Në Ditën e Mjedisit bota ndalet, por njeriu nuk ndalet kurrë së bëri pis

  

Nga Leonard Veizi

 

Me 5 qershor, bota, - të paktën kështu thuhet, - ndalet për të reflektuar mbi mjedisin. Në fakt njeriu që jeton mbi këtë botë, nuk ka ndër mend të ndalet. Dha vazhon ta bëjë pis atë...

 

...Është koha e teatrit vjetor. Qeveri, organizata, aktivistë, shkolla, universitete dhe media, të gjithë si me komandë, veshin maskën e "të gjelbrës" dhe fillojnë të recitojnë skriptet e gatshme për pyjet, lumenjtë, detet, ajrin dhe klimën. Publikohen raporte alarmante që na tronditin për 24 orë, mbahen konferenca sterile ku vetëm kondicionerët punojnë, dhe vjen momenti kulmor: teatri i mbjelljes së pemëve. Disa pemë të vetme, të dobëta, si kjo që shihet në imazh, mbillet nën dritat e studiove të televizioneve, me njerëz të veshur me bluza 'eco-friendly' që mbajnë etiketa çmimesh, gati për të postuar një selfie 'të pastër'. Ndërkohë, të tjerët rrinë në radhë për të blerë "ekologji limited edition" në stendat e konsumit, sepse, na besoni, asgjë nuk e tregon dashurinë për mjedisin më mirë se sa blerja e një tjetër gadget-i 'të gjelbër' të paketuar me plastikë.

Bota ndalet. Por ne që jetojmë mbi këtë botë, nuk ndalemi. Jo tani.

Ne, me një babëzi që nuk njeh kufij, vazhdojmë të presim pyje për të ndërtuar rrugë që na çojnë drejt pyjeve të tjera, vetëm për t'i prerë edhe ato. Vazhdon plastika, me një rrjedhshmëri të tmerrshme, të mbushë lumenjtë që derdhen në dete, duke u kthyer në një pjesë të pandashme të ekosistemit tonë detar. Vazhdon betoni të pushtojë çdo hapësirë ku dikur këndonin zogjtë, duke e kthyer qytetin në një burg të ftohtë. Vazhdon konsumimi i pangopur, si një vrimë e zezë që gllabëron çdo burim, sikur planeti të ishte një depo pa fund dhe jo një organizëm i gjallë me kufij që po e shkatërrojmë çdo ditë e më shumë.

Dita Botërore e Mjedisit lindi në vitin 1972, pas Konferencës së Stokholmit, si një thirrje globale për ndërgjegjësim dhe veprim. Kanë kaluar pesëdhjetë e katër vjet. Pesëdhjetë e katër vjet fjalime, deklarata, samite dhe premtime. Dhe megjithatë, ne krenohemi me faktin se gjithçka po shkon më keq.

Çdo raport i ri është më alarmues se ai i mëparshmi. Çdo rekord temperature zgjat vetëm derisa të thyhet nga rekordi tjetër, me një rregullsi të tmerrshme. Çdo verë bëhet më e nxehtë, çdo thatësirë më e gjatë, çdo përmbytje më shkatërruese. Dhe ne, si spektorë të rëndomtë, thjesht shikojmë dhe presim 5 qershorin tjetër.

Natyra nuk flet. Nuk mban konferenca shtypi. Nuk shkruan raporte. Ajo thjesht përgjigjet.

Kur ne presim pyjet, ajo përgjigjet me rrëshqitje dherash. Kur helmojmë lumenjtë, ajo përgjigjet me mungesë uji të pijshëm. Kur ngrohim atmosferën, ajo përgjigjet me stuhi, përmbytje dhe temperatura që dikur i konsideronim të pamundura. Dhe ne, me një injorancë të pafundme, vazhdojmë të habitemi nga këto përgjigje.

Në vitin 2025 fokusi ishte ndotja nga plastika. Në vitin 2026 vëmendja është te ndryshimet klimatike. Çdo vit ndryshon tema, por problemi mbetet i njëjtë: njeriu vazhdon të sillet sikur është pronari i planetit, jo banori i tij, duke harruar se ne nuk jemi asgjë tjetër veçse banorë të përkohshëm.

Paradoksi është se ne flasim për shpëtimin e Tokës, ndërsa në fakt Toka nuk ka nevojë të shpëtohet. Ajo ka mbijetuar akullnaja, vullkane gjigante, zhdukje masive speciesh dhe përplasje asteroidësh. Ne jemi ata që kemi nevojë të shpëtojmë. Planeti do të vazhdojë të rrotullohet edhe pa ne. Pyetja nuk është nëse do të mbijetojë Toka. Pyetja është nëse do të mbijetojë qytetërimi ynë në formën që njohim sot.

Ndoshta gabimi më i madh është se e kemi kthyer mjedisin në një çështje kalendarike. Një ditë në vit kujtojmë natyrën dhe 364 ditë të tjera kujtojmë fitimin. Ndërkohë natyra nuk punon me kalendarin tonë. Ajo nuk pret deri më 5 qershor për të na kujtuar se kemi shkuar shumë larg. Ajo na kujton çdo ditë.

Me ajrin që thithim.

Me ujin që pimë.

Me tokën që na ushqen.

Dhe me heshtjen e pyjeve që po pakësohen.

Prandaj, ndoshta mesazhi i vërtetë i Ditës Botërore të Mjedisit nuk është të mbjellim një pemë apo të postojmë një fotografi me ngjyrë të gjelbër. Mesazhi është më i thjeshtë dhe më i vështirë njëkohësisht: të kuptojmë se nuk jetojmë mbi natyrën. Jetojmë brenda saj. Dhe çdo luftë që bëjmë kundër saj, herët a vonë, përfundon si një luftë kundër vetvetes.

Shqipëria, vendi pa ilaçe kanceri, por plot me hormone...

 

Nga Leonard Veizi
 
"Për herë të parë në Shqipëri, terapi hormonale në QSUT."
Luj, more vendit!
Kur dëgjova këtë lajm, u hodha përpjetë nga gëzimi. Se zakonisht në lajme dëgjoj ose për vrasje në mes të ditës, ose për aksidente me vdekje në mes të natës. Por këtë herë ishte ndryshe.
Dëgjoja se qeveria e kishte bërë fora dhe kishte marrë masa duke mbushur farmacitë ding me hormone.
– A e sheh? – i thashë gruas. – Qeveria po punon për ne. Se nuk besojnë këta çapaculët. Më në fund erdhën ilaçet e munguara!
Gruaja më bëri me dorë të ulja entuziazmin.
– Mos e ke marrë jangëllësh zotrote, – ma preu shkurt. – Nuk kanë ardhur kimiot. Janë hormone këto.
– E çfarë? – ia pata unë pa të keq. – Ilaçe janë, mo?
– Shohim lajmet më mirë, që ta marrim vesh.
Dhe vërtet u sqarova.
Sepse na u bë e ditur se bëhej fjalë për transgjinorët. Hormonet na ishin bërë çështje kombëtare. Bëhej fjalë për një urdhër të Ministrisë së Shëndetësisë, i miratuar më 28 prill 2026, që synonte t’i jepte zgjidhje kësaj situate. Me to, sipas debatit të ditës, burrat mund të bëhen gra dhe gratë burra.
– Tobekstakfrullah! – shqeva sytë unë. Dhe ky ishte lajmi i ditës. Ndaj shfryva. – Ore janë të terezi të kokës këta. Njerëzit vuajnë nga kanceri ndërsa qeveritarët tanë vuajnë nga trutë.
– Epo, a nuk duam të hyjmë në Evropë? – tha gruaja me një buzëqeshje të hidhur. – I kemi edhe ca taksirate sipër.
– Sikter me gjithë Evropën! – shpërtheva unë.
Dhe aty më erdhi ndër mend një batutë nga filmi "Nëntori i Dytë" i regjisorit Viktor Gjika.
– Po Evropi, ç'thotë, Ismail bej? – pyet babai plak i Lym Kepit nga ballkoni i shtëpisë, teksa ishte mbledhur me ca patriotë të tjerë, që mbanin qylafë në kokë.
– Po të jemi të bashkuar dhe, në një mendje, do të na njohë, – përgjigjet Ismail Vlora.
– Aha! Se ha atë pykë ajo rospi, jo!
Ja, kjo kishte të bënte me koncentratin e përvojës popullore. Evropa pa pantallona paska qenë edhe para 120 vitesh, por tani duket se ka mbetur pa brekë fare.
Dhe ende nuk e kuptoj se si Evropa, kontinenti që dikur pushtoi gjysmën e botës, eksportoi perandori, ushtri, industri dhe ide, sot duket sikur nuk është më në gjendje të mbrojë as vetë bindjet mbi të cilat ndërtoi qytetërimin e saj.
Dikur i mësonte botës se çfarë ishte shteti, ligji, shkenca dhe qytetaria. Sot duket se kalon ditët duke u grindur me vetveten për pyetje që brezat e mëparshëm do t'i kishin quajtur të vetëkuptueshme.
Por ndoshta problemi është se unë vazhdoj të mendoj si një njeri i thjeshtë. Mbase nuk jam mjaftueshëm modern për të kuptuar se çfarë është emergjente dhe çfarë mund të presë.
Sepse, ndërsa ne debatojmë për hormone, diku një i sëmurë me kancer pyet farmacistin nëse ka ardhur ilaçi që i duhet për të vazhduar kurën. Diku tjetër një familje numëron kursimet e jetës për të blerë jashtë vendit atë që nuk e gjen dot këtu. Diku një nënë, një baba, një bashkëshort apo një fëmijë pret me ankth përgjigjen e radhës së mjekut, duke shpresuar që të paktën trajtimi të mos ndërpritet.
Këto nuk janë debate televizive. Nuk janë tema për studio me drita, analistë dhe duartrokitje. Janë histori njerëzish që maten me ditë, me muaj dhe nganjëherë me orë.
Prandaj më duket i çuditshëm entuziazmi ynë kolektiv. Sillemi si një familje që ka çatinë të rrëzuar, muret të çara dhe fëmijët pa bukë, por që mbledh gjithë lagjen për të diskutuar ngjyrën e perdeve.
Nuk po them se bota nuk ndryshon. Nuk po them se shoqëria nuk ka të drejtë të diskutojë për çdo temë që e konsideron të rëndësishme. Por ekziston një rend natyror i prioriteteve. Dhe në atë rend, e drejta për të jetuar vjen para çdo debati tjetër.
Sepse njeriu që lufton me vdekjen nuk pyet për ideologji. Ai pyet nëse ka ilaçe Nëse ka shpresë. Nëse do të zgjohet përsëri nesër.
 

“A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?”, nostalgji për një roman e film të harruar

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Nëse ke qëlluar dikë, mban një pistoletë në dorë dhe kur në vendngjarje vjen policia, ke pak gjasa të thuash se nuk e ke kryer ti krimin e të shpëtosh pa u dënuar. Dhe nuk të vjen në ndihmë as deklarata se me atë veprim veç ke plotësuar një dëshirë të personit mbi të cilin ke qëlluar…

 

…Xhejn Fonda në rolin e Glorias do të kishte një prej roleve më të realizuara prej saj ku do t’i kërkonte partnerit Robert – që interpretohet nga Majkëll Sarrejzen, –  me të cilin kishin garuar për të fituar një çmim prej 1000 dollarësh, t’i tërhiqte këmbëzën e revolverit mbi tëmth.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Në fakt filmi “They Shoot Horses, Don’t They?” është bazuar në romanin e Hores Mekkoi të vitit 1935 me të njëjtin emër: “They Shoot Horses, Don’t They?”.

Historia ndjek rrëfimtarin, Robert Suverten, një i ri naiv në Hollivud, i cili ëndërron të bëhet regjisor filmi.

Roberti dënohet për vrasje. Ky është prologu, sepse epilogun tanimë e njohim: Roberti qëllon Glorian me një plumb të vetëm.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Sipas vëllimit “Biografia Kombëtare Amerikane”, libri i parë i Mekkoit ishte “një përshkrim mbresëlënës i pjesës së poshtme të errët të Hollivudit gjatë depresionit, duke ekspozuar një mjedis që minoi dinjitetin njerëzor dhe shkatërroi ëndrrat për sukses”.

Romani i Mekkoi ishte më i popullarizuar jashtë vendit sesa në Amerikë kur u botua në kulmin e Depresionit. Libri u lexua në rrethet ekzistencialiste të Francës. Por botimi i tij i parë në frëngjisht u shfaq vetëm në vitin 1946.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Roberti dhe Gloria janë personazhe që marrin pjesë në një garë për një çmim jo të vogël, vlerësuar në dollarë. Jemi në Amerikën e vitit 1932 kur ajo ishte e mbuluar nga Depresioni i Madh. Në mes të këtij depresioni, Roki regjistron garues për një maratonë kërcimi duke ofruar një çmim prej 1000 dollarësh për çiftin që reziston më shumë. Midis tyre janë: një aktore e dështuar, një marinar i moshës së mesme, një bionde deluzive dhe një vajzë shtatzënë. Ditët kthehen në javë ndërsa konkurrenca zvarritet dhe njerëzit ose braktisin garën e çmendur ose skartohen. Roki, megjithatë, do të bëjë gjithçka për publicitet dhe nis një seri derbish rraskapitës por që i ngrenë në këmbë plot ovacione spektatorët, të cilët kanë prerë bileta për të parë spektaklin mizor.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Roberti takohet me Glorian në një mëngjes kur të dy nuk kanë mundur të marrin pjesë në një audicion. Ajo i thotë atij që të marrë pjesë në një garë maratonë kërcimi. Ashtu si Roberti, edhe Gloria po përpiqej të gjente punë në Hollivud dhe besonte se konkursi mund të ishte një mënyrë për t’u vënë re nga producentët e studios ose yjet e filmit. Gloria dhe Roberti hyjnë në maratonë, e cili mbahet në një skelë të madhe në plazhin e Santa Monikës.

Maratona është e gjatë dhe rraskapitëse. Ajo zhvillohet gjatë disa javëve. Garuesit kërcejnë për një orë e pesëdhjetë minuta, më pas marrin një pushim dhjetë minutash. Njëqind e dyzet e katër çifte fillojnë konkursin. Roberti dhe Gloria, si shumica e garuesve, janë të rinj, të papunë dhe të tërhequr po aq nga ushqimi falas sa edhe nga çmimi prej 1000 dollarësh.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Që në fillim, Gloria i thotë Robertit se do të donte të kishte vdekur, një pikë që ajo e përsërit në shumicën e bisedave të tyre. Prindërit e saj kanë vdekur. Në Dallas, ajo u përpoq të bënte vetëvrasje, më pas iku në Hollivud me ëndrrat për të luajtur në filma, por po gjen vetëm refuzim. Ajo i thotë shpesh Robertit se nuk ka guxim të vrasë veten.

Organizatorët e maratonës provojnë skema të ndryshme për të rritur pjesëmarrjen. Çdo mbrëmje, ata organizojnë një derbi eliminator, në të cilin çiftet ecin me shpejtësi nëpër një pistë, çifti i vendit të fundit s’kualifikohet.

-A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?

Pas 879 orësh vallëzimi dhe me 20 çifte të mbetura, konkursi mbyllet kur ndodh një vrasje në lokalin e vallëzimit. Promovuesit vendosin t’u japin kërcimtarëve të mbetur 50 dollarë secili për përpjekjet e tyre. Roberti dhe Gloria dalin jashtë për herë të parë në pesë javë dhe ulen në skelë duke parë oqeanin. Gloria nxjerr një pistoletë nga çanta dhe i kërkon Robertit që ta qëllojë. Roberti nuk heziton. Ai kujton kur ishte i ri, dhe gjyshi i tij qëlloi kalin e dashur të familjes, i cili i kishte thyer këmbën. Policia e pyet Robertin pse e qëlloi Glorian dhe ai përgjigjet: “Sepse ajo ma kërkoi”. Polici e pyet sërish dhe Roberti i përgjigjet:

-“A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?”

Libri ishte baza e filmit “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” prodhuar në vitin 1969 nga Sidni Polak me aktorët Xhejn Fonda, Majkëll Sarrejzen, Suzana Jork, Gig Joung, Boni Bedilio dhe Red Botens.

Në vitet e diktaturës komuniste, filmi në fjalë u transmetua nga “TVSH”, nën titullin “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” dhe ishte ndër filmat e paktë realizuar nga një studio hollivudiane që jepej për publikun shqiptar. Por kjo kishte të bënte me tendencën për t’i treguar popullit të “lumtur” shqiptar se çfarë ndodh në kapitalizmin e egër të përtej Atlantikut.

Filmi u publikua në kinematë e Shteteve të Bashkuara më 10 dhjetor 1969 dhe u shfaq premierë gjithashtu në Festivalin e Filmit në Kanë 1970. “A nuk i vrasin dhe kuajt kështu?” u bë një sukses kritik dhe komercial. Recensentët vlerësuan regjinë, skenarin, përshkrimin e epokës së depresionit dhe shfaqjet e tij. Ai mori nëntë nominime në çmimet e 42-ta të Akademisë.

29 Maj 1453 - Mehmeti II merr Konstandinopojën, Kruja reziston me Gjergj Kastriotin

 

Nga Leonard Veizi

U njoh si “Fatih”, apo Mehmeti Pushtuesi. Ishte ende i ri kur hyri triumfalisht në zemrën e Perandorisë Romake të Lindjes: Konstandinopojë. Kjo ngjarje, padyshim, e ngazëlleu pa masë. I shtyrë nga ambicia dhe lavdia, ai u përgatit të nisej drejt zemrës së Evropës. Por, përpara se të hapte rrugën e re të pushtimeve, duhej të shkatërronte një pengesë të vjetër: Krujën, një kala që as babai i tij, Sulltan Murati II, nuk kishte mundur ta merrte në vitin 1450. Kështu, në vitin 1466, Mehmeti II ndërmori një tjetër fushatë kundër arbërorëve dhe u vu në krye të një ushtrie prej gati 100 mijë trupash. Me një ushtri të tillë, Murati II kishte tentuar më kot rrethimin e parë të Krujës gjashtëmbëdhjetë vjet më parë. Edhe këtë herë, kala e pathyeshme, e mbrojtur nga 4,000 luftëtarët e Vrana Kontit dhe Tanush Topisë brenda mureve, si dhe nga 8,000 kalorësit e udhëhequr nga gjeneral Gjergj Kastrioti në terren, nuk ra. Ndryshe nga Konstandinopoja, Kruja i rezistoi rrethimit shumëmujor dhe mbeti e papushtuar...

...Gjithsesi ai ishte Mehmet Pushtuesi. I ri, ambicioz dhe i vendosur të lëvizte gurët e historisë, ai bëri që në 29 maj të vitit 1453,-  pas një rrethimi të gjatë dhe të ashpër që zgjati 53 ditë, - të ngrihej flamuri i bardhë në Konstandinopojë. Zemra e Perandorisë Bizantine dhe simboli i krishterimit lindor ra në duart e ushtrisë osmane. Sipas kronikanëve, ky ishte një çast që ndau historinë e botës mesjetare nga ajo moderne. Me këtë fitore, Perandoria Bizantine - trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e Perandorisë Romake që nga ndarja e saj në vitin 395 - mori fund. Kryeqyteti i themeluar nga Kostandini i Madh më 330 pas Krishtit me emrin "Roma e Re", kishte qenë një qendër politike, kulturore e fetare për Perëndimin dhe Lindjen për gati 1123 vjet.

Agonia e Bizantit

Në kohën kur Mehmet II hipi në fronin osman në vitin 1451, Perandoria Bizantine ishte tashmë në agoninë e saj. Ishte reduktuar në një qytet të rrethuar nga territoret osmane, ndërkohë që pjesa tjetër e dikurshme e fuqishme e saj – si Azia e Vogël, Trakia, dhe pjesa më e madhe e Ballkanit – ishin në duart e osmanëve ose shteteve të tjera ballkanike. Vetëm disa pjesë të Morenës së Peloponezit dhe ishujt në Egje mbeteshin nën sundimin bizantin.

Mehmed II, një sundimtar i ri por me një vizion të qartë për të ngritur një perandori të madhe islame që do të bashkonte Lindjen dhe Perëndimin, e kuptonte se pushtimi i Konstandinopojës do të kishte vlerë simbolike, strategjike dhe politike. Ai filloi përgatitjet me kujdes, duke ndërtuar kështjellën e fuqishme Rumeli Hisari në bregun evropian të Bosforit për të bllokuar ndihmën e jashtme, dhe duke grumbulluar një ushtri që arrinte deri në 80,000 – 100,000 trupa, përfshirë edhe njësi elitare jeniçere.

Një nga arritjet më të mëdha teknologjike të Mehmedit ishte përdorimi i artilerisë së rëndë, përfshirë topin gjigand të ndërtuar nga mjeshtri hungarez Urban. Kjo armë e jashtëzakonshme, që kërkonte dhjetëra buaj për ta tërhequr, ishte në gjendje të çante muret e fuqishme të qytetit që për shekuj kishin rezistuar ndaj sulmeve të vazhdueshme.

Qëndresa e fundit

Rrethimi filloi më 6 prill 1453. Muret e Konstandinopojës ishin të famshme për mbrojtjen që kishin ofruar për shekuj, por në këtë fazë të historisë, qyteti ishte dobësuar shumë. Kryeqendra mbrohej vetëm nga rreth 7,000 luftëtarë, përfshirë mercenarë të ardhur nga Europa Perëndimore, si dhe komandantin italian Xhovani Xhiustiniani, i dërguar nga Gjenova për të ndihmuar mbrojtjen. Muret mbaheshin me vështirësi, ndërsa topat osmanë vazhdonin të gërryenin strukturën e tyre çdo ditë.

Më 29 maj, Mehmedi urdhëroi sulmin final. Pas një beteje të ashpër, osmanët arritën të çajnë nëpër mure, kryesisht pranë Portës së Lartë. Brenda qytetit shpërtheu kaosi, ndërsa Perandori Konstandin XI Palaiologos, i fundit i perandorëve bizantinë, zgjodhi të vdiste në luftë sesa të dorëzohej. Legjenda thotë se ai hoqi petkat perandorake dhe u hodh në betejë si një ushtar i thjeshtë, duke thënë: “Zoti mos e dhëntë të jetoj si perandor pa perandori”. Trupi i tij u njoh më pas nga çizmet e kuqe perandorake të qëndisura me shqiponja të zeza dykrerëshe.

Konstandinopoja kthehet në Stamboll

Pas marrjes së qytetit, Mehmed II hyri në Konstandinopojë dhe deklaroi se qyteti ishte tashmë pronë e Perandorisë Osmane. Në një akt simbolik të fuqishëm, ai shkoi në Shën Sofi – bazilikën madhështore të ndërtuar në shekullin VI nga Justiniani i Madh – dhe e shndërroi në xhami. Kjo shënoi jo vetëm fundin e Bizantit, por edhe lindjen e Stambollit si një kryeqytet islamik.

Qyteti nisi të ndërtohej dhe të ripopullohej. Mehmed II e bëri Stambollin qendrën politike, kulturore dhe fetare të perandorisë së tij. Ai inkurajoi vendosjen e njerëzve nga të gjitha pjesët e Perandorisë Osmane – myslimanë, kristianë dhe hebrenj – për ta kthyer atë në një metropol shumëetnik dhe shumëfetar.

Për më shumë se 400 vjet më pas, Stambolli do të mbetej zemra e Perandorisë Osmane dhe një nga qytetet më të rëndësishme të botës islame. Ndërkohë, rënia e Konstandinopojës shënoi fillimin e fundin për shumë realitete: për Perandorinë Bizantine, për rendin e vjetër mesjetar europian, dhe për mendësinë e epokave të mëparshme.

Rënia e qytetit pati jehonë të madhe në Europë. Udhëheqësit e krishterë bënë një thirrje të re për kryqëzata, por realisht nuk ndërmorën ndonjë veprim të madh. Ndërkohë, shumë dijetarë bizantinë, të përndjekur ose të pasigurt për të ardhmen, emigruan në Itali, duke sjellë me vete dorëshkrime klasike greke dhe njohuri të thella që ndihmuan në nxitjen e Rilindjes Europiane.

Rënia e Konstandinopojës shënon përfundimin e Mesjetës për shumë historianë dhe fillimin e periudhës moderne. Ajo i dha Perandorisë Osmane një pikëmbështetje të fortë për të shtrirë ndikimin e saj në Ballkan, Lindjen e Mesme, Afrikën e Veriut dhe deri në portat e Vjenës.

Epilogu

Një element interesant dhe shpesh i lënë në hije është prejardhja e perandorit të fundit bizantin, Konstandinit XI, i cili, sipas shumë burimeve, ishte me origjinë nga Dragashi, një vendbanim në Dardani – një nga krahinat historike të trevave shqiptare. Nëse nisemi nga kjo, historia e Perandorisë Romake të Lindjes filloi me Kostandinin e Madh nga Nishi (në Iliri) dhe përfundoi me një tjetër Konstandin nga po ato treva – një cikël simbolik për rolin e Ballkanit në historinë e perandorive të mëdha.

Ngjarja e 29 majit 1453 nuk ishte thjesht një ndryshim i pushtetit – ajo ishte një kthesë historike që la gjurmë të thella në zhvillimin e qytetërimit perëndimor dhe atij islamik. Mehmed II, që më pas do të quhej “Fatih” – Pushtuesi – nuk shkatërroi thjesht një qytet të vjetër, por ndërtoi një qendër të re të botës. Rënia e Konstandinopojës shënoi fundin e një bote dhe fillimin e një epoke të re që do të përcaktonte fatet e rajonit për shekujt që do të vinin.

 

Skandali në Moskë, adoleshenti gjerman uli avionin mbi Kremlin

 

Nga Leonard Veizi

Skandali ishte i madh, sidomos kur mendohej se ngjarja në fjalë kishte thyer në mënyrë të paimagjinueshme mitin që ishte ngritur për vite me rradhë. Një avion i vogël prodhim amerikan, tip “Cessena” me një motor, si kishte fluturuar për milje të tëra në territorin e shtetit më të madh komunist të kohës, - i cili me një propagandë të vazhdueshme e shurdhuese pretendonte se kishte një hapësirë ajrore krejtësisht të mbrojtur, - u ul i pashqetësuar në Sheshin e Kuq. Kundërajrorët e gadishmërisë nuk kishin shtënë as edhe një predhë të vetme ndaj avionit të paidentifikuar i cili drejtohej gati në ekstazë nga një adoleshent gjerman, të cilit i ishte mbushur mendja të jepte një mesazh paqeje kundër Luftës së Ftohtë. Çudia bëhej më e madhe kur mendohej se pesë vjet më herët, një aeroplan civil nga Koreja e Jugut u qëllua dhe u rrëzua pasi kishte shkelur hapësirën ajrore sovjetike, duke shkaktuar vdekjen e 269 vetëve. Pra realisht nuk ishte një territor ku mund të bëjej shaka, për më tepër me një avion që iu afrua zonës më të mbrojtur të Moskës, Kremlinit...

 

...Ajo që nisi si një sfidë pothuajse naive e një adoleshenti, shpërtheu me shpejtësinë e rrufesë në skandalin më të madh të sigurisë të Luftës së Ftohtë. Matias Rust, një djalë 19-vjeçar nga Gjermania Perëndimore, u kthye brenda pak orësh nga një pilot amator në aviatorin më të famshëm dhe më të rrezikshëm për ekuilibrat e një superfuqie bërthamore. Fluturimi i tij prej 750 kilometrash, i kryer tërësisht i vetëm, u mbyll në mënyrë krejt spektakolare përpara dyerve të Kremlinit.

 

Depërtimi

Më 28 maj 1987, Rust ngriti avionin e tij të vogël civil, një "Cezna 172" të modifikuar, nga aeroporti i Helsinkit në Finlandë. Me një guxim që kufizohej me çmendurinë, ai u drejtua drejt kufirit sovjetik. Ajo që pasoi ishte një dështim zinxhir i të gjithë makinerisë mbrojtëse të Bashkimit Sovjetik:

Avioni i Rustit u diktua nga mbrojtja kundërajrore sovjetike (PVO) sapo kaloi kufirin. Atij iu caktua menjëherë një numër objekti ushtarak, por sistemet e koordinimit mes reparteve të ndryshme dështuan në mënyrë të çuditshme.

Të paktën dy avionë gjuajtës sovjetikë "Mig-23" u ngritën në fluturim dhe iu afruan "Ceznës" së vogël. Pilotët ushtarakë e panë avionin e Rustit, por duke qenë se ai fluturonte ulët dhe ngadalë, nuk morën urdhër për të goditur, duke e ngatërruar fillimisht me një avion stërvitor vendas ose me një mjet të monitorimit të motit.

Për shkak të një aksidenti ajror që kishte ndodhur një ditë më parë në atë zonë, dhe i kombinuar me ndryshimet e ndërrimeve të rojeve ushtarake, komanda qendrore mendoi se avioni i Rustit ishte pjesë e operacioneve të shpëtimit ose thjesht një avion sovjetik pa transponder të ndezur.

Për orë të tëra, ushtria që pretendonte se kontrollonte çdo metër katror të hapësirës së saj ajrore, mbylli sytë përpara një adoleshenti që navigonte me një hartë të thjeshtë turistike në dorë.

Ulja në Sheshin e Kuq

Kur "Cezna" u shfaq në qiellin e Moskës, askush nuk mund t’u besonte syve. Pasi bëri disa xhiro mbi Kremlin për të gjetur një vend të përshtatshëm, Rust u ul mbi urën "Bolshoj Moskvorecki" dhe e manovroi avionin e tij derisa ndaloi përfundimisht në Sheshin e Kuq, pranë katedrales së Shën Vasilit.

Në vend të një sulmi ushtarak, rusët e habitur panë të dilte nga kabina një djalë me fytyrë fëmije, i cili nisi t'u firmoste autografe dhe t'u shpjegonte se kishte ardhur në emër të paqes. Por, nëse për qytetarët kjo ishte një çudi, për Byronë Politike në Kremlin ky ishte një tmerr i vërtetë. Incidenti ekspozoi një të vërtetë të hidhur: sistemi i tyre i shtrenjtë mbrojtës ishte thjesht një skenografi prej kartoni.

Lideri sovjetik, Mihail Gorbaçov, e kuptoi menjëherë se ky poshtërim publik mund të kthehej në një armë politike. Ai e shfrytëzoi skandalin me mjeshtëri për të spastruar strukturat konservatore ushtarake që pengonin reformat e tij të "Perestrojkës". Brenda pak ditësh, Ministri i Mbrojtjes, Sergei Sokolov, dhe kreu i mbrojtjes kundërajrore, Aleksandër Koldunov (një hero i Luftës së Dytë Botërore), u shkarkuan nga detyra, së bashku me qindra oficerë të tjerë të lartë.

 

Fitorja simbolike

Matias Rust u arrestua në vendngjarje nga agjentët e KGB-së. Hetuesia sovjetike u përpoq dëshpërimisht të gjente një komplot të madh pas këtij fluturimi, duke ngritur teori se Rust ishte një agjent i shërbimeve sekrete perëndimore, por e vërteta ishte shumë më e thjeshtë dhe pikërisht për këtë, shumë më e dhimbshme për regjimin.

Gjyqi ndaj tij nisi në Moskë në shtator të vitit 1987. Rust u akuzua për: Huliganizëm - pasi ulja e tij rrezikoi jetën e njerëzve në shesh; - Shkelje të ligjeve të aviacionit ndërkombëtar; Kalim të paligjshëm të kufirit sovjetik.

Gykata u tregua e prerë për të dhënë një mesazh force përpara botës. Aviatori gjerman u shpall fajtor për të gjitha akuzat dhe u dënua me 4 vjet heqje lirie në një kamp pune të sigurisë së lartë. Ai u dërgua në burgun famëkeq të Lefortovos në Moskë, ku u mbajt në kushte izolimi.

Pavarësisht dënimit të rëndë, Rust nuk e vuajti të gjithë dënimin. Pas nënshkrimit të marrëveshjeve të paqes mes Ronald Reganit dhe Mihail Gorbaçovit, si një akt vullneti të mirë diplomatik, Rust u fal dhe u liria më 3 gusht 1988, duke u dëbuar përfundimisht nga Bashkimi Sovjetik pas 432 ditësh në qeli.

Në kuptimin historik, dënimi me burg ishte thjesht një përpjekje e dëshpëruar e një regjimi në rënie për të shpëtuar fytyrën. Matias Rust e kishte fituar betejën e tij që në momentin kur rrotat e avionit prekën asfaltin e Moskës. Ai nuk hodhi asnjë bombë, por bëri diçka që diktaturat nuk ua falin kurrë qytetarëve të thjeshtë: e ekspozoi superfuqinë përpara syve të mbarë botës duke e bërë atë të dukej qesharake. Dhe siç e tregoi historia, vetëm katër vjet pas atij fluturimi, i gjithë Bashkimi Sovjetik do të shpërbëhej, duke vërtetuar se muri i frikës kishte filluar të çahej pikërisht nga ai avion i vogël Gjerman.

Sicilia e përgjakur 1992 – Vrasja e Falkones, kufiri i fundit mes shtetit dhe mafias

 

 

Nga Leonard Veizi
 
Më 23 maj 1992, në autostradën pranë Kapaçit, në zemër të Sicilisë, toka u ça nga gjysmë ton eksploziv; Kjo ishte dhe deklarata e luftës së hapur që mafia i bëri shtetit italian. Shpërthimi tmerrues nuk ishte vetëm akt kriminal, por një tentativë për të goditur vetë idenë e Republikës...
 
...Në atë segment rrugor që lidhte aeroportin e Palermos me qytetin, klani Korleonez shndërroi asfaltin në një krater apokaliptik, duke treguar se për krimin e organizuar, qetësia mesdhetare ishte vetëm një fasadë për t’u shkatërruar.
Objektivi ishte Xhovani Falkone. Por në të vërtetë, shënjestra ishte më e madhe: ishte vetë drejtësia, e cila për herë të parë kishte dalë nga abstraksioni dhe ishte kthyer në një instrument konkret, institucional dhe efektiv kundër “Cosa Nostra”.
 
Mes ligjit dhe anarkisë
Pushteti i frikës nuk matet me peshën e eksplozivit, por me heshtjen që ai lë pas. Atë ditë, kjo heshtje u thye përgjithmonë. Në atë makinë nuk humbi jetën vetëm një gjykatës. Bashkë me Falcone-n u vra bashkëshortja e tij, Françeska Morvilo, dhe tre truprojat e tij — njerëz që mbronin me trup kufirin e brishtë mes ligjit dhe anarkisë. Në pak sekonda, shteti italian humbi jo një eskortë, por simbole të një epoke të re të drejtësisë. Falkone kishte guxuar të bënte atë që deri dje konsiderohej e pamundur: të çmontonte mitin e paprekshmërisë së mafias siçiliane.
Së bashku me mikun e tij Paolo Borselino, ai kishte ndërtuar bazat e “Maxi Procesit”. Ata e nxorën mafian nga kronika e krimeve të izoluara dhe e ekspozuan siç ishte në të vërtetë: një strukturë paralele pushteti, me hierarki, rregulla dhe funksione të ngjashme me një shtet të fshehtë kriminal.
 
Kronika e një hakmarrjeje të paralajmëruar
Por kur shteti fillon të funksionojë realisht, mafia përgjigjet me egërsinë e një organizate të rrezikuar në ekzistencë. Hakmarrja nuk vonoi. Më pak se dy muaj më vonë, më 19 korrik 1992, në Palermo, në rrugën “Via D’Amelio”, u vra edhe Paolo Borselino në një atentat të ngjashëm me bombë.
Brenda 57 ditëve, dy shtyllat kryesore të luftës antimafia u eliminuan. Këto nuk ishin krime të thjeshta; ishtin mesazhe politike dhe kriminale të gdhendura me gjak: se shteti mund të goditej në zemër.
 
Viti 1992, pika e përplasjes ekzistenciale
Viti 1992 mbetet një nga çastet më të errëta, por edhe më përcaktuese të historisë moderne të Italisë. Ai ekspozoi përplasjen mes dy sistemeve: shtetit ligjor, që përpiqej të vendoste barazinë para ligjit dhe strukturës mafioze, që ushqehej me korrupsion, ekonomi paralele dhe kontroll social përmes frikës. Nga gërmadhat te zgjimi: trashëgimia e një ideje
Në mënyrë paradoksale, pikërisht aty ku mafia mendoi se kishte arritur një fitore përfundimtare, filloi edhe dobësimi i saj strategjik. Atentatet e vitit 1992 prodhuan një efekt të papritur: zgjimin e ndërgjegjes kolektive.
Reagimi qytetar, tronditja institucionale dhe thyerja e heshtjes sociale e goditën përfundimisht kulturën e omertà-s. Italia kuptoi se bashkëjetesa me mafian nuk ishte stabilitet, por një formë e zgjatur vetëshkatërrimi. Falkone dhe Borselino u vranë si njerëz, por u shndërruan në ide. Dhe idetë nuk eliminohen me eksploziv.
Rëndësia e vitit 1992 nuk qëndron vetëm te tragjedia, por te zgjedhja që imponoi: një shoqëri e detyruar të vendosë nëse do të dorëzohej përballë frikës, apo do të rindërtonte një rend juridik dhe moral mbi rrënojat e Kapaçit dhe “Via D’Amelio”-s.
Italia zgjodhi të mos tërhiqej, dhe në atë zgjedhje, Falkone dhe Borselino fituan betejën e tyre më të madhe: atë të pavdekësisë historike.

Biblioteka Publike, tempulli i dijes që ngriti Nju Jorku

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në fillim të shekullit XX, kur qytetin e Nju Jorkut po ngrihej si kryeqyteti ekonomik dhe kulturor i botës moderne, qyteti kërkonte jo vetëm qiellgërvishtëse dhe fabrika, por edhe tempuj të dijes. Amerika industriale po pasurohej me shpejtësi, por njëkohësisht ndiente nevojën të ndërtonte institucione që do ta shndërronin fuqinë ekonomike në qytetërim. Pikërisht në këtë klimë lindi një nga monumentet më të rëndësishme kulturore të shekullit: “New York Public Library”...

 

...Më 23 maj 1911, pas më shumë se një dekade punimesh, u përurua zyrtarisht biblioteka publike më madhështore e ndërtuar ndonjëherë në Shtetet e Bashkuara. Presidenti amerikan Uilliam Hauard Taft preu shiritin ceremonial përpara një turme të madhe qytetarësh, intelektualësh dhe gazetarësh. Ishte një moment simbolik: Amerika po shpallte se dija dhe kultura mund të kishin po aq rëndësi sa industria dhe kapitali.

Ndërtesa, e ngritur në “Fifth Avenue”, - apo siç vjen në shqip “Avenuja e Pestë” - në zemër të Manhatan-it, ishte një kryevepër monumentale prej mermeri të bardhë. Punimet kishin nisur që në vitin 1895 dhe projekti kishte kërkuar një investim kolosal për kohën. Arkitektët Karrerë dhe Hejstings projektuan një ndërtesë në stilin “Beaux-Arts”, të frymëzuar nga madhështia klasike europiane, duke i dhënë qytetit një tempull laik të dijes. Përballë hyrjes u vendosën dy luanët monumentalë prej guri, që më vonë do të merrnin emrat “Patience” dhe “Fortitude” — Durimi dhe Forca — simbole të shpirtit të Nju Jorkut.

Brenda bibliotekës, sallat e leximit shtriheshin si katedrale të heshtjes. Tavane të larta, dritare gjigante dhe rafte të pafundme librash krijonin ndjesinë se njeriu hynte në një univers ku koha ndalonte dhe ku mendimi njerëzor ruhej si trashëgimi e shenjtë. Biblioteka nuk ishte menduar vetëm për elitën akademike. Ajo u konceptua si një institucion publik, i hapur për këdo — emigrantë, punëtorë, studentë, shkrimtarë apo qytetarë të zakonshëm që kërkonin dije falas.

Në një qytet të mbushur me miliona emigrantë që mbërrinin nga Europa, biblioteka u kthye në një urë integrimi kulturor. Për shumë njerëz, ajo ishte vendi ku mësonin anglishten, ku njihnin historinë amerikane dhe ku zbulonin botën përtej kufijve të varfërisë së tyre. Në sallat e saj studiuan, lexuan dhe shkruan breza të tërë intelektualësh, artistësh dhe studiuesish.

Me kalimin e dekadave, New York Public Library u bë jo vetëm simbol i Nju Jorkut, por një nga institucionet më të rëndësishme kulturore në planet. Sot ajo numëron afro 53 milionë artikuj — libra, dorëshkrime, harta, fotografi, dokumente historike dhe materiale arkivore — duke u renditur si biblioteka e dytë më e madhe në Shtetet e Bashkuara, pas “Library of Congress” në Uashington, dhe ndër më të mëdhatë në botë, krahas British Library në Londër.

Por madhështia e saj nuk matet vetëm me numrin e librave. Biblioteka Publike e Nju Jorkut mbetet simbol i një epoke që besonte se qytetërimi ndërtohet përmes dijes së përbashkët. Në një shekull të mbushur me luftëra, kriza dhe revolucione teknologjike, ajo vazhdoi të qëndrojë si një katedrale moderne e kujtesës njerëzore — një vend ku miliona histori ruhen në heshtje, duke pritur lexuesin e radhës.

Etersbergu i Gëtes, kur natyra u bë ndërgjegjja e historisë

 

Nga Leonard Veizi
 
Paktet me djallin, kërkimi i pafundëm i dijes dhe rënia e pashmangshme në tundim nuk janë thjesht motive letrare; ato janë palca e shpirtit njerëzor që Johan Volfgang fon Gëte i skaliti përjetësisht në kryeveprën e tij. Fausti nuk është thjesht një personazh, por pasqyra ku çdo epokë sheh ambicien e saj të shfrenuar dhe koston morale të progresit. Ky rrugëtim shpirtëror, që nisi nga legjendat e vjetra për t’u bërë testamenti i njerëzimit, gjeti strehë pikërisht në qetësinë e kodrave gjermane, aty ku natyra dhe mendimi u bënë një...
 
...Në vitin 1824, Johan Volfgang fon Gëte ngjitet drejt Etersbergut, një hapësirë e qetë mbi Vajmar, për të kërkuar atë që çdo mendje e madhe kërkon herë pas here: distancën nga zhurma dhe afërsinë me vetveten. Aty, mes pyjeve dhe dritës së butë të kodrës, ai gjeti jo vetëm pushimin, por një burim reflektimi që do të depërtonte në veprat e tij.
Sot, e njëjta kodër mban një emër tjetër: Buhenvald. Dhe pikërisht këtu nisi tensioni që e bëri këtë episod më shumë se një shënim biografik - e ktheu në një reflektim mbi historinë, kujtesën dhe paradoksin e qytetërimit evropian.
 
Universi i Vajmarit
Në kohën e Gëtes, Etersbergu ishte një peizazh i kulturës së lartë gjermane, një zgjatim natyror i botës së letërsisë dhe filozofisë që ai mishëronte. Gëte nuk ishte thjesht shkrimtar; ai ishte një univers më vete-poet, piktor, studiues i natyrës, mendimtar që kërkonte ligjet e fshehta të botës si në art, ashtu edhe në shkencë. Vepra e tij monumentale, Fausti, mbetet një nga kulmet e mendimit evropian: një dialog i përjetshëm mes dijes, tundimit dhe shpirtit njerëzor.
Por historia ka një mënyrë ironike për të rikthyer vendet në qendër të ndërgjegjes sonë. Ajo që për Gëten ishte një strehë estetike dhe shpirtërore, për shekullin XX u kthye në një hapësirë makthi. Kjo nuk është thjesht një rastësi gjeografike-është një akuzë e heshtur ndaj iluzionit se kultura e lartë e mbron njeriun nga barbaria.
 
Paradoksi i qytetërimit
Editorialisht, kjo na detyron të bëjmë një pyetje të pakëndshme: si është e mundur që toka që frymëzoi një mendje si Gëteja, më vonë të strehojë një nga simbolet më të errëta të historisë njerëzore? A mjafton arti për ta civilizuar njeriun, apo ai mbetet një shtresë e hollë mbi impulse më të thella?
Në këtë kontrast qëndron forca e vërtetë e këtij episodi.
Gëteja vdiq në vitin 1832, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të ndriçojë mendimin evropian. Por Etersbergu-apo Buhenvaldi-mbetet si një kujtesë se historia nuk është lineare dhe se përparimi nuk është i garantuar.
Në fund, rrugëtimi i Johan Volfgang fon Gëtes drejt Etersbergut nuk është vetëm një episod i qetë pushimesh. Është një pikë ku arti, natyra dhe historia kryqëzohen-dhe ku ne, sot, jemi të detyruar të lexojmë jo vetëm atë që shkroi Gëteja, por edhe atë që historia shkroi mbi të njëjtën tokë.

Henrik Ibsen, anatomisti i shpirtit njerëzor dhe i hipokrizisë sociale

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në pranverën e vitit 1906, në një Europë që po hynte me ankth në shekullin e trazimeve moderne, pushoi së rrahuri zemra e Henrik Ibsen. Ishe 23 maj, ai ishte 78 vjeç dhe prej kohësh ishte kthyer në një monument të gjallë të kulturës europiane...

 

...Në rrugët e Oslos njerëzit e shikonin me një respekt pothuaj ceremonial: një burrë i heshtur, me cilindër të zi, mjekër të bardhë të prerë me kujdes dhe sy të ftohtë që dukeshin sikur depërtonin përtej fytyrës së bashkëbiseduesit. Dukej si një patriark i dramës moderne, por pas asaj pamjeje të ngrirë fshihej një shpërthyes i madh idesh që kishte tronditur themelet morale të shoqërisë borgjeze europiane.

Për Ibsenin, skena nuk ishte vend zbavitje, por një sallë gjyqi, laborator psikologjik dhe pasqyrë sociale njëkohësisht. Ai i zhveshi personazhet nga heroizmi romantik dhe i futi në konfliktin brutal të jetës reale: martesat e kalbura nga gënjeshtra, pushteti shtypës i moralit publik, egoizmi i fshehur pas respektabilitetit dhe ankthi i individit që kërkon lirinë. Në një epokë kur publiku ishte mësuar me melodrama dhe idealizime sentimentale, Ibseni solli heshtjet e rënda të familjes, krizën e ndërgjegjes dhe hipokrizinë e qytetërimit modern.

Ai u bë kështu “anatomisti” i shpirtit njerëzor. Nuk e interesonte vetëm ajo që personazhi thoshte, por ajo që fshihte. Drama e tij lëvizte nën sipërfaqe, në tensionin e heshtur mes dëshirës dhe detyrimit, mes së vërtetës dhe maskës sociale. Në veprat e Ibsenit, shtëpia borgjeze — simbol i rendit dhe moralit — shfaqet shpesh si një burg elegant ku individi humbet identitetin.

Kjo filozofi dramatike shpërtheu fuqishëm në “Shtëpia e kukullës”, vepra që shkaktoi skandal në gjithë Europën. Kur Nora Helmer mbyll derën pas vetes dhe braktis burrin e fëmijët për të kërkuar identitetin e saj si njeri, publiku i kohës e përjetoi si një akt tronditës rebelimi moral. Ajo derë që përplaset në fund të dramës u bë një nga tingujt më të famshëm në historinë e teatrit modern — tingulli i gruas që refuzon të jetojë si “kukull” brenda një bote patriarkale.

Ndërsa në “Heda Gabler”, ai krijoi një nga figurat më komplekse femërore të dramaturgjisë botërore: një grua inteligjente, krenare, e burgosur nga monotonia dhe normat sociale, e cila shkatërron veten sepse nuk arrin të gjejë kuptim apo liri. Heda nuk është viktimë klasike; ajo është një shpirt i copëtuar nga konflikti mes dëshirës për kontroll dhe boshllëkut ekzistencial.

Në “Armiku i popullit”, Ibseni sulmoi drejtpërdrejt turmën, korrupsionin dhe manipulimin politik. Doktor Stokmnn, që zbulon ndotjen e ujërave të qytetit dhe përfundon i izoluar nga opinioni publik, mbetet një nga figurat më aktuale të njeriut që ndëshkohet sepse thotë të vërtetën. Drama tingëllon ende moderne në një botë ku propaganda dhe interesi ekonomik shpesh mposhtin faktin.

Ndërsa “Perandori dhe galileasi” dëshmon ambicien e tij filozofike dhe historike: një reflektim monumental mbi pushtetin, besimin dhe përplasjen mes paganizmit e krishterimit në Perandorinë Romake. Ishte një vepër që vetë Ibseni e konsideronte ndër më të rëndësishmet e krijimtarisë së tij.

 

Por madhështia e Ibsenit nuk qëndron vetëm te temat. Ajo që e bëri revolucionar ishte mënyra si ai e transformoi vetë strukturën e teatrit. Dialogët e tij nuk janë deklarata heroike; janë përplasje psikologjike. Konflikti nuk shpërthen vetëm në skenë — ai gërryen nga brenda. Personazhet e Ibsenit jetojnë me sekrete, me turp, me kujtime që rikthehen si fantazma morale. Ai e ktheu dramën në analizë të ndërgjegjes njerëzore.

 

Pikërisht për këtë, ndikimi i tij u bë i jashtëzakonshëm. Nga Anton Chekhov te George Bernard Shaw, nga August Strindberg te Arthur Miller, breza të tërë dramaturgësh ndërtuan teatrin modern mbi themelet që hodhi Ibseni. Ai i dha skenës europiane një funksion të ri: jo vetëm të tregojë histori, por të sfidojë shoqërinë.

 

Pas William Shakespeare, ai mbetet dramaturgu më i interpretuar në teatrot e botës. Dhe kjo ndodh sepse dramat e tij nuk i përkasin vetëm shekullit XIX. Ato flasin ende për njeriun bashkëkohor: për vetminë, kompromisin moral, shtypjen sociale, nevojën për liri dhe frikën nga e vërteta. Në thelb, Ibseni nuk shkroi vetëm drama; ai hapi plagët e qytetërimit modern dhe i la ato të ekspozuara nën dritën e skenës.

Operacioni “Paperclip” dhe rindërtimi i epërsisë teknologjike amerikane përmes transferimit të dijes gjermane

Nga Leonard Veizi

Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, shkatërrimi material i Europës u shoqërua nga një rikonfigurim i thellë i rendit ndërkombëtar. Ky moment tranzicioni nuk shënoi thjesht kalimin nga lufta në paqe, por edhe zhvendosjen e konkurrencës gjeopolitike drejt fushës shkencore dhe teknologjike. Në këtë kontekst u zhvillua Operacioni “Paperclip”, një nga iniciativat më të rëndësishme dhe njëkohësisht më të diskutueshme të politikës shkencore amerikane të pasluftës.
Në vitin 1945, Shtetet e Bashkuara nisën një program të organizuar për transferimin e rreth 1500 shkencëtarëve, inxhinierëve dhe specialistëve gjermanë në territorin amerikan. Ky proces u realizua në kushte të karakterizuara nga mungesa e transparencës institucionale dhe nga shmangia e procedurave standarde të imigracionit, përfshirë edhe filtrat administrativë të Departamentit të Shtetit të SHBA-së. Në aspektin funksional, këta individë u trajtuan si burime strategjike të dijes teknike në një periudhë të hershme të rivalitetit me Bashkimin Sovjetik.
Shkencëtarët u vendosën në qendra kërkimore ushtarake dhe teknologjike si “White Sands Missile Range”, “Fort Bliss” dhe “Huntsville”, “Alabama”, ku kontribuuan në zhvillimin e programit amerikan të raketave balistike. Ky transferim i kapitalit njerëzor shkencor përfaqëson një rast paradigmatik të përdorimit të dijes së prodhuar në një sistem totalitar brenda një strukture shtetërore demokratike.
Një nga figurat qendrore të këtij procesi ishte Vernher fon Braun, i cili kishte luajtur rol kyç në zhvillimin e raketës V-2 për Gjermaninë naziste. Kjo raketë, e konsideruar si një arritje e rëndësishme inxhinierike, ishte gjithashtu e lidhur ngushtë me shfrytëzimin e punës së detyruar në kampet e përqendrimit, çka e vendos trashëgiminë e saj në një kontekst të thellë etik dhe historik.
Politika amerikane e pasluftës u karakterizua nga një qasje pragmatike, në të cilën vlerësimi moral i individëve u relativizua në funksion të objektivave strategjikë. Në këtë kuadër, shumë prej këtyre shkencëtarëve u riinterpretuar si kapital intelektual i domosdoshëm për konkurrencën teknologjike me Bashkimin Sovjetik, duke shënuar një tension të dukshëm midis imperativave etike dhe interesave të sigurisë kombëtare.
Operacioni “Paperclip” nuk përfaqëson vetëm një program rekrutimi shkencor, por edhe një mekanizëm institucional të transferimit të dijes midis sistemeve politike antagoniste. Ky proces kontribuoi ndjeshëm në zhvillimin e infrastrukturës kërkimore që më vonë do të çonte në krijimin e NASA-s dhe në avancimin e programit hapësinor amerikan. Në këtë mënyrë, teknologjitë e zhvilluara fillimisht për qëllime ushtarake u transformuan në mjete të eksplorimit shkencor dhe hapësinor.
Nga perspektiva historiografike, Operacioni “Paperclip” mbetet një rast studimor kompleks që ngre pyetje themelore mbi marrëdhënien midis shkencës, etikës dhe shtetit. Ruajtja e një pjese të konsiderueshme të dokumentacionit të klasifikuar tregon se interpretimi i plotë i këtij procesi mbetet ende i papërfunduar në nivel akademik dhe institucional.
Në përfundim, Operacioni “Paperclip” ilustron mënyrën se si shtetet e mëdha, në kushtet e rivalitetit sistemik, artikulojnë politika që ndërthurin racionalitetin strategjik me kompromiset etike. Ky rast mbetet një shembull i qartë i tensionit të përhershëm midis progresit teknologjik dhe përgjegjësisë morale në historinë moderne.