Ta lëmë zemrën mënjanë, në fillim të depistojmë trurin

 

Nga Leonard Veizi
 
Truri ynë është aq i aftë sa e çon trupin për kontroll mjekësor. Bëjmë analizat e gjakut, kontrollojmë kolesterolin, sheqerin, tensionin, mëlçinë, veshkat. Bëjmë EKG-në për të parë nëse zemra punon siç duhet. Bëjmë skaner, rezonancë, ekografi. Me një fjalë, përpiqemi të dimë çfarë po ndodh brenda trupit, përpara se një shqetësim i vogël të kthehet në sëmundje.
Por ka një pjesë të njeriut që vazhdon të mbetet jashtë këtij kontrolli: truri dhe shëndeti ynë mendor e emocional. Dhe pikërisht këtu kemi boshllëkun më të madh. Sepse njeriu nuk sëmuret vetëm nga ajo që i ndodh zemrës. Sëmuret edhe nga ajo që i ndodh mendjes. Nga stresi i zgjatur, nga ankthi, nga depresioni, nga traumat e pambyllura, nga zemërimi i akumuluar, nga pagjumësia, nga izolimi, nga paaftësia për të menaxhuar konfliktin. Ka njerëz që ecin në rrugë me një trup krejtësisht funksional dhe me një botë të brendshme që është bërë rrënojë.
Por ne këtë nuk e kontrollojmë.
Presim që dikush të ketë një problem serioz me zemrën për ta çuar te kardiologu. Por kur dikush është i irrituar prej vitesh, shpërthen për gjënë më të vogël, nuk kontrollon dot agresivitetin, nuk fle, konsumon gjithnjë e më shumë alkool, jeton në ankth ose mbyllet krejtësisht në vetvete, shpesh i themi: "Kështu e ka karakterin".
Ndoshta jo.
Ndoshta kemi mësuar të quajmë "karakter" atë që në mjekësi quhet çrregullim i patrajtuar. Kemi normalizuar patologjinë.
Krimet e shumta, dhe veçanërisht ato të kryera me një brutalitet të pakuptimtë, duhet të na detyrojnë të mendojmë edhe për këtë anë të errët të shoqërisë. Jo për të gjetur një diagnozë pas çdo krimi dhe as për të justifikuar një vrasës me sëmundjen mendore. Shumica dërrmuese e njerëzve me probleme të shëndetit mendor nuk janë të dhunshëm - përkundrazi, janë më shpesh viktima sesa autorë.
Por një shoqëri që prodhon kaq shumë stres, konflikt, pasiguri ekonomike, varësi, vetmi dhe zemërim, duhet të pyesë veten me ndershmëri: çfarë po ndodh me shëndetin psikologjik të njerëzve të saj? Sa ngarkesë mban një njeri përpara se të këputet? Sa net pa gjumë? Sa poshtërime në punë? Sa borxhe që nuk mbyllen? Sa konflikte familjare që trashëgohen? Sa humbje që nuk u vajtuar kurrë? Sa zemërim i mbledhur në heshtje?
Sa kohë mund të jetojë një njeri me një bombë emocionale brenda vetes dhe ne të presim prej tij që të sillet gjithnjë me qetësinë e një laboratori?
Ndoshta kemi ardhur në një pikë ku nuk mjafton më të pyesim sa e kemi sheqerin në gjak. Duhet të pyesim edhe: Si po fle? A ke ankth? A ke humbur dëshirën për të jetuar? A shpërthen shpesh? A ndihesh i pafuqishëm? A ke mendime që nuk i kontrollon dot? A ke nevojë të flasësh me dikë?
Këto pyetje nuk janë luks perëndimor. Janë pjesë e kujdesit parësor shëndetësor. Në Shqipëri, ku ende e konsiderojmë psikologun si "për të çmendurit" dhe ku sistemi i depistimit mendor në shkolla është formal, ne po humbasim mundësinë për të kapur në kohë tragjedinë.
Dhe kjo duhet të nisë që në shkollë, të vazhdojë në sistemin shëndetësor dhe të bëhet pjesë normale e kontrolleve periodike. Jo si një etiketë për t'i shpallur njerëzit "të sëmurë", por si një mënyrë për të kapur në kohë problemet përpara se ato të bëhen kronikë e lajmeve.
Është absurde që një shoqëri të kontrollojë me kujdes zemrën e njeriut, por të mos interesohet fare se çfarë po ndodh në kokën e tij.
Një shoqëri serioze nuk pret gjithmonë krimin, tragjedinë apo viktimën për të kuptuar se dikush kishte nevojë për ndihmë.
Ndoshta duhet të fillojmë ta bëjmë "check-up" edhe aty ku nuk shkon zakonisht stetoskopi: në mendjen e njeriut.
  

Manifesti i letrës, për një revolucion të heshtur të leximit

Nga Leonard Veizi

 

Postulati është i njohur dhe i cituar shpesh: Një foto sa një mijë fjalë. Fotoja që mbështet ekspozimin e këtij shkrimi, është e tillë.

Në breg të detit, mes zhurmës së valëve dhe turmës që noton, një grua ka zgjedhur të ulet aty ku uji i lag këmbët dhe të hapë një libër. Të gjithë të tjerët janë në det; ajo është në një botë tjetër. Kjo foto nuk është thjesht një çast veror, por një manifest kundër shkretëtirës dixhitale që po pushton çdo hapësirë të jetës sonë.

Leximi është rralluar dhe këtë nuk mund ta fshehim. Kudo shohim koka të ulura mbi ekrane - në plazh, në mal, apo në autobus. Libri është shndërruar në një objekt të dalë mode, një relike e viteve kur pushimet mateshin me faqet e lexuara dhe jo me story-t e postuara. Megjithatë, ky rrallim nuk do të thotë zhdukje: zjarri është i vogël, por ende i gjallë. Pikërisht tani, para se të jetë vonë, kemi detyrimin moral e qytetar ta mbajmë ndezur përmes një zakoni sa të thjeshtë, aq edhe revolucionar - të mbajmë një libër në dorë dhe jo një celular.

 

Dy botë të kundërta

Libri dhe celulari nuk janë thjesht dy mjete që kryejnë të njëjtën punë; ato përfaqësojnë dy realitete antipode.

Libri është emocion i papërtypur. Është një mesazh që nuk të jepet i gatshëm, por të detyron të ndalesh. Një fjali e vetme të vë imagjinatën në punë. Ti vetë ndërton fytyrat, zërat, peizazhet. Libri të mëson të përqendrohesh, të jetosh brenda një mendimi përtej kufirit prej tetë sekondash dhe të ndjekësh një arsyetim deri në fund.

Nga ana tjetër, celulari dhe interneti të ofrojnë gjithçka të parafabrikuar: një video 15-sekondëshe, një lajm të prerë, një mendim të gatshëm për t'u gëlltitur pa përpjekje. Të josh me lehtësinë e tij. Rreziku qëndron pikërisht në këtë lehtësi - stërvit një mendje që nuk dyshon, nuk lidh dy pika dhe mbetet peng në sipërfaqe.

Në këtë mënyrë, në vend që të fitojmë një njeri që mendon, që ndjen dhe që ka një botë të brendshme, rrezikojmë të prodhojmë vetëm konsumatorë pasivë të imazheve të huaja. Njerëz që shohin gjithçka, por nuk lexojnë asgjë. Që dinë pak nga gjithçka, por nuk kuptojnë asgjë në thellësi.

 

Zgjimi i mendjes

Gruaja në këtë foto nuk duhet të jetë një përjashtim ekzotik, por standardi ynë i ri. Të promovojmë librin në plazh me të njëjtën natyrshmëri që promovojmë kremin e diellit, duke e bërë çantën e plazhit të paplotë pa një volum letrar brenda. Nëse e lejojmë leximin të mbijetojë vetëm si një detyrim shkollor, do ta humbasim atë përgjithmonë.

Zgjidhja nuk kërkon fushata të mëdha. Kërkon vetëm një vendim të vogël e personal: herën tjetër që shtrihemi në rërë, të lëmë telefonin në çantë për një orë dhe t'i lejojmë vetes luksin e një historie që na merr me vete. Ta lëmë valën të na lagë këmbët, ndërsa një botë tjetër na zgjon mendjen.

Sepse pushimet nuk ekzistojnë vetëm për të çlodhur trupin nga puna, por për të zgjuar mendjen nga gjumi i rehatshëm i ekranit.

  

Nga salla e operacionit në sallën e Parlamentit, kardiologët braktisin bisturinë

 

Nga Leonard Veizi

 

Ka një dukuri të çuditshme në politikën shqiptare: mjekët, sidomos kardiologët, kanë pasur gjithmonë një tundim të veçantë për t’u larguar nga pavijoni dhe për të hyrë në Parlament.

Dhe këtu marr shkas nga rrokada e fundit, ku një mjeke fort e njohur edhe përtej kufijve shqiptarë jep dorëheqjen nga posti ministror për t'i lënë vendin një mjekeje tjetër po aq të njohur. Kjo do të thotë se kemi humbur specialisten për të fituar burokraten.

Ndoshta gjithçka nisi herët, në vitin 1983 me kardiokirurgun e njohur Prof. Dr. Ajli Alushani, i cili qëndroi për katër vjet në postin e ministrit të Shëndetësisë.

Pastaj, në vitin 1990 erdhi Prof. Dr. Sali Berisha, gjithashtu kardiolog i njohur, që la auditorët dhe mjekësinë për politikën dhe u shndërrua në një prej figurave më të rëndësishme, por edhe më polarizuese, të tranzicionit shqiptar.

Më pas rruga u bë më e shkelur. Në politikë hynë emra të njohur si Prof. Dr. Tritan Shehu, reanimator, akademikja radiologe Evis Sala, Doktorja e Shkencave Mjekësore Klodiana Spahiu, kardiologe dhe Profesore e Asociuar, endokrinologu Ilir Alimehmeti e të tjerë.

Asgjë të keqe nuk ka që një mjek të merret me politikë. Përkundrazi. Një shoqëri përfiton kur njerëz me formim shkencor marrin pjesë në vendimmarrje. Mjeku di të lexojë statistikat, të dallojë simptomën nga sëmundja, të mendojë për shkakun dhe pasojën. Në teori, pikërisht këto cilësi duhet ta bënin një politikan më të mirë.

Por problemi shqiptar është diku tjetër.

Problemi nis kur titulli shkencor përdoret si dekor politik, ndërsa mënyra e të menduarit shkencor lihet në derën e Parlamentit.

Në laborator, në klinikë apo në universitet, një mjek nuk mund të thotë se një diagnozë është e saktë vetëm sepse e ka thënë ai. Duhen prova. Duhet analizë. Duhet metodë. Duhet të pranosh edhe mundësinë se ke gabuar.

Në politikë, për fat të keq, rregullat janë krejt të tjera. Aty mund të thuash të kundërtën e asaj që the dje dhe të mos ndodhë asgjë. Mund të bërtasësh më fort se kundërshtari dhe të quhesh më bindës. Mund të zëvendësosh argumentin me parullën dhe faktin me militantizmin.

Dhe këtu lind pyetja e pakëndshme: si ka mundësi që një njeri që ka kaluar vite duke ndërtuar një profesion shkencor, duke studiuar, botuar, operuar apo trajtuar pacientë, pranon të futet në një arenë ku shpesh shpërblehet jo dija, por zhurma?

Një profesor mund të ketë kaluar gjysmën e jetës për të fituar një titull akademik. Një mjek mund të ketë studiuar dekada për të fituar besimin e pacientëve. Pastaj, brenda pak muajsh në politikë, përfundon duke bërë pikërisht atë që profesioni i tij e mësoi të shmangë: të flasë pa prova, të gjykojë pa të dhëna dhe të mbrojë një tezë vetëm sepse i shërben grupit politik.

Kjo është drama. Nuk është se mjeku bëhet politikan. Është se shkencëtari rrezikon të humbasë brenda politikanit.

Ndërkohë që në Shqipëri nuk na duhen më shumë politikanë - nga ata kemi me shumicë - na duhen mjekë, dhe kardiologë padyshim, në sallën e operacionit që të shpëtojnë jetë njerëzish, e jo të mbajnë njerëz me llafe boshe.

Sepse titulli "doktor", "profesor", "specialist" apo "studiues" nuk është certifikatë virtyti. Nuk të bën automatikisht më të mençur, më të ndershëm apo më të aftë për të qeverisur.

Përkundrazi, kërkesa ndaj një njeriu të tillë duhet të jetë më e madhe.

Kur një politikan i zakonshëm thotë një marrëzi, ajo mbetet thjesht një marrëzi politike. Kur të njëjtën marrëzi e thotë një njeri që mban pas emrit një titull shkencor, dëmi është më i madh: ai përdor autoritetin e dijes për t’i dhënë peshë diçkaje që nuk ka asnjë lidhje me dijen.

Ndoshta, pra, nuk duhet të pyesim pse mjekët shqiptarë shkojnë në politikë. Këtë të drejtë e kanë si çdo qytetar tjetër. Duhet të pyesim se çfarë marrin me vete nga mjekësia kur hyjnë në politikë.

Nëse marrin disiplinën, skepticizmin, përgjegjësinë, respektin për faktin dhe zakonin për të kërkuar prova, Parlamenti fiton. Nëse lënë pas shkencën dhe marrin me vete vetëm titullin, Parlamenti nuk fiton një mjek. Fiton edhe një politikan.

Dhe kjo, në Shqipëri, është më shumë se sa duhet.

 

 

Ditëlindja, kjo mashtruese e madhe e kohës

Nga Leonard Veizi

 

Ka një paradoks të çuditshëm te ditëlindjet. Kur je fëmijë, mezi pret të rritesh. Të duket sikur fëmijëria është një dhomë ku ke mbetur mbyllur dhe bota e të rriturve është matanë derës, duke të pritur. Numëron vitet jo sepse ke frikë prej tyre, por sepse mezi pret t'i mbërrish.

Pastaj rritesh. Dhe një ditë, pa e kuptuar se kur ka ndodhur, urimi “Edhe 100!” nuk të tingëllon më si premtim. Të kujton se edhe një vit tjetër ka ikur.

Në fëmijëri koha është një dëshirë që nuk e vlerësojmë sa duhet. Në pleqëri bëhet llogari.

Kur je i vogël, një vit të duket shumë i gjatë. Dhjetë vjet janë pothuajse një jetë tjetër. Të duket se ke përpara një pafundësi për të dashuruar, për të udhëtuar, për të gabuar, për të filluar nga e para.

Dhe pikërisht atëherë bëjmë gabimin më të madh: e marrim kohën si diçka që na përket. Mendojmë se kemi kohë. Për projektin që shtymë. Për librin që do ta shkruajmë një ditë. Për udhëtimin që do ta bëjmë kur të kemi më shumë para. Për dikë që do t’i telefonojmë të nesërmen. Për jetën që, në mendjen tonë, do të fillojë diku më vonë.

Por “më vonë” është një nga mashtrimet më të mëdha të jetës.

Në mesin e jetës kemi ndoshta më shumë projekte se kurrë. Kemi më shumë qartësi për atë që duam dhe ndoshta edhe mjetet për ta realizuar. E megjithatë vazhdojmë të besojmë se koha është e bollshme. Tridhjetë vjeç mendon se të dyzetat janë larg. Dyzet vjeç mendon se të pesëdhjetat janë ende përpara. Derisa një ditë shikon pas dhe kupton se një pjesë e madhe e rrugës tashmë është bërë.

Koha nuk ndryshon. Ndryshon mënyra se si e shohim.

Një vit për një dhjetëvjeçar është një e dhjeta e jetës së tij. Për një pesëdhjetëvjeçar është një e pesëdhjeta. Prandaj vitet e fëmijërisë duken të gjata, ndërsa vitet e moshës së rritur rrëshqasin njëri pas tjetrit. Në fillim numërojmë vitet që kemi përpara. Më vonë fillojmë të numërojmë ato që kemi lënë pas.

Dhe aty lind ankthi i vërtetë: jo frika nga mosha, por frika se mos nuk kemi kohë të mjaftueshme. Sepse trupi plaket, por ëndrrat nuk plaken me të njëjtin ritëm.

Kjo është ndoshta padrejtësia më e madhe. Në moshën kur ke më shumë energji, nuk ke gjithmonë qartësinë se çfarë të bësh me të. Në moshën kur ke më shumë përvojë dhe njohuri, koha bëhet më e çmuar.

Papritur e kupton se nuk mund t’i bësh të gjitha. Nuk mund të lexosh të gjithë librat, të shohësh të gjitha vendet, të realizosh çdo projekt që ke imagjinuar. Secili prej nesh është i dënuar të zgjedhë.

Dhe ndoshta pjekuria fillon pikërisht aty: kur kupton se jeta nuk është vetëm ajo që do të arrish të bësh, por edhe ajo që duhet të pranosh se nuk do ta bësh dot.

Ditëlindja është një lloj pasqyre. Të detyron të shohësh fytyrën tënde, por edhe rrugën pas teje. Njerëzit që kanë qenë pjesë e saj, ata që kanë ikur, ata që kanë mbetur. Dhe mes dy urimeve dhe një qiriu të ndezur, të vjen pyetja e thjeshtë: A do të kem kohë të bëj atë që ende dua?

Ndoshta nuk ka përgjigje. Por ka një mundësi që mund t’ia japim vetes: të mos presim.

Sepse koha nuk ngadalësohet ngaqë kemi ende ëndrra. Nuk ndalet sepse kemi një projekt të papërfunduar. Dhe mbi të gjitha, nuk pyet nëse jemi gati. Ajo thjesht kalon.

Ditëlindja është vetëm mënyra që kemi shpikur për t’i vënë një shenjë këtij kalimi. Prandaj ndoshta duhet ta shohim ndryshe. Jo si një vit më shumë që na është marrë, por si një vit që na është dhënë.

Kur je fëmijë dëshiron që koha të ecë më shpejt. Kur rritesh do që të ecë më ngadalë. Kur plakesh kupton se nuk e ke pasur kurrë në dorë ta komandosh.

E vetmja gjë që mund të bësh është të vendosësh çfarë do të bësh me orët që të kanë mbetur. Sepse problemi nuk është se jeta është shumë e shkurtër. Problemi është se për një kohë të gjatë sillemi sikur do të jetë gjithmonë aty.

Globi rrotullohet, pavarësisht se si shkojnë punët në Tokë

Nga Leonard Veizi
 
Globi s’ka fare ndërgjegje. Ai vazhdon të rrotullohet me një kokëfortësi të papërgjegjshme, pikërisht në atë sekondë kur ti e shpall zyrtarisht apokalipsin tënd personal dhe mendon se boshti i universit ka dalë nga vendi.
Ne jemi mjeshtër absolutë të madhështisë së vogël. E vendosim veten në qendër të gjithësisë me të njëjtën lehtësi me të cilën shefi vendos një afat të ri “për dje” dhe pret mrekulli me buxhet zero.
Dështon në një projekt? Fundi i karrierës dhe i çdo shprese njerëzore. Të lë dikush? Fundi i historisë së dashurisë. Të bërtet eprori në korridor sepse fonti i raportit nuk ishte në standardin e duhur? Fundi i dinjitetit, i ekonomisë dhe, për të qenë tërësisht dramatikë, edhe i qytetërimit perëndimor.
Dhe ne kthehemi në shtëpi me ndjesinë se sapo kemi mbijetuar një shembje të pashmangshme tektonike. Drama na ka rënë mbi kokë. E hapim TikTok-un për pak ngushëllim, vetëm për të parë dikë tjetër që po jep shpirt për një hall po aq “ekzistencial”.
Ndërkohë, jashtë dritares... asgjë.
Zero reagim institucional nga hapësira.
Toka vazhdon të rrotullohet rreth Diellit sikur të mos ketë ndodhur asgjë. Hëna vazhdon të sillet rreth Tokës si një ish i ngjitur që nuk e ka marrë kurrë mesazhin e bllokimit. Stinët ndërrohen me një paturpësi skandaloze, pa na marrë fare leje. Pemët rriten, deti bën valë, ndërsa mëngjesi vjen sërish me aromë kafeje dhe me lajme të reja tronditëse që, në shumicën e rasteve, do t’i kemi harruar brenda tri ditësh.
Universi duket se vuan nga një shkujdesje totale. Ai nuk e ka marrë vesh kurrë se ti nuk e kalove provimin, se të flakën nga puna apo se dikush të tha ftohtë: “Duhet të flasim.”
Ai vazhdon të punojë në turne 24 orë në ditë, shtatë ditë në javë, pa leje mjekësore, pa sindikata dhe pa u interesuar aspak për dramën tënde të radhës.
Dhe kjo, në fakt, është njëkohësisht fyerja më e madhe dhe ngushëllimi më i madh.
Fyerja: Sepse dhimbja jote është e vërtetë. Plagët nuk janë meme dhe dështimi të djeg në palcë. Askush nuk ka të drejtë të të thotë me cinizëm “qetësohu, s’është gjë”, ndërkohë që bota jote e brendshme është shkrumbuar.
Ngushëllimi: Sepse nuk je qendra e botës. Faleminderit Zotit që nuk je!
Nëse globi do të ndalej çdo herë që ne bëjmë ndonjë marrëzi apo dështojmë në një ambicie, do të ishim ende duke gërvishtur gurët nëpër shpella.
Problemi ynë kronik është se i ngatërrojmë gjithmonë dy gjëra: tragjiken për ne me tragjiken për gjithçka.
Një qortim zyrtar nuk është luftë bërthamore. Një “jo” nga dikush nuk është vdekje klinike. Një projekt i dështuar nuk është fundi i qytetërimit. Është thjesht një projekt i dështuar.
Dhe ndonjëherë një “jo” është vetëm një “jo”, sado fort të na dhembë.
Mbase zgjidhja është kaq banale sa na vjen për të qarë: bëj një hap pas. Shikoje veten nga lart, si një pikë e vogël mbi hartë, që për një çast po dramatizon sikur gjithë planeti është mbledhur posaçërisht për t’i prishur punë.
Sepse bota është shumë më e madhe se halli ynë i radhës.
Dhe kjo nuk e bën hallin më pak të dhimbshëm. Thjesht i jep përmasat e duhura.
Globi do të vazhdojë të lëvizë edhe pa miratimin tënd.
Pyetja e vetme është: a do të vazhdosh të lëvizësh bashkë me të, apo do të mbetesh i shtrirë në mes të rrugës, duke pritur që universi të të kërkojë falje?

Fridrih Niçe, filozofi që "vrau" Perëndinë për të shpëtuar njeriun

 

Nga Leonard Veizi

 

Më 15 tetor 1844, në fshatin Röcken të Prusisë, lindi Fridrih Niçe - djali i një pastori luteran që do të bëhej antiteza më e fuqishme e krishterimit modern në filozofi. Paradoksi e ndjek që në fillim. I destinuar të bëhej pastor, ai u bë profeti i dyshimit. I rritur me Biblën, ai do të shkruante: "Perëndia ka vdekur. Dhe ne e kemi vrarë."

 

Nga filologu te filozofi

Niçe nuk ishte filozof në kuptimin klasik të katedrës. Ishte filolog. I shkëlqyer aq sa në moshën 24-vjeçare, pa doktoraturë ende, u emërua profesor i filologjisë klasike në Universitetin e Bazelit. Një rekord që ende sot mbetet i jashtëzakonshëm.

Por filologjia i ngushtë e mbyti. Ai nuk donte të komentonte tekstet e lashta, donte të mendonte si grekët. Në veprën e parë, Lindja e Tragjedisë (1872), u përplas me kolegët: filozofia për të nuk ishte analizë e ftohtë, por art, muzikë, instinkt dionisiak kundër racionalizmit apolonian. Ky konflikt do ta detyronte të jepte dorëheqjen nga Bazeli dhe të hynte në dekadën e vetmisë së tij të madhe.

Dhjetë vitet në vijim - mes shëtitjeve në Alpet e Zvicrës dhe dimrave në Xhenova dhe Torino - ai prodhoi me një ritëm maniakal veprat që tronditën Perëndimin: "Njerëzorja, tepër njerëzore", "Agimi", "Shkenca e Gëzuar", "Kështu foli Zarathustra", "Përtej të Mirës dhe të Keqes", "Gjenealogjia e Moralit".

 

Tri idetë që tronditën botën

Filozofia e Niçes mund të përmblidhet në tre goditje:

1-"Perëndia ka vdekur". Nuk është ateizëm triumfalist, por një diagnozë. Niçe thotë: Evropa ka vrarë në praktikë Zotin e saj moral, por vazhdon të jetojë sikur asgjë nuk ka ndodhur. Kemi rrëzuar themelet dhe habitemi pse shtëpia po shembet. Pyetja e tij nuk është nëse Zoti ekziston, por çfarë do të vendosim në vend të tij.

2-Vullneti për pushtet. Jo dëshira për të sunduar të tjerët, siç u keqkuptua më vonë, por shtysa e brendshme e çdo gjëje të gjallë për t'u tejkaluar, për t'u rritur, për të krijuar formë. Edhe arti është vullnet për pushtet.

3-Mbinjeriu dhe kthimi i përjetshëm. Mbinjeriu, apo sië njihet në orgjinal Übermensch, nuk është super-njeri biologjik, arian apo tiran. Është njeriu që arrin të krijojë vetë vlerat e tij, përtej moralit të tufës, moralit të resantimentit që Niçe e quante "moral i skllevërve". Dhe testi final i tij është: A do të kishe guximin të jetoje jetën tënde, pikërisht ashtu siç është, për një pafundësi herësh? Nëse jo, nuk je i lirë.

 

Fundi në Torino

Jeta e tij nuk e ndoqi dot filozofinë e forcës që predikonte. Shëndeti i dobët, migrena kronike, izolimi dhe indiferenca e publikut e gërryen. Më 3 janar 1889, në Piazza Carlo Alberto në Torino, pa një karrocier që rrihte një kalë. Sipas dëshmisë, iu hodh në qafë kafshës duke qarë dhe u rrëzua. Ishte kolapsi mendor përfundimtar.

11 vitet e fundit i kaloi në errësirë mendore, fillimisht nën kujdesin e nënës dhe më pas të motrës, Elizabet Fërster-Niçe.. Kjo e fundit do të bëjë dëmin më të madh: do të censurojë, presë dhe montojë shënimet e tij për të krijuar veprën e rreme Vullneti për Pushtet, duke e përshtatur për antisemitët dhe nacionalistët gjermanë që vetë Niçe i përbuzte hapur. Ai vdiq më 25 gusht 1900 në Vajmar.

Nga ajo manipulim lindi keqkuptimi më tragjik: nazizmi e përdori Niçen si pararendës. Në të vërtetë, Niçe kishte shkëputur marrëdhëniet me motrën pikërisht për shkak të martesës së saj me një agjitator antisemit. Ai e quante nacionalizmin gjerman "neurozë" dhe antisemitizmin "llojin më të ulët të mediokritetit".

 

Pse na duhet ende sot

Niçe mbetet i rrezikshëm sepse nuk të lë të qetë. Në vend të të ofrojë ngushëllimin ai të ofron një çekiç. Dhe na detyron të pyesim: Nëse nuk ka më vlera të gatshme nga lart, a ke forcë të ndërtosh vetë? Nëse jeta nuk ka kuptim të dhënë, a ke guxim t'i japësh vetë kuptim?

Prandaj ai nuk ishte një njeri që prodhonte tragjedi. Sepse tragjedi është kur bota prodhon një mendje si të tijën dhe nuk di çfarë të bëjë me të, veçse ta keqlexojë.

x

Klaudia Shifer, vajza nga Rheinbergu që u bë supermodele

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Ajo ishte bionde, e gjatë, e bukur dhe elegante – një kombinim që në vitet ’90 dukej sikur ishte krijuar posaçërisht për pasarelat. Ndaj nuk u bë thjesht një modele e famshme; por u shndërrua në një nga fytyrat që mishëruan epokën e supermodeleve…

 

…Më 25 gusht 1970 – Në Rheinberg të Gjermanisë Perëndimore lind Klaudia Shifer, modelja gjermane që gjatë viteve ’90 do të shndërrohej në një nga fytyrat më të njohura të modës në botë.

Në adoleshencë, Shifer nuk e kishte menduar se do të bëhej modele. Ajo u zbulua në moshën 17-vjeçare në një klub nate në Dyseldorf, nga një agjent i një agjencie modelingu. Fytyra e saj bionde, tiparet e theksuara dhe ngjashmëria me ikonat e kinemasë së viteve të mëparshme e bënë shpejt të dallueshme.

Karriera ndërkombëtare nisi në fund të viteve ’80, kur Shifer u shfaq në fushata dhe kopertina të revistave prestigjioze të modës. Por kthesa e madhe erdhi kur ajo u bë një nga modelet kryesore të Shanelit, nën drejtimin artistik të Karl Lagerfeldit. Bashkëpunimi me stilistin gjerman do të ishte vendimtar për krijimin e imazhit të saj si një prej supermodeleve të epokës.

Në fillim të karrierës, shtypi e krahasoi shpesh me Brigite Bardo, për shkak të flokëve biondë, pamjes sensuale dhe një kombinimi të veçantë mes elegancës dhe sensualitetit. Por Shifer shumë shpejt e krijoi identitetin e saj.

Vitet ’90 ishin dekada e supermodeleve. Emri i Klaudia Shifer u vendos në të njëjtën ligë me Naomi Kembëll, Sindi Krouford, Linda Evangelista dhe Kristi Tërlington. Ato nuk ishin më thjesht modele që shfaqeshin në pasarelat e modës. U bënë personazhe globale, me kontrata milionëshe, kopertina revistash dhe një ndikim që kapërcente kufijtë e industrisë së modës.

Shifer u shfaq në qindra kopertina revistash dhe punoi me disa prej fotografëve dhe shtëpive më të rëndësishme të modës. Fytyra e saj u bë pjesë e reklamave ndërkombëtare, ndërsa emri filloi të përdorej si sinonim i epokës së artë të supermodeleve.

Në vitet e mëvonshme ajo u shfaq edhe në filma dhe programe televizive, duke provuar të zgjerojë karrierën përtej modës. Ndërkohë, u angazhua edhe në projekte të lidhura me dizajnin dhe stilin.

Ajo që e dalloi Shiferin ishte aftësia për të mbetur një figurë publike edhe pasi epoka e supermodeleve filloi të ndryshonte. Nga pasarelat e Parisit, Milanos dhe Nju-Jorkut, ajo kaloi në një fazë tjetër të karrierës, duke e kthyer famën e modeles në një markë personale.

Klaudia Shifer mbetet një nga fytyrat që përcaktuan modën e viteve ’90. Në një kohë kur revistat e modës mund të krijonin yje botërorë brenda një nate, ajo ishte ndër ato gra që e shndërruan modelingun nga një profesion në një fenomen të kulturës pop.

Biondja nga Rheinbergu nuk ishte vetëm një modele e suksesshme. Ajo ishte një nga simbolet e epokës së supermodeleve.

 

Paulo Koelho, shkrimtari që e ktheu kërkimin e ëndrrës në letërsi

 

Nga Leonard Veizi

 

Në Shqipërinë e fillimit të viteve 2000, kur libraritë po mbusheshin për herë të parë me letërsi që nuk ishte e ndaluar apo e detyruar, kishte një libër të vogël, me kopertinë të verdhë, që kalonte dorë më dorë. “Alkimisti”. Shumëkush e lexoi në autobus, në një sallë biblioteke nga ato të lagjeve, apo dhe në kafene, dhe e mbajti mend si librin e parë që i foli jo për sistemin, por për veten. Atje nisi edhe marrëdhënia e veçantë e lexuesit shqiptar me Paulo Koelhon. Jo si me një klasik të vështirë, por si me një bashkëbisedues…

 

…Më 24 gusht 1947, në Rio de Zhaneiro, lindi shkrimtari brazilian që do ta kthente pikërisht këtë bisedë - mes njeriut dhe ëndrrës së tij - në fenomen botëror.

Rruga e tij nuk ishte akademike. Para famës, Koelho provoi gazetarinë, teatrin, muzikën rock - ishte tekstshkrues i Raul Seixas - u përplas ashpër me familjen që donte një karrierë "serioze" për të, u internua për pak kohë në një spital psikiatrik nga prindërit, udhëtoi, kërkoi në lëvizje spiritiste dhe kundërkulturore të viteve '70. Ishte një biografi e çrregullt, e një njeriu që po kërkonte gjuhën e vet.

E gjeti te thjeshtësia.

Fama botërore erdhi në 1988 me “Alkimisti”. Historia e bariut Santiago që lë kopenë për të kërkuar një thesar pranë piramidave është, në sipërfaqe, një përrallë. Në thelb është një traktat modern mbi Legjendën Personale - idenë se secili ka një thirrje që bota konspiron ta ndihmojë ta realizojë, nëse ka guximin ta ndjekë.

Libri u refuzua fillimisht nga shtëpia e parë botuese. Pastaj u përkthye në mbi 80 gjuhë, me mbi 150 milionë kopje të shitura, duke u bërë një nga librat më të lexuar në histori.

Për lexuesin shqiptar, suksesi i tij nuk ishte rastësi. Pas një gjysmë shekulli ku ëndrra personale ishte e ndaluar dhe kolektivja ishte e detyrueshme, Koelho erdhi me një mesazh thuajse subversiv: ke të drejtë të kesh një ëndërr tënden. Dhe ke detyrimin ta ndjekësh.

Pas “Alkimisti”-t erdhën “Veronika vendos të vdesë”, “Njëmbëdhjetë minuta”, “Zahiri”, “Fitimtari është i vetëm”, “Brida”, “Buzë lumit Piedra u ula dhe qava”. Të gjithë rrotullohen rreth të njëjtave shtylla: dashuria si provë, fati si zgjedhje, kërkimi shpirtëror jo në manastir, por në mes të jetës.

Stili i tij është arsyeja pse adhurohet dhe kritikohet njëkohësisht. Fjali të shkurtra. Simbole të qarta. Asnjë ndërlikim gjuhësor. Kritikët letrarë e akuzojnë për thjeshtësi didaktike. Lexuesit e duan pikërisht për këtë. Koelho nuk shkruan për të impresionuar profesorët. Shkruan për njeriun që ka një dilemë në orën 2 të natës.

Në 2014, ai e bëri një gjest të rrallë: hapi online Fondacionin Paulo Koelho, duke vendosur falas mbi 80 mijë dokumente, dorëshkrime, foto dhe agjenda personale. Një arkiv i jetës së tij i aksesueshëm për këdo.

Nga një i ri i quajtur "i çmendur" nga familja e tij, te shkrimtari që hyri në Akademinë Braziliane të Letrave dhe u lexua nga presidentë dhe nga shitës ambulantë, Koelho mbetet prova se letërsia nuk ka nevojë të jetë e ndërlikuar për të qenë e nevojshme.

Pyetja që e bëri të pavdekshëm është e njëjta pyetje që i bëri mijëra shqiptarë të nënvizonin rreshta të Alkimistit 20 vjet më parë:

Çfarë ndodh kur vendos, më në fund, të mos e tradhtosh ëndrrën tënde?

A është latuar njerëzimi në 6000 vjet, apo i është trashur truri?

 

Nga Leonard Veizi

 

Mania e re e njeriut nuk është më telefoni. Është ekrani i vogël që i rri ngjitur në dorë, në tavolinë, në shtrat, në autobus, në tryezën e bukës dhe, në rastet ekstreme, edhe në tualet. Pas tij vjen ushtria: Facebook, Instagram, TikTok — platforma ku nuk të duhet më të dish diçka për të folur për gjithçka.

Deri dje jeta kishte një filtër natyral. Shkolla, puna, lagjja. Duhej të flisje përballë dikujt, gjë që të detyronte të mendoje të paktën dy herë para se të hapje gojën. Ekzistonte një hierarki e heshtur e dijes dhe e turpit. Funksiononte keq e mos më keq, por ekzistonte.

Pastaj erdhi rrjeti. Dhe njeriu u çlirua.U çlirua nga nevoja për të menduar para se të fliste. Nga turpi. Nga droja se mos duket qesharak. Nga ai zëri i brendshëm që dikur thoshte: "Mos e thuaj, se do të marrin për idiot". Dhe aty ndodhi zbulimi i madh: nuk paskemi jetuar mes  

Rrjetet sociale hapën një dritare mbi psikikën kolektive dhe ajo që pamë nuk ishte e bukur. Një nivel ordiner deri në neveri. Një vetëbesim që nuk ka asnjë lidhje me dijen: njerëz që shkruajnë me gabime fëmijësh për të dhënë leksione mbi politikën, mjekësinë, historinë dhe universin; njerëz që s'kanë lexuar një libër të vetëm, por kanë verdikte përfundimtare për gjithçka. Dhe më e rënda: nuk janë të heshtur. Kurrë nuk kanë qenë më me zë.

 

Kthesa e madhe e qytetërimit

Këtu lind pyetja: çfarë ka bërë njerëzimi me veten në gjashtë mijë vjet qytetërim?

Gjashtë mijë vjet përpjekje për t'u latuar. Për të dalë nga shpella, për të matur kohën, për të shpikur shkrimin, ligjin, bibliotekën, universitetin. Nga Platoni e Aristoteli te Koperniku, Njutoni, Darvini, Ajnshtajni. Nga pllakat e baltës te teleskopët që fotogroskopojnë lindjen e galaktikave. Dhe në fund? Njeriu modern, me një smartphone 1000 euro në dorë, debaton në Facebook nëse Toka është e rrumbullakët.

Kemi dërguar makina në Mars dhe s'dimë të sillemi me njeriun përballë. Kemi deshifruar ADN-në dhe nuk deshifrojmë dot një fjali pa e kthyer në sherr. Kemi krijuar inteligjencën artificiale, ndërsa një pjesë e njerëzimit sillet sikur inteligjenca natyrale është aksesor i panevojshëm. Sepse kemi ngatërruar dy gjëra: përparimin e qytetërimit me përparimin e njeriut. Qytetërimi u bë më kompleks. Mjetet u bënë të jashtëzakonshme. Por njeriu nuk u bë proporcionalisht më i mençur. Një njeri antik mund të mos dinte asgjë për mekanikën kuantike, por e dinte ku mbaronte dija e tij. Sot mund të kesh një fakultet e dy mastera në mur dhe të jesh i bindur se çdo mendim që të vjen në kokë është e vërtetë universale.

 

Dy helmet e reja të epokës digjitale

Këtu hyjnë në lojë dy helme të reja që e deformojnë edhe më shumë këtë panoramë:

-Ekonomia e vëmendjes: Algoritmi nuk pyet kush ka të drejtë. Pyet kush të mban më gjatë para ekranit. Dhe para ekranit të mban më gjatë zemërimi, banaliteti dhe budallallëku, jo nuanca dhe arsyeja. Kështu budallallëku nuk është më thjesht i pranishëm, ai është i sponsorizuar. Injoranca bëhet biznes model.

-Infantilizimi i të rriturit: Rrjeti e ktheu të rriturin në fëmijë që kërkon konfirmim çdo pesë minuta. Një like si biberon. Një share si përkëdhelje. Njeriu dikur rritej duke mësuar të duronte mospajtimin; sot e bllokon atë. Dikur rritej duke pranuar hierarkinë e kompetencës; sot beson se mendimi i tij për vaksinën vlen sa ai i mjekut që ka studiuar 20 vjet, sepse "edhe unë kam mendimin tim".

E vërteta është e thjeshtë dhe brutale: Diploma nuk është kulturë. Informacioni nuk është dije. Dija nuk është mençuri. Dhe celulari nuk është tru.

Rrjetet demokratizuan shprehjen, por jo mendimin. I dhanë të gjithëve mikrofon, pa pyetur nëse kanë diçka për të thënë. Dhe për mijëra vjet njerëzimi luftoi që njeriu të kishte zë. Ironia e sotme është se kemi prodhuar një zhurmë kolosale ku filozofi, eksperti, budallai i lagjes dhe teoricieni i konspiracionit kanë të njëjtën hapësirë dhe të njëjtën peshë.

 

Idioti i internetit

Idiotër ka pasur gjithmonë; edhe Sokrati ankohej për ta. Dallimi është se idioti i Athinës fliste në shesh dhe e dëgjonin dhjetë veta. Budallai i sotëm ka internet. Dhe interneti i dha audiencë planetare. Prandaj pyetja nuk është nëse njerëzimi ka përparuar teknikisht. Po, ka përparuar. Pyetja është nëse është latuar bashkë me qytetërimin që ndërtoi. Sepse mund të kesh më shumë informacion dhe më pak gjykim. Më shumë arsim dhe më pak kulturë. Më shumë komunikim dhe më pak bisedë. Mund të kesh arritur deri aty sa, para se të shtypësh butonin e shkarkimit në tualet, mendon se po shpenzon ujë kot, dhe pesë minuta më vonë shkruan një traktat 30 rreshtash se si duhet të shpëtojë njerëzimi.

Ndoshta gjashtë mijë vjet nuk kanë mjaftuar. Ose ndoshta kemi punuar aq shumë për të latuar botën, sa harruam të lajmë veten.

Dhe pyetja mbetet pezull mbi ekranin e ndezur: në këto gjashtë mijë vjet, njerëzimi u latua, apo thjesht iu trash truri?

“Sindromi i Stokholmit”, kur viktima puth dorën e agresorit që e mbajti peng

Nga Leonard Veizi

 

Dashuria për dhunuesin, që dikur ishte urrejtje, është një nga paradokset më të errëta të psikikës njerëzore…

 

…Më 23 gusht 1973, dy grabitës u ngujuan në bankën “Kreditbanken” të Stokholmit me katër pengje. Pas gjashtë ditësh, kur policia ndërhyri, disa prej pengjeve kishin nisur t'i mbronin rrëmbyesit dhe të mos besonin te ata që kishin ardhur për t’i shpëtuar. Nga kjo ngjarje lindi shprehja “Sindromi i Stokholmit”.

Termi nuk është një diagnozë zyrtare psikiatrike dhe fenomeni është i rrallë. Por ai ka mbetur si një metaforë e fuqishme për një mekanizëm psikologjik më të gjerë: njeriu mund të lidhet emocionalisht me burimin e frikës kur është i varur prej tij për mbijetesë.

Kur liria zhduket, edhe një grimë mirësi merr përmasa të jashtëzakonshme.

Një gotë ujë nga ai që mund të të vrasë mund të duket si shpëtim. Një ditë pa dhunë mund të duket si mëshirë. Një privilegj i vogël, brenda një sistemi shtypës, mund të përjetohet si drejtësi. Këtu ndodh përmbysja tragjike: viktima nuk mat më të mirën me standardin e lirisë, por me shkallën e dhunës që i është kursyer. Dhe kjo nuk është vetëm çështje psikologjie individuale. Mund të bëhet edhe psikologji kolektive.

Shqipëria e njeh mirë këtë mekanizëm, edhe pse nuk duhet ngatërruar me diagnozën “Sindromi i Stokholmit”.

Për dekada, shteti komunist nuk ishte vetëm administratë, por autoriteti që përcaktonte kufijtë e jetës: punën, banesën, shkollimin, lëvizjen, fjalën, madje edhe fatin personal. Në një rend të tillë, ajo që duhej të ishte e drejtë mund të përjetohej si privilegj.

Dhe këtu lind një pyetje më e thellë: çfarë ndodh me psikikën e një shoqërie kur ajo mësohet për shumë kohë ta përjetojë pushtetin si burim të së mirës dhe të së keqes njëkohësisht?

Pushteti të kufizon, bet edhe të shpërblen. Të frikëson, por edhe të mbron. Të merr diçka, pastaj të kthen një pjesë dhe pret mirënjohje. Me kalimin e kohës, kufiri midis detyrimit dhe favorit fillon të zhduket. Kjo është ndoshta pasoja më e thellë e çdo sistemi paternalist: njeriu harron se ka të drejta dhe fillon të mendojë se ka mirësi që duhet t’i kërkojë.

Diktatura mund të rrëzohet brenda një dite. Reflekset psikologjike të krijuara prej saj kërkojnë shumë më tepër kohë.

Prandaj edhe në një demokraci mund të mbijetojë ideja se shteti të “ndihmon”, politikani të “zgjidh hallin”, pushtetari të “bën nder”.

Dhe kur e mira vjen si favor, lind borxhi. Kur lind borxhi, lind besnikëria. Kështu qytetari mund të fillojë të mbrojë jo institucionin që i garanton lirinë, por personin prej të cilit varet. Është një përmbysje filozofike e marrëdhënies mes individit dhe pushtetit. Në vend që pushteti t’i shërbejë qytetarit, qytetari fillon t’i shërbejë pushtetit që i jep atë që i takon.

Në thelb, liria nuk është vetëm mungesa e prangave. Është aftësia për ta mos e konsideruar dhuratë atë që është e drejtë. Njeriu i lirë nuk falënderon për çdo të drejtë që i njihet. Ai kërkon që ajo të respektohet. Kjo është ndarja mes qytetarit dhe klientit, mes dinjitetit dhe varësisë.

Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i thellë i Stokholmit: pengu më i rrezikshëm nuk është ai që nuk mund të largohet nga qelia. Është ai që mund të dalë prej saj, por vazhdon ta shohë çelësin në dorën e atij që e mbajti brenda.

Sepse liria e vërtetë fillon atëherë kur nuk ke më nevojë ta duash dorën që të heq prangat.