armët jo vetëm për mbrojtjen e qytetit, por edhe për mbrojtjen e idealeve të tyre. Organizata "Ndërkombëtarja e Parë", e frymëzuar nga mendimi i Karl Marksit, kishte krijuar një rrjet aktivistësh që përhapnin idetë socialiste. Kur qeveria franceze nënshkroi armëpushimin me Prusinë, parisianët e panë këtë si një tradhti kombëtare dhe një hap drejt rikthimit të monarkisë, duke ndezur fitilin e kryengritjes.

 

Shpallja

Tensioni shpërtheu më 18 mars 1871, kur njësitë e Gardës Kombëtare refuzuan t'ia dorëzonin armët qeverisë dhe morën kontrollin e ndërtesave strategjike. Qeveria zyrtare u tërhoq në Versajë, duke e lënë Parisin në duart e një eksperimenti politik krejt të ri. U organizuan zgjedhje dhe u krijua Këshilli i Komunës, një organ i përbërë nga punëtorë, gazetarë dhe intelektualë. Ky këshill vendosi të funksiononte pa një udhëheqës të vetëm, duke synuar të krijonte një model të ri qeverisjeje: një republikë sociale dhe demokratike ku pushteti nuk zbriste nga lart, por buronte drejtpërdrejt nga vullneti i popullit të armatosur.

 

Transformimi

Gjatë ekzistencës së saj të shkurtër, Komuna nuk u mjaftua me fjalime, por ndërmori reforma që tronditën themelet e shoqërisë konservatore. Ajo shfuqizoi dënimin me vdekje, ndaloi punën e natës, hoqi interesat mbi borxhet dhe u dha pensione familjeve të luftëtarëve të vrarë. Një vendim revolucionar ishte mundësia që punëtorët të merrnin në dorëzim fabrikat e braktisura nga pronarët. Por, ndoshta akti më domethënës ishte ndarja e rreptë e kishës nga shteti dhe shpallja e arsimit laik, duke synuar çlirimin e mendjes njerëzore nga dogmat e vjetra, paralelisht me çlirimin ekonomik.

 

Masakra

Por ky ëndërrime nuk u lejua të lulëzonte. Qeveria e Versajës, e tmerruar nga ky model "infektues", mobilizoi një ushtri të pamëshirshme për të rimarrë kryeqytetin. Më 21 maj 1871 filloi ajo që historia do ta mbante mend si "Java e Përgjakshme". Ushtria hyri në Paris dhe shtypi me një dhunë barbare çdo vatër rezistence. Deri më 28 maj, Komuna ishte shkatërruar plotësisht. Dhjetëra mijëra parisianë – burra, gra dhe fëmijë – u vranë në luftime ose u ekzekutuan pa gjyq pas kapjes. Varreza Père-Lachaise mbetet dëshmitarja e fundit e kësaj tragjedie, ku muri i ekzekutimeve qëndron si një memorial i heshtur i një lirie të mbytur në gjak.

 

Epilogu

Komuna e Parisit jetoi vetëm 72 ditë, por ajo mbeti një nga episodet më të diskutueshme dhe më ndikuese të historisë moderne. Për lëvizjet socialiste dhe komuniste të mëvonshme, ajo u shndërrua në një simbol të pastër të revolucionit proletar dhe një mësuese për gabimet që nuk duheshin përsëritur. Për kundërshtarët e saj, ishte paralajmërimi i parë për rrymat ideologjike që do të formësonin konfliktet e mëdha të shekullit XX. Dhe pyetja vazhdon të qëndrojë edhe sot: a ishte Komuna e Parisit një revoltë e dëshpëruar e një qyteti të rrethuar, apo eksperimenti që ndezi një epokë revolucionesh që do të trazonin botën për dekada?