Omar Sharif, “Doktor Zhivago” që pushtoi kinemanë botërore

 

Nga Leonard Veizi
 
Për publikun shqiptar, Omar Sharif ishte një fytyrë e njohur përmes disa prej roleve të tij që arritën të shfaqeshin në kinematë e kohës, por kryevepra e tij absolute, “Doctor Zhivago”, mbeti për dekada e paarritshme, e censuruar rreptësisht nga sistemi komunist. Ky film epik dhe roli i tij më ikonik do të mund të zbuloheshin nga shqiptarët shumë më vonë, vetëm atëherë kur perdja e hekurt ra dhe izolimi kulturor la vendin për lirinë e plotë të artit...
 
…Më 10 korrik 2015, kinematografia ndërkombëtare humbi një nga ikonat e saj më magjepsëse. Omar Sharif u nda nga jeta në moshën 83-vjeçare, duke lënë pas trashëgiminë e një artisti të jashtëzakonshëm që kapërceu çdo kufi kulturor dhe u shndërrua në simbolin e bashkimit mes Lindjes dhe Perëndimit.
 
Origjina dhe kthesa e madhe e jetës
I lindur në Aleksandri më 10 prill 1932 si Mishel Demitri Shalhub, në një familje të krishterë me rrënjë libanezo-siriane, ai do të ndryshonte rrjedhën e jetës së tij si në aspektin personal, ashtu edhe në atë profesional. Për dashurinë e jetës së tij, aktoren e njohur egjiptiane Faten Hamama, ai u konvertua në Islam dhe mori emrin që do të njihej në mbarë botën: Omar El-Sharif. Romanca e tyre mbetet ende sot një nga historitë më përrallore të botës arabe.
 
Rruga drejt majave
Karriera e tij mori përmasa globale në vitin 1962, kur roli i Sherif Aliut në kryeveprën “Lawrence of Arabia” i dhuroi një nominim për Oscar dhe çmimin Golden Globe. Megjithatë, ishte viti 1965 ai që do ta vuloste përjetësisht emrin e tij në historinë e artit. Ai jetësoi Juri Zhivagon në filmin epik “Doctor Zhivago”. Ky interpretim prekës e shndërroi atë në një ikonë botërore dhe në një nga fytyrat më të dashura të ekranit të madh.
Në gjashtë dekada karrierë, Sharif shkëlqeu në dhjetëra produksione të tjera të mëdha, përfshirë “Funny Girl” apo “Vajza e thjeshtë”, krah Barbara Streisandit. Me një elegancë të lindur, zë të ngrohtë dhe shikim magnetik, ai u bë aktori ideal për të portretizuar aristokratë, princa dhe personazhe me një botë të ndërlikuar shpirtërore.
 
Pasionet dhe vitet e fundit
Përtej aktrimit, Omar Sharif kishte një tjetër talent të spikatur: lojën e bridge. Ai renditej ndër lojtarët më të mirë në botë, shkroi libra strategjie dhe mbajti rubrika të rregullta në gazeta të rëndësishme ndërkombëtare.
 
Ura midis dy botëve
Omar Sharif dëshmoi se talenti i vërtetë nuk njeh kufij gjeografikë. Ai mbetet dëshmia e gjallë se një djalosh nga Egjipti mund të pushtonte majat e Hollivudit pa humbur kurrë magjinë e origjinës së tij.
Në perëndim të jetës së tij, aktori u përball me sëmundjen e alzheimerit. Ai mbylli sytë përgjithmonë në Kajro më 10 korrik 2015, pas një infarkti në zemër, duke u larguar nga kjo botë si një legjendë e pavdekshme e ekranit.

Aziz Nesin, mjeshtri i satirës turke

 

Nga Leonard Veizi

 

Gëzonte një popullaritet të jashtëzakonshëm në Shqipëri, ku veprat e tij u përkthyen dhe u lexuan gjerësisht. Në një kohë kur Shqipëria komuniste ishte e izoluar dhe përzgjedhja e letërsisë së huaj kalonte nëpër filtra të rreptë ideologjikë, satira e mprehtë e Nesinit u lejua dhe u përqafua ngrohtësisht. Për lexuesin shqiptar, ironia e tij ndaj burokracisë dhe korrupsionit në Turqi shpesh funksiononte si një pasqyrë e tërthortë për të njëjtat absurditete që ata përjetonin në përditshmërinë e tyre sistemike. Gjatë vizitës së tij historike në vitin 1979 si i ftuar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, Aziz Nesin u prit me nderime të larta nga kryetari Dritëro Agolli dhe zhvilloi takime mbresëlënëse me intelektualë e lexues në Tiranë, Krujë, Pogradec e qytete të tjera, duke krijuar një lidhje të ngrohtë e të gjatë me vendin. Satiristi turk gëzonte një popullaritet të jashtëzakonshëm në Shqipëri, ku veprat e tij u përkthyen me mjeshtëri të rrallë në tirazhe të mëdha.

 

...Më 6 korrik 1995 u nda nga jeta Aziz Nesin, një nga shkrimtarët, satiristët dhe intelektualët më gjenialë e më të guximshëm të Turqisë. Ai mbetet një ikonë e letërsisë botërore, i njohur për goditjen e pamëshirshme që i bëri burokracisë, hipokrizisë politike, korrupsionit dhe fanatizmit fetar përmes armës së tij më të fortë: të qeshurës me lot që fsheh një dhimbje të madhe...

 

Oficer në ushtri

I lindur më 20 dhjetor 1915 në Stamboll, në ishullin Heybeliada, me emrin e vërtetë Mehmet Nusret Nesin, ai u rrit në një familje të varfër. Për shkak të kushteve ekonomike, ai ndoqi shkollat ushtarake pa pagesë, duke u diplomuar si oficer i akademisë ushtarake në vitin 1937. Ai shërbeu në ushtri për disa vite, por në vitin 1944 u përjashtua për "shkak të pikëpamjeve të tij politike dhe thyerjes së disiplinës".

 

Origjina e pseudonimit

Pasi iu fut gazetarisë dhe shkrimit, ai filloi të përdorte emrin e artit "Aziz Nesin" ku Aziz ishte emri i babait të tij. Ky pseudonim shërbeu edhe si një maskë për t'i shpëtuar censurës shtetërore, ndonëse përgjatë jetës shkroi nën më shumë se 200 pseudonime të ndryshme.

 

Persekutimi

Nesin ishte një disident i përjetshëm. Ai kaloi gjithsej rreth 5.5 vjet në burg dhe u internua disa herë për shkak të shkrimeve të tij politike. Ai bashkëthemeloi revistën e famshme satirike Markopaşa në vitin 1946, e cila, pavarësisht se mbyllej vazhdimisht nga qeveria, arriti tirazhe rekord për kohën.

 

Çmimet

Pavarësisht persekutimit në vendin e tij, bota e njohu talentin e tij të jashtëzakonshëm:

Ai fitoi dy herë çmimin e parë në Konkursin Ndërkombëtar të Satirës në Bordighera të Italisë (në vitin 1956 me tregimin "Kazan Doğurdu" dhe në 1957).

Në vitin 1953 fitoi çmimin e parë në Bullgari. Filmat dhe shfaqjet e bazuara në librat e tij (si romani i famshëm "Zübiük", një satirë brilante mbi politikanët oportunistë) korrën sukses masiv.

Ai botoi mbi 130 libra, duke përfshirë tregime, romane, poezi, drama dhe kujtime, të cilat u përkthyen në më shumë se 30 gjuhë të botës (përfshirë një popullaritet të madh në Shqipëri).

 

Vitet e fundit

Në moshë të thyer, Nesin u bë cak i fondamentalistëve fetarë, veçanërisht pasi nisi përkthimin në turqisht të librit të debatueshëm të Salman Rushdie, "Vargjet Satanike", në emër të lirisë së shprehjes.

Më 2 korrik 1993, gjatë një festivali kulturor në Sivas, një turmë prej mijëra radikalësh rrethoi dhe i vuri zjarrin Hotelit "Madımak" ku qëndronte Nesin me intelektualë të tjerë. Masakra shkaktoi 37 të vdekur. Aziz Nesin arriti të shpëtonte nga dritarja përmes një shkalle zjarrfikësish, por u rrah nga vetë zjarrfikësit pasi u identifikua. Ai i mbijetoi kësaj ngjarjeje, por trauma la gjurmë të thella në shëndetin e tij.

 

Trashëgimia humane

Përtej letërsisë, Aziz Nesin ishte një filantrop i madh. Në vitin 1973, ai krijoi Fondacionin Nesin (Nesin Vakfı). Ai dhuroi të gjitha të drejtat e autorit të të gjithë librave të tij  - në Turqi dhe jashtë saj - për këtë fondacion. Qëllimi i institucionit ishte dhe mbetet marrja në mbrojtje e fëmijëve jetimë ose nga familje në nevojë ekstremisht të varfra, duke u siguruar atyre strehim, edukim dhe kujdes deri në përfundimin e universitetit ose derisa të bëhen të pavarur.

 

Epilogu

Në moshën 79-vjeçare, më 6 korrik 1995, zemra e tij pushoi së rrahuri në Çeşme të Izmirit, për shkak të një arresti kardiak. Sipas testamentit të tij, ai u varros në një vend të fshehtë (pa asnjë ceremoni fetare dhe pa varr të shënuar) në oborrin e Fondacionit të tij, në mënyrë që fëmijët e fondacionit të mund të luanin lirshëm mbi të pa e ditur se ku ndodhej saktësisht. Aziz Nesin mbetet ndërgjegjja kritike e Turqisë dhe një monument i lirisë së mendimit.

 

Boni Tajler, zëri që theu heshtjen e një Shqipërie të mbyllur

 

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Për një brez të tërë shqiptarësh që rritej mes mureve të betonit dhe antenave të kthyera fshehurazi nga Italia, zëri i ngjirur i Boni Tajlerit ishte më shumë se muzikë. Ishte një çarje në mur. Ishte një frymëmarrje…

 

…Në fundvitet '70 dhe '80, kur emri i saj shkruhej keq në kopertinat e kasetave të kopjuara 100 herë, dhe kur “Total Eclipse of the Heart” dëgjohej me zë të ulët që të mos e kapnin fqinjët, Boni u bë himni i fshehtë i lirisë. Një eklips zemre në një vend ku edhe të ëndërroje ishte rrezik. Atë zë të thyer, që dukej sikur vinte nga një tjetër planet, rinia shqiptare e vuri në magnetofonët ILIRIA dhe e ruajti si një sekret të shtrenjtë. Sot, ajo ikonë e pop-rokut është ndarë nga jeta në moshën 75-vjeçare.

Sipas një njoftimi të shkurtër nga familja dhe ekipi i saj, artistja u nda papritur nga jeta në një spital në Portugali, pas një beteje shëndetësore që nisi me një ndërhyrje kirurgjikale urgjente në zorrë.

 

Nga lagjet e Uellsit në kasetat e Shqipërisë

Boni Tajler, emri i vërtetë i së cilës ishte Gejnor Hopkins, lindi dhe u rrit në një lagje sociale në Uells. E zbuloi agjenti i talenteve Roxher Bell në një klub nate. Debutoi në 1977 me "Humbur në Francë".

Por shpërthimi që tronditi botën, dhe që depërtoi edhe Perden e Hekurt, erdhi me tri bomba muzikore:

 

"Një thyerje zemre" - It's a Heartache, 1977

Balada që i theu zemrën Amerikës dhe Britanisë, dhe që në Shqipëri qarkullonte dorë më dorë në kaseta TDK ku mbishkrimi "BONI TAJLER" ishte bërë me stilolaps.

 

"Eklipsi i plotë i zemrës" - Total Eclipse of the Heart, 1983

Kryevepra e Xhim Stajmanit që e bëri atë gruan e parë nga Uellsi në majë të Billboard. Në Shqipërinë e izoluar, kjo këngë ishte sinjali se diku jashtë kishte drama, dashuri dhe dritë. Sapo kaloi 1 miliard dëgjime në Spotify.

 

"Duke pritur një hero" - Holding Out for a Hero

Himni i "Footloose" që më vonë pushtoi edhe "Shrek 2". Për shqiptarët e asaj kohe, çdo kush priste heroin e vet.

 

Një trashëgimi që nuk njeh kufij

E nominuar për Gremi dhe e nderuar me titullin MBE nga Mbretëria e Bashkuar, Boni Tajler nuk e uli kurrë mikrofonin. Vetëm vitin e kaluar u rikthye me Devid Getën për një version të ri të hitit që i ndryshoi jetën.

Ajo la pas bashkëshortin, Robert Salivan, dashurinë e 50 viteve. Por mbi të gjitha la pas një zë. Një zë të ngjirur që në Shqipërinë e kasetave dhe frikës u bë sinonim i shpresës. Një zë që i mësoi një brezi të tërë se edhe pas eklipsit më të errët, zemra vazhdon të rrahë.

Dhe për ne, ajo do të mbetet gjithmonë vajza nga Uellsi që këndoi lirinë kur ne nuk mund ta thoshim dot.

 

2 korrik 1990: “Skoda” që çau rrethimin e ambasadës gjermane dhe rrëzoi "Murin e Berlinit" në Shqipëri

 

Nga Leonard Veizi

 

Epilogu dukej thuajse i trishtë. Megjithëse me një shpresë të madhe se do të mbërrinin në “tokën e premtuar”, sërish një hije ndrojtjeje dhe dyshimi i kishte kapluar të gjithë. Ata ishin pajisur me pasaportat ndërkombëtare, vizat përkatëse, ndërsa pak më tutje autobusët prisnin in radhë. Frika e një itinerari të ndryshuar i mbante të mbërthyer të gjithë…

 

…Mesnatën mes 12 dhe 13 korrikut 1990, një kolonë ku numëroheshin të paktën 50 autobusë, udhëtonte si në një kortezh të përmortshëm nga rruga e ambasadave në Tiranë drejt portit të Durrësit. Udhëtarëve të pazakontë, të cilëve u ishte ngjitur emërtimi “refugjatë”, veç u ishte thënë se në terminal ishin ankoruar tragetet që do t’i çonin përtej detit.

 

Rënia

Çdo ditë e vitit 1990 kishte nga një lajm të ri. Shqiptarët nuk ishin më aq të izoluar sa pesë vjet më parë, atëherë kur Enver Hoxha e kishte lënë pushtetin në duart e Ramiz Alisë. Madje, mund të guxonin dhe të ngrinin krye ndaj një sistemi diktatorial që deri në atë kohë vetëm u kishte shtypur kokën mes masave të rrepta: dënimeve, internimeve dhe ekzekutive të pashembullta.

Por, mesa dukej, gjithçka kishte ndryshuar. Muri i Berlinit kishte rënë dhe Gjermania ishte bashkuar. Në Rumani, kryengritësit kishin ekzekutuar udhëheqësin komunist, Nikolai Çausheskun. Kurse në Shqipëri proceset demokratike ishin ende të vonuara. Megjithatë, hapat e parë ishin bërë. Dyert e ambasadave u shpërthyen dhe pas kësaj të paktën 5000 shqiptarë morën një tjetër status. E megjithatë, qëndrimi për ditë të tëra në territoret e ambasadave, nën një presion të madh dhe thirrje e lutje për të dalë prej aty, i kishte bërë njerëzit mosbesues. A do të mundnin vallë të mbërrinin atje ku kishin thurur ëndrrat, në Gjermani, Francë, Itali apo Greqi?

Ikja

Edhe pse me pasaporta ndërkombëtare, njerëzit e Sigurimit të Shtetit mund të bënin “të pabërën” kundrejt njerëzve që u rebeluan ndaj sistemit. Të tjerë, familjarë e të afërm, kishin bllokuar trotuaret e rrugës Kombinat-Plepa, duke pritur çfarë do të ndodhte. Ç’do të bëhej me “të ikurit”?

Papritur u dha një urdhër që autobusët të kalonin nga rruga tjetër drejt Durrësit, jo nga Kombinati, por nga Lapraka. E megjithë këtë devijim, trotuaret e krahut të kundërt ishin mbushur gjithashtu plot me familjarë të të ikurve, por dhe të tjerë që do të donin të kishin ikur, por s’ia kishin dalë dot. Përshëndetje të mekura dhe lutje. Nuk dihej fati i tyre. Ndërkombëtarët ishin aty, por… gjithçka mund të ndodhte. Shqipëria vazhdonte të ishte nën diktaturë.

Një ndalesë e shkurtër në Shijak u prit me protestë. Udhëtimi duhej të vazhdonte. Ndërsa në portin e Durrësit ndodhi habia. Ata që do të linin atdheun, të çliruar nga makthi, hiqnin bluzat, orët, unazat e florinjta dhe i hidhnin në rrugë me ndonjë mbishkrim të thjeshtë: “Nënës sime, si kujtim”. Të tjerët, lekët që u ndodheshin nëpër xhepa ua dhanë plot bujari shoferëve të autobusëve dhe ushtarëve të portit që rrinin të murosur me automatikët të mbërthyer në gjoks. Kjo ishte ndarja…

 

Tentativat

Në fakt, hyrja nëpër ambasada kishte filluar ditë më parë, jo më 2 korrik, por që më 15 qershor 1990. Atë ditë, një autobus fizarmonikë “Shkodra” me targë TR 00301, i drejtuar nga shoferi Bujar Alikaj, ndaloi pranë ambasadës greke. Pasi hapën kapakun e sipërm të autobusit, dy persona kapërcyen murin rrethues.

Më 23 qershor, Skoda tip “Liaz” e drejtuar nga Fatos Kaceli shpërtheu portën e ambasadës italiane. Ndërsa pasditen e të nesërmes, një tjetër “Skoda”, e drejtuar nga Kastriot Mano, shembi murin e ambasadës gjermane. Më 1 korrik, mbas ceremonisë së një dasme, 9 vetë u hodhën nga muri në territorin e ambasadës turke. Gjatë atyre ditëve ka pasur kapërcime muresh thuajse në të gjitha ambasadat e huaja. Bënë përjashtim vetëm ambasada kineze dhe ajo kubaneze.

 

2 korriku

Një kamion i ra murit të pasmë të ambasadës gjermane dhe hyri në oborrin e saj më 2 korrik 1990. Kjo u hapi rrugën shumë të tjerëve, që vërshuan në oborrin e ambasadës përmes murit të çarë. Kamionin “Skoda” me plot 36 veta e ngiste shoferi Ylli Bodinaku. Ditët që pasuan, përmes murit të hapur u strehuan edhe qindra të tjerë që kërkonin largimin nga Shqipëria në shenjë proteste ndaj sistemit totalitar që nuk lëshonte pe, pavarësisht ndryshimeve të vrullshme në mbarë Evropën Lindore.

Hyrja masive më 2 korrik u realizua në orët e mbrëmjes, nëpërmjet një përleshjeje të vërtetë midis njerëzve që donin të iknin dhe forcave policore, që kishin marrë detyrë të ndalonin me armë hyrjen në ambasada.

Dy ditë më pas u dha një urdhër tjetër, me anë të të cilit të gjithë ata që donin të hynin ishin krejtësisht të lirë për ta bërë këtë gjë. Madje, nën sytë e policisë njerëzit ngjiteshin dhe zbrisnin prej kangjellave, duke u kthyer në shtëpi për të ngrënë drekë ose për t’u lënë ndonjë porosi pjesëtarëve të tjerë të familjes. Kishte edhe raste kur njerëzit që kalonin andej rastësisht, pa ndonjë dëshirë për t’u futur në ambasada, ngacmoheshin prej policit përkatës: “Në qoftë se do të hysh, kapërce nga pjesa anësore e murit”. U tha se ky ishte një organizim shtetëror, një shfryrje e presionit.

Dhe sërish erdhi urdhri tjetër. Liria kishte mbaruar. Nëpër rrugë lëviznin ushtarakët met uniforma kamuflazhi, shkopinj gome në duar dhe parzmore pleksiglasi. Rruga e ambasadave ishte vënë në shtetrrethim.

 

Terrori

Jeta brenda kangjellave të ambasadës gjermane ishte shumë e vështirë. Për 3200 shqiptarë që kapërcyen murin dhe kangjellat nuk kishte mjete të zakonshme jetese. Mungonin banjat dhe nuk kishte kushte të tjera higjienike. Ushqimi ishte i pakët. Njerëzit filluan të sëmureshin, u binte të fikët nga vapa e madhe. Ndihmoheshin kryesisht gratë e moshuara dhe gratë me fëmijë të vegjël, në mënyrë që të përballonin situatën e rëndë.

Për arsye se ishin shumë njerëz brenda një territori të vogël, personeli i ambasadës gjermane hidhte bukën në ajër dhe ata ziheshin me njëri-tjetrin se kush ta kapte atë. Dalëngadalë njerëzit filluan të ndërgjegjësoheshin dhe t’i ndanin ushqimet me rregull mes tyre.

Policia dhe Sigurimi u bënin thirrje njerëzve që ishin brenda në ambasada të dilnin, duke u sjellë dhe familjarët e tyre, me qëllim që ata të tuteshin e të dilnin nga territori. Motivi ishte se, gjoja Partia do t’i falte ata. Por sa më tepër ditë kalonin, aq më i lartë bëhej morali dhe besimi i të ngujuarve në ambasada se do të shkonin në Gjermani.

 

Botërori

Ishin ditët e Kampionatit Botëror “Itali 1990”. Ndeshja finale Gjermani-Argjentinë, për herë të parë në një kryeqytet sportdashës si Tirana, u përcoll me interes të vakët. Shumë pak e kishin mendjen te futbolli. Zërat e njerëzve ishin mekur nga zhvillimet e fundit. Kryeqyteti jetonte orët e tij më të vështira.

Kur gjermanët shënuan gol, u dëgjuan fare pak britma entuziazmi. Por pikërisht që nga ambasada gjermane, oshtinin zërat e të ngujuarve që thërrisnin “Gjermani, Gjermani!”. Pikërisht atëherë njerëzit që banonin në qendër apo te “Rruga e Kavajës” dolën jashtë dhe, më shumë sesa ndeshjen e futbollit, dëgjonin oshtimat e të ngujuarve. Atë ditë i gjithë kryeqyteti shqiptar ishte me skuadrën e Gjermanisë. Nëse Italia do të ishte në finale, ata gjithashtu do të ishin të gjithë me Italinë. Dhe po kështu me Italinë, Greqinë, Francën, Turqinë e Bullgarinë, në ambasadat e të cilave gjithashtu kishte shqiptarë që kishin kërkuar strehim.

 

Heronj në Brindizi

Qëndrimi në ambasada zgjati 11 ditë për ata që hynë në datën 2 korrik e diçka më pak për të tjerët që hynë ditët në vijim. Pas bisedimesh midis përfaqësuesve të regjimit dhe të dërguarit të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, u vendos largimi i tyre - i pjesës më antikomuniste të vendit - në shtetet perëndimore.

Gjithsej të larguar më 13 korrik 1990 ishin 4691 persona, nga të cilët: 3300 vetë në ambasadën gjermane, 812 vetë në ambasadën italiane, 550 vetë në ambasadën franceze, 29 vetë në ambasadën greke.

Grupi i parë u largua më 13 korrik 1990. Autobusët u nisën rreth orës 23:00. Shumë njerëz nisën të qanin se po linin gjithçka në Shqipëri. Kur hipën në traget, i ndanë sipas vendeve ku do të shkonin. Tragetet e nisura nga Durrësi zbarkuan më 13 korrik në portin e Brindizit. Ishte e papërshkrueshme, por kur shqiptarët mbërritën në Brindizi u pritën me brohoritje nga mijëra njerëz. Shumë prej shqiptarëve puthnin tokën italiane duke bërtitur: "Jemi të lirë!".

Eksodi në vazhdim…

Ky ishte vetëm fillimi. Tronditja e fortë e shtetit shqiptar, që përjetoi më shumë se 45 vite regjimin totalitar, ishte padyshim eksodi i parë përmes ambasadave. Por shumë më i madh eksodi do të vijonte në muajt pasardhës, në mars dhe gusht të vitit 1991. Shqiptarët u turrën të etur mbi bordet e anijeve. Dhe ikën…

“Nata e Thikave të Gjata”, kur Hitleri e pagëzoi pushtetin me gjakun e shokëve të vet

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Vera e vitit 1934 nuk solli vetëm një valë të re nxehtësie politike në Gjermani, por shënoi çastin brutal kur diktatura hoqi edhe maskën e fundit të ligjshmërisë. Në atë kohë, Adolf Hitleri mbante titullin Kancelar, por nuk ishte ende perandori absolut i jetës dhe vdekjes së gjermanëve. E majta politike ishte shtypur me dhunë, ndërsa sallat e parlamentit ishin zbrazur tashmë nga çdo zë kundërshtar. E megjithatë, makthi më i madh i Hitlerit nuk po lindte jashtë mureve të Reishtagut, por po rritej kërcënueshëm brenda vetë radhëve të tij. Rreziku më i madh i kanosej nga djemtë e SA-së, nga ata milicionë me këmisha të kafenjta që kishin shërbyer si "muskujt" dhe grushti i hekurt që e kishte ngjitur në fron. Kur besnikëria e tyre filloi të kthehej në një pretendim për pushtet, Adolf Hitleri nuk hezitoi. Ai zgjodhi zgjidhjen më të vjetër dhe më të pamëshirshme në historinë e tiranëve: tradhtinë ndaj shokëve të tij të armëve...

 

...Ajo që ndodhi mes 30 qershorit dhe 2 korrikut 1934 nuk ishte "spastrim". Ishte një masakër e ftohtë, e llogaritur, që i dha emrin e përgjakshëm: Nata e Thikave të Gjata. Me atë natë, Hitleri nuk eliminoi vetëm rivalët. Ai vrau idenë se në Gjermani ekzistonte ende ligj.

 

Prapaskena

Thelbi i krizës ishte i thjeshtë dhe cinik. Ernst Rom dhe 3 milionë anëtarët e SA-së donin "Revolucionin e Dytë". Donin të zëvendësonin ushtrinë aristokratike me turmën e tyre të dhunshme. E donin pushtetin që u ishte premtuar në rrugë.

Por Hitleri kishte plane lufte, dhe për luftë duhen gjeneralë, jo rrugaçë me këmisha kafe. Elitat ushtarake dhe presidenti plak Hindenburg e urrenin SA-në. Dhe Hitleri, pragmatist deri në krim, zgjodhi gjeneralët.

Himmler dhe Gering, arkitektët e terrorit që do të vinte, i dhanë pretekstin: raporte të sajuara për një "grusht shteti" të Rom-it. Hitleri e dinte që ishte gënjeshtër. Por e vërteta nuk i duhej. I duhej një justifikim.

 

Spastrimi

Ajo që pasoi ishte skena e një shteti që kthehet në bandë mafioze. Vetë Hitleri, në mëngjesin e 30 qershorit, shkoi në Bad Wiessee dhe i arrestoi ish-shokët e tij në gjumë. Një gjest që tregon jo forcë, por frikë dhe poshtërsi.

Rom-it iu la një pistoletë në qeli. "Nëse do të më vrasë Adolfi, le ta bëjë vetë," tha. Dhe Hitleri e bëri përmes dy oficerëve të SS-së. Dhe ky detaj nuk është anekdotë. Është thelbi moral i nazizmit: frikacakë që vrasin nga pas.

Lista u zgjerua shpejt. Nuk ishte vetëm SA. Ishte çdo zë që mund të bëhej problem: ish-kancelari fon Shlajher, rivali Gregor Shtrasër, Gustav fon Kar që i kishte prishur puçin në 1923. Regjimi foli për 85 të vrarë. Historianët numërojnë deri në 200. E vërteta është se numri nuk ka më rëndësi kur vritet vetë ligji.

 

Pasojat

Më 13 korrik, Hitleri doli para Raishtag-ut dhe shpalli veten "Gjykatës Suprem i popullit gjerman". Parlamenti, i tmerruar, e ligjëroi vrasjen. Në atë çast, Gjermania vdiq si shtet ligjor.

Ushtria duartrokiti eliminimin e SA-së. Dy javë më vonë, kur vdiq Hindenburgu, e kuptoi gabimin: Hitleri bashkoi postet dhe u bë “Führer”. Dhe ushtria u betua jo në kushtetutë, por për të. Betim që e çoi drejt Stalingradit dhe ferrit.

SA-ja u tret. SS-ja e Himmlerit mori fronin e terrorit. Makineria e Holokaustit sapo kishte gjetur motorin.

 

Mësimi

“Nata e Thikave të Gjata” nuk është histori gjermane. Është manual për çdo autokrat: Krijo një armik të brendshëm. Vriti miqtë kur nuk të duhen më. Shpalle krimin "vetëmbrojtje të shtetit". Bëj parlamentin të duartrokasë vrasjen.

Hitleri atë verë tregoi se nuk kishte vijë të kuqe. As miqësi, as besnikëri, as ligj. Kishte vetëm etje për pushtet absolut. Dhe bota, që e pa dhe heshti, e pagoi çmimin pak vite më vonë.

Kjo është arsyeja pse e kujtojmë ende: sepse çdo herë që një lider e vendos veten mbi ligjin në emër të "shpëtimit të kombit", jehona e atyre thikave dëgjohet sërish.

 

Si u prodhua traktori i parë shqiptar, Kombinati fabrikoi 100 ekzemplarë

 

Nga intervista e Maqo Bletës ish-kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve
 
Nga Leonard Veizi
 
Traktori duhej prodhuar, qoftë dhe për t’i treguar botës se Shqipëria e vogël mund të bënte gjëra të mëdha. Në vitet kur nuk kishim më miq që të na ndihmonin, gjithçka duhej bërë “me forcat tona”…
 
…Traktori i parë shqiptar, i njohur si produkt “Made in Albania” e ka fillimin e tij në vitin 1978, kur pas ngritjes së Kombinatit mekanik të Auto-traktorëve, nisi me prodhimin e pjesëve të para të këmbimit për motorët e automobilave dhe të traktorëve.
Traktori i parë shqiptar, tip DT-54, sipas modelit kinez të traktorëve me zinxhirë të asaj kohe zyrtarisht, është përuruar më 16 tetor 1978. Daton në 16 tetor, pikërisht në ditën e 70 vjetorit të lindjes së Enver Hoxhës, dhe kjo është sanksionuar edhe në një pllakat të vendosur në ballinën e traktorit.
 

Maqo Bleta

Kryeinxhinieri
Për të paktën 10 vjet rresht ai ka qenë njeriu i dytë i një prej uzinave më të rëndësishme të industrisë mekanike shqiptare, siç ishte “Uzina e Traktorëve”. Ndërsa i pari i kësaj uzine ishte Pilo Peristeri, ish-anëtar i Byrosë Politike të cilit Enver Hoxha i pat besuar drejtimin e këtij segmenti të industrisë së rëndë. Maqo Bleta, ish- kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve, e më pas ish-zv/ministër i Industrisë, rrëfen se si u realizua projekti për prodhimin e traktorit të parë shqiptar, në përurimin e të cilit shkoi vetë kryeministri Mehmet Shehu i cili për punonjësit e Kombinatit bëri dhe një shoë duke manovruar me traktorin e prodhuar prej tyre..
 

Specializimi në Kinë
Maqo Bleta thotë se vajtja në Kinë qe një shkollë e dytë për të. “Në atë kohë tek ne ekzistonte një uzinë mekanike shumë pak e zhvilluar. Praktikën në Kinë, e bëra tek Uzina e Parë e Traktorëve, me rreth 250 mijë punëtorë, ku në çdo 50-60 sekonda prodhohej një traktor. Vetëm një repart instrumental kishte 35 mijë punëtorë. Atje u njoha me shumë gjëra: organizimin e projektimit të dokumentacionit teknologjik e arkivimin e tij, që tani quhet gjë e thjeshtë. Imagjino që një traktor kishte rreth 2500 detale dhe për t’i prodhuar ato nevojiteshin rreth 30 mijë lloje atrecatura teknologjike si instrumente prerës, ndihmës, matës, forma, konkilje, pajisje teknologjike, stampa të ftohta e të nxehta. Të gjitha këto duhet t’i gjeje në një arkiv teknik për disa sekonda. Atëherë duhej një sistem i tillë organizimi që të gjeje sa më shpejt dokumentacionin”.
 

Sistemimi i dokumentacionit
“Në Kinë pashë sistemin decimal të arkivimit dhe sistemimit të dokumentacionit teknik që ishte një sistem i panjohur për mua, por shumë praktik. Me atë sistem mund të gjeje një dokument për 5-6 sekonda. Dhe kjo qe një arritje për prodhim traktorit të parë shqiptar, përndryshe krijohej një konfuzion i madh në dokumentacionin. Një traktor që peshon rreth 5 ton, mbështetet vetëm në informacion. Sot me kompjuter deshifrohen menjëherë, por 40 vjet më parë ishte e vështirë. Atje mësova se si prodhohen çiftet e precesionit. Për këtë punë kur u ktheva shkrova një libër “Teknologjia e Prodhimit dhe e Riparimit”. Po kështu mësova prodhimin e ingranazheve konike, më dhëmbë helikoidalë me kënde nga 0-12 gradë që janë karakteristike në gjithë traktorët, veturat, makinat, nga ato të rënda deri të lehtat”, rrëfen Maqo Bleta.
 
Prodhimi i traktorit
Në vitin 1978 u arrit prodhimi i traktorit të parë shqiptar. Në Kombinat erdhën dy nga drejtuesit më të rëndësishëm të vendit, Hysni Kapo në linjën e partisë dhe Mehmet Shehu nga ekzekutivi. Maqo Bleta kujton. “Kryeministri hipi në traktor dhe në vend që t’i fuste marshin e dytë, i futi atë indietro. Mirëpo prapa ishin punëtorët që e kishin rrethuar nga entuziazmi. Fati që nuk u shtyp ndonjë. Pas kësaj kryeministri bëri ca prova. Traktori ka dy freksione. Një majtas e një djathtas. Mehmeti e shtynte freksionin për djathtas edhe traktori rrotullohej nga e majta dhe e kundërta. I bënte këto me qëllim që të shikonte reflekset dhe ngarkesën e traktorit. Kjo provë doli me sukses, nuk pati ndonjë problem. Megjithatë nuk na u dha ndonjë lavdërim. “Keni kryer detyrën”, na tha Mehmet Shehu”.
 
100 traktorët e prodhimit shqiptar
Kombinati i autotraktorëve prodhoi traktorin e parë dhe fill pas tij arriti të montonte dhe 99 copë të tjerë… Dhe kaq. “Prodhimi i traktorit, më tepër qe një simbol për t’i treguar botës se ç’ishte në gjendje të bënte Partia e Punës. Që ne çdo gjë e bëjmë me forcat tona. Ai traktor u prodhua ekzakt siç prodhohej në Kinë. Tek ne u bë në rrugë teknologjike, industriale kurse montimi i tij u bë në rrugë artizanale. Kjo kërkonte shumë kohë. Në Kinë bëhej në një minutë tek ne zgjaste mbi 10 ditë. Mirëpo, kur prodhonim traktorë, për shkak të kapacitetit të vogël, mbeteshin pa prodhuar pjesët e këmbimit. Se ne mund të prodhonim 30 copë traktorë në vit. Ndërsa pjesët e këmbimit prodhoheshin për 10-15 mijë traktorë. Prodhimi i traktorit “me forcat tona” vazhdoi për nja 3 vjet e pastaj u la sepse nuk kishte kapacitet uzina. Por prodhoheshin në sasi të vogla”, rrëfen Maqo Bleta, ish kryeinxhinieri i Kombinatit të Autotraktorëve.

Labirinti i ndrydhur i mendjes, ja pse “Gërshërët” është një anatomí e traumës dhe jo thjesht një thriller

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në historinë e thriller-it psikologjik të fillimviteve ’90, vëmendja zakonisht monopolizohet nga filmat që kanë arritur të ripërcaktojnë gjuhën e zhanrit. Megjithatë, poshtë kësaj harte kanonike, ekzistojnë vepra të nënvlerësuara që kërkojnë jo thjesht rishikim, por rilexim kritik. I tillë është "Scissors" apo siç vjen në shqip “Gërshërët”, prodhim i vitit 1991 nga Frank De Felitta-s, me protagoniste Sharon Stone, Steve Railsback dhe Ronny Cox...

 

...Në leximin sipërfaqësor, filmi mund të duket si një thriller me kthesa të ekzagjeruara narrativisht. Por në një lexim më të ftohtë editorial, ai zbulohet si një strukturë psikike e projektuar me kujdes: një studim i rrënuar i traumës, ku realiteti nuk përfaqësohet më si kategori objektive, por si produkt i një mendjeje të thyer.

 

Nga izolimi fizik në izolim mendor

Në qendër të rrëfimit qëndron Angela Anderson – interpretuar nga Sharon Stone, - një grua e re e mbërthyer nga trauma seksuale dhe psikologjike e fëmijërisë. Jeta e saj është e reduktuar në një hapësirë të ngushtë ekzistence: vetmi, kukulla si zëvendësim i marrëdhënieve njerëzore dhe terapi psikologjike si mekanizëm kontrolli mbi kaosin e brendshëm.

Kjo stabilitet i brishtë shembet pas një sulmi në ashensor nga një burrë me mjekër të kuqe. Ngjarja nuk funksionon thjesht si incident narrativ, por si katalizator psikik: ajo e shtyn Angelën në një zinxhir marrëdhëniesh të paqarta me dy vëllezër binjakë, Aleks dhe Kol, dhe më pas në një apartament që shndërrohet në hapësirë izolimi total.

Kur brenda këtij apartamenti ajo gjen trupin e sulmuesit të saj, të rrethuar nga objekte që rezonojnë me kujtesën e saj fëmijërore, filmi ngre pyetjen themelore ekzistenciale:

A po e humb mendjen Angela, apo dikush po ia prodhon këtë humbje të realitetit?

 

Katër shtylla të psikologjisë së rrëfimit

Ndryshe nga thrillerët linearë të krimit, “Gërshërët” operon në një regjistër të thellë frojdian dhe hitchcockian, ku e vërteta është gjithmonë e ndërmjetme. Struktura e tij mund të lexohet përmes katër boshteve kryesore:

 

1. Trauma e shtypur

Psikanaliza e klasike sugjeron se trauma nuk zhduket; ajo zhvendoset në pavetëdije dhe kthehet në forma të deformuara. Te Angela kjo shfaqet si makthe, halucinacione dhe një frikë sistematike nga intimiteti seksual. E shtypura nuk hesht — ajo insiston.

 

2. Manipulimi i realitetit

Regjisori e ndërton narrativën mbi subjektivitet ekstrem. Publiku detyrohet të qëndrojë brenda syrit të Angelës, ku kufiri mes reales dhe të imagjinuarës është i paqëndrueshëm. Ky është një univers ku e vërteta nuk zbulohet, por supozohet.

 

3. Dyzimi psikik

Aleks dhe Kol nuk janë thjesht figura narrative. Ata funksionojnë si ndarje e brendshme e dëshirës dhe frikës: një polaritet mes impulsit agresiv (id) dhe strukturës mbrojtëse/idealizuese (superego). Në këtë sens, binjakët nuk janë jashtë Angelës — ata janë brenda saj.

 

4. Nënvetëdija e materializuar

 

Hapësira ku Angela bllokohet nuk është skenografi, por metaforë psikike. Çdo dhomë, çdo objekt dhe çdo kukull përfaqëson një fragment të kujtesës së mbyllur. Apartamenti është mendja e saj e kthyer në labirint pa dalje.

 

Simbolika e gërshërëve

Titulli i filmit ngarkon qendrën simbolike të tij. Gërshërët nuk janë thjesht objekt dhune; ato funksionojnë si instrument konceptual: ndajnë të kaluarën nga e tashmja, presin vazhdimësinë mes reales dhe iluzionit, shenjojnë frikën e seksualitetit si zonë rreziku dhe në fund, bëhen metaforë e një vetëmbrojtjeje që njëkohësisht rikthen traumën

Në duart e Angelës, ato janë njëkohësisht mburojë dhe kujtim.

 

Epilogu

E parë si produkt zhanri, “Gërshërët” mund të lexohet si një thriller me ambicie të tepruara psikologjike dhe një strukturë narrative të paqëndrueshme. Por në një lexim kritik, ai shndërrohet në një studim të errët të mendjes së traumatizuar, ku realiteti nuk është më sfond, por simptomë.

Filmi, në thelb, nuk flet për një krim. Ai flet për mënyrën se si trauma prodhon botë. Dhe në këtë botë të prodhuar, individi nuk është më subjekt i historisë — por i burgosur i saj i përhershëm.

Kolapsi i vitit 2040 nuk është profeci, por një alarm ekzistencial

 

Nga Leonard Veizi

 

Bota nuk është si ka qenë dhe nuk mund të jetë si ka qenë. Ajo ndryshon në vazhdimësi. Modelet ekonomike dhe shoqërore që funksiononin në një epokë shpesh bëhen të pamjaftueshme në tjetrën, sepse kushtet teknologjike, demografike dhe mjedisore transformohen vazhdimisht. Prandaj, çdo sistem që pretendon të kuptojë apo të rregullojë ekonominë duhet të jetë i aftë të përshtatet me ndryshimin, jo ta supozojë botën si një gjendje të ngrirë...

 

...Në vitin 1972, një ekip studiuesish të udhëhequr nga Donella dhe Dennis Meadows në MIT publikoi “The Limits to Growth” e cila në shqip vjen si “Kufijtë e Rritjes”, me porosi të Klubit të Romës. Për dekada u trajtua si fantazmë malthusiane, një ushtrim akademik që ekonomia mainstream zgjodhi ta injorojë sepse nuk i shkonte për shtat mitit të rritjes së përjetshme. Por ajo që atëherë dukej si spekulim, sot lexohet ndryshe. Raporti nuk u përpoq kurrë të parashikonte të ardhmen si një orakull. Ishte një eksperiment i ftohtë shkencor i ndërtuar mbi modelin kompjuterik World3, me një pyetje themelore: çfarë ndodh kur kërkon rritje eksponenciale ekonomike mbi një planet që nuk zgjerohet? Përgjigjja që nxori makina ishte e thjeshtë dhe brutale. Çdo sistem që tejkalon kapacitetin mbajtës të mjedisit ku jeton, herët a vonë shembet nga brenda. Jo për shkak të një meteori apo një lufte, por sepse vetë logjika e tij e çon drejt rraskapitjes.

Koha po e provon këtë logjikë. Në vitin 2020, studiuesja Gaya Herrington mori dhjetë tregues globalë – nga prodhimi industrial te ndotja, nga popullsia te burimet – dhe i vendosi përballë skenarëve të vitit 1972. Përputhja ishte shqetësuese. Bota nuk po ndjek skenarët e stabilizimit apo të teknologjisë shpëtimtare. Po ndjek “Business as Usual”, rrugën ku rritja vazhdon derisa kostot ekologjike dhe sociale bëhen më të mëdha se përfitimet. Sipas këtij skenari, rreth viteve 2020-2030 rritja fillon të ngadalësohet, dhe pas vitit 2040 fillon rënia e mirëqenies, e prodhimit industrial dhe e ushqimit për frymë. Nuk është një datë e gdhendur në gur. Është një zonë rreziku që zgjerohet sa më shumë e shtyjmë ndryshimin. Problemi me vitin 2040 është se e kemi kthyer në karikaturë. E kemi përdorur për ta tallur raportin, sikur shkencëtarët të kishin caktuar një ditë kiameti. Në të vërtetë, rreziku nuk është një mëngjes kur zgjohemi në apokalips. Është rrëshqitja e ngadaltë: zinxhirë furnizimi që këputen më shpesh, inflacion ushqimor që bëhet normë, shtete që e humbasin kapacitetin për të planifikuar, dhe një brez i ri që e sheh të ardhmen si borxh, jo si premtim.

Gabimi

Nëse e reduktojmë këtë debat te fajësimi i një partie, një lideri apo një ideologjie, kemi humbur thelbin. Dështimi është arkitektonik. Kemi ndërtuar një qytetërim që e mat vlerën vetëm përmes Produktit të Brendshëm Bruto, një numër që nuk regjistron pyjet që digjen, lumenjtë që thahen apo orët e gjumit që humbasin. Kemi krijuar tregje që i çmojnë burimet natyrore me zero derisa dikush i nxjerr nga toka, dhe pastaj habitemi pse i harxhojmë si të ishin të pashtershme. Më keq akoma, kemi ngatërruar përparimin me volumin. Më shumë ton çelik, më shumë fluturime, më shumë klikime – por jo domosdoshmërisht më shumë shëndet, më shumë kohë, më shumë kuptim. Kjo është arsyeja pse The Limits to Growth duket kaq aktual sot. Nuk parashikoi pandeminë, luftën apo krizën e radhës. Parashikoi që një sistem i varur nga rritja e pafundme do të prodhojë pikërisht këtë: kriza të njëpasnjëshme që e kanë më të vështirë të zgjidhen, sepse vetë zgjidhjet kërkojnë më shumë energji, më shumë borxh, më shumë nga e njëjta recetë që e shkaktoi problemin. Prandaj pyetja “a e kishte mirë MIT-i?” nuk ka më vlerë. Pyetja është nëse ne kemi ende hapësirë manovrimi për të ndërruar kursin pa e paguar shtrenjtë faturën e vonesës.

Ridizajnimi

Të kesh frikë nga të dhënat është e kotë. T’i injorosh është e rrezikshme. Vlera e “The Limits to Growth” nuk qëndron te trishtimi që ngjall, por te qartësia që jep. Na thotë se kolapsi nuk është fat, është zgjedhje. Një zgjedhje që e bëjmë çdo ditë kur ndërtojmë politika që shpërblejnë vetëm rritjen afatshkurtër dhe ndëshkojnë ruajtjen afatgjatë. Ridizajnim nuk do të thotë të kthehemi në shpella. Do të thotë të ndërtojmë ekonomi që mat mirëqenien, jo vetëm xhiron. Do të thotë të çmojmë burimet sipas kostos reale, përfshirë dëmin që i bëjnë brezave të ardhshëm. Do të thotë të kuptojmë se teknologjia ndihmon, por nuk anulon ligjet e fizikës: nuk ka efikasitet që e bën të pafundmen të nxërë në fundme. Viti 2040, në këtë kuptim, nuk është një afat apokaliptik. Është një provim. Nëse vazhdojmë si deri tani, do të jetë dekada kur kostoja e shtyrjes bëhet e dukshme për këdo – në fatura, në migrim, në humbje besimi. Nëse ndryshojmë, mund të jetë dekada kur historiani i së ardhmes do të shkruajë: “Aty kuptuan dhe korrigjuan.” Alarmi ka rënë prej më shumë se pesëdhjetë vjetësh. Nuk na mungon informacioni. Na mungon vendimi për t’u zgjuar dhe për ta marrë seriozisht.

Kthimi i burrave të Veriut, vikingët e Ragnar Lothbrokut pushtojnë Times Square

Nga Leonard Veizi

Në rrugët e Manhattanit dhe nën dritat e Times Square, mes reklamave gjigante dhe turmave të botës moderne, u shfaqën ata: pasardhësit simbolikë të vikingëve. Tifozët norvegjezë, të veshur si luftëtarët e dikurshëm të Veriut, zbarkuan në Shtetet e Bashkuara me rastin e Kampionatit Botëror të Futbollit, duke i kujtuar botës se fryma e vjetër skandinave nuk ka vdekur. Me helmeta, gërsheta të verdha dhe flamurin norvegjez në duar, ata rikthyen në imagjinatën kolektive figurën e atyre burrave që një mijë vjet më parë futnin frikën në brigjet e Evropës.

Kjo nuk ishte thjesht një koreografi tifozësh. Më shumë ështe një kujtesë dhe afirmim identitet, si dhe një rikthim simbolik i asaj trashëgimie që nuk mund të harrohet.

Prej dekadash, Norvegjia njihet si një nga shoqëritë më të qëndrueshme dhe më të begata të botës. Institucionet funksionojnë, mirëqenia është e lartë dhe bashkëpunimi mes qytetarëve dhe shtetit është bërë model për shumë vende. Por nën kostumin e qytetarit modern, të qetë dhe të arsyeshëm, vazhdon të jetojë hija e vikingut.

 

Miti dhe tehu i historisë

Vikingët nuk ishin vetëm grabitësit e pamëshirshëm që përshkruajnë kronikat mesjetare. Ata ishin eksploratorë, tregtarë, detarë dhe kolonizatorë që arritën në brigjet e Amerikës së Veriut shumë kohë përpara Kristofor Kolombit. Anijet e tyre përshkonin detet e veriut me një shpejtësi dhe guxim që i bënte të duken të pathyeshëm.

Forca e tyre fizike, disiplinimi luftarak dhe kodi i tyre i ashpër i besnikërisë u dhanë një reputacion të jashtëzakonshëm. Aq sa Perandoria Bizantine i përzgjodhi si Gardën Varangiane, truprojën elitare të vetë perandorit.

Mbi të gjitha figurat e epokës vikinge qëndron emri i Ragnar Lothbrokut. Gjysmë histori dhe gjysmë legjendë, ai mbetet simboli më i njohur i guximit dhe ambicies skandinave. Për shumë njerëz, Ragnar nuk është vetëm një luftëtar i së kaluarës, por personifikimi i shpirtit të pavarur të Veriut.

 

Një kujtesë për Evropën

Sot vikingët janë rikthyer në skenën globale jo me anije të gjata dhe me shpata në duar, por si simbol kulturor i një force që nuk mund të shuhet. Në një Evropë të tronditur nga luftërat në kufijtë e saj, nga pasiguritë ekonomike, nga debatet për identitetin dhe nga një ndjenjë e përgjithshme lodhjeje qytetëruese, norvegjezët duket se po i kujtojnë kontinentit një të vërtetë të vjetër.

Evropa nuk është vetëm një bashkim tregjesh, bankash dhe institucionesh. Ajo është gjithashtu trashëgimtare e popujve që për shekuj luftuan për të mbijetuar, për të mbrojtur tokat e tyre dhe për të ndërtuar qytetërimin që gëzon sot.

Vikingët e sotëm nuk mbajnë shpata por flamuj. Nuk pushtojnë qytete por vëmendjen e njerëzve kudo.

Ndërkohë mesazhi i tyre shkon përtej spektaklit. Kur helmetat vikinge shkëlqyen në Times Square, dukej sikur nga thellësia e shekujve vinte një kujtesë e vjetër: Evropa nuk ka mbetur pa burra. Nuk i mungojnë ende popujt që dinë të mbajnë mbi supe barrën e historisë së saj dhe që, nëse koha e kërkon, janë të gatshëm t'i dalin zot qytetërimit të tyre.

Ragnar Lothbroku nuk u rikthye për të pushtuar botën. Ai u rikthye si metaforë. Si kujtesë se qytetërimet nuk mbijetojnë vetëm falë pasurisë, teknologjisë apo rehatisë. Ato mbijetojnë edhe falë karakterit, vendosmërisë dhe përgjegjësisë së njerëzve që janë të gatshëm t'i mbrojnë kur kohët bëhen të vështira.

Një qytetërim që harron luftëtarët e vet rrezikon të harrojë edhe vullnetin për të mbrojtur lirinë që ata i lanë trashëgim.

“Arratisja”, Leonard Veizi rikthehet me një triller psikologjik

 – Një roman që e vendos lexuesin përballë një udhëtimi të brendshëm –

 

“Një roman i strukturuar qartë, me një stil të veçantë dhe gjuhë të pasur e të përpunuar artistikisht, ku situatat narrative ndërtohen me kujdes dhe shpesh marrin kthesa që ruajnë tensionin e brendshëm të rrëfimit. "Arratisja" – një triller psikologjik i realizuar me një vëmendje të dukshme ndaj detajeve dhe ritmit narrativ.”

Këto janë fjalët e shkrimtarit Kliton Nesturi, i cili ka shërbyer gjithashtu si redaktor i romanit "Arratisja". Komenti i tij, i vendosur në faqen e parë të kopertinës, funksionon si një orientim i parë interpretativ për lexuesin, duke sugjeruar natyrën psikologjike të veprës dhe fokusin e saj në tensionin e brendshëm narrativ.

 

Një katalog të qëndrueshëm botues

Arratisja vjen nën siglën e shtëpisë botuese “Buzuku”, me qendër në Prishtinë, e drejtuar nga Abdullah Zeneli. Kjo shtëpi botuese ka ndërtuar ndër vite një katalog të qëndrueshëm në letërsinë shqipe, duke u bërë një prej platformave të rëndësishme të botimeve në hapësirën shqiptare.

Më herët, “Buzuku” ka botuar edhe romanin "Rrënimi" të të njëjtit autor.

Ky botim shënon librin e 15-të në korpusin krijues të Leonard Veizit, dhe romanin e tij të 8-të. Shtatë prej botimeve të autorit janë të indeksuara dhe të kataloguara në Librarinë e Kongresit Amerikan, çka tregon për një prani të dokumentuar bibliografike edhe jashtë hapësirës shqipfolëse.

 

“Arratisja” si propozim narrativ

Përcaktimi i veprës si “triller psikologjik” e vendos romanin në një traditë të njohur të zhanrit, ku rëndësi nuk ka vetëm zhvillimi i ngjarjeve, por edhe mënyra se si ato ndërtohen në planin e brendshëm të personazheve.

Titulli "Arratisja" hap disa shtresa interpretimi: largim fizik, ikje psikologjike, ose përpjekje për t’u shkëputur nga një gjendje e brendshme. Në këtë kuptim, romani duket se e përdor konceptin e arratisjes si një hapësirë më të gjerë narrative sesa thjesht një veprim.

Në trillerin psikologjik, konflikti shpesh zhvendoset nga ngjarja e jashtme tek ajo e brendshme. Pikërisht këtu vendoset edhe interesimi i këtij romani, ku struktura narrative dhe gjuha shërbejnë si mjete për të ndërtuar tensionin.

 

Vazhdimësia krijuese

Tetë romane përbëjnë një korpus të konsiderueshëm krijimtarie. Në raste të tilla, sfida kryesore e një autori është ruajtja e një identiteti narrativ pa rënë në përsëritje apo skema të ngurta.

Në këtë kontekst, "Arratisja" mund të shihet si pjesë e një vazhdimësie krijuese që kërkon të eksplorojë forma të ndryshme të rrëfimit psikologjik.

Në një panoramë ku letërsia shqipe lëviz mes prirjeve të ndryshme stilistike dhe tematike, një roman i fokusuar në psikologjinë e personazhit dhe tensionin narrativ përfaqëson një qasje të qartë zhanrore.

 

Përmbyllje

Mbetet për t’u parë se si “arratisja” e titullit përkthehet në përvojën e plotë të leximit: nëse ajo shkon drejt një çlirimi të brendshëm, apo drejt një forme tjetër kufizimi psikologjik.

Ajo që mund të thuhet me siguri është se "Arratisja" shton një tjetër kapitull në rrugëtimin letrar të Leonard Veizit, duke e vendosur veprën në vazhdën e tij të qëndrueshme botuese dhe narrative.

 

 

Detaje të botimit:

Arratisja, Leonard Veizi

Redaktor: Kliton Nesturi

Shtëpia Botuese "Buzuku", Prishtinë, 2026