Tri figura, tri epoka dhe një Shqipëri që ende kërkon të çlirohet nga pushteti i individit

Nga Leonard Veizi

 

Ka një përkim kalendarik që tërheq vëmendjen: më 15 tetor 1944 lindi Sali Berisha, më 16 tetor 1908 Enver Hoxha dhe më 18 tetor 1925 Ramiz Alia. Tri ditëlindje të vendosura brenda katër ditësh, por të ndara nga vite të ndryshme dhe të lidhura me tri figura që kanë zënë vend në periudha kyçe të historisë politike shqiptare…

 

…Kalendari, natyrisht, nuk prodhon histori dhe as përcakton fatin e një kombi. Por ndonjëherë një përkim i tillë shërben si pikënisje për të parë pas, për të krahasuar epoka dhe për të shtruar pyetje që shkojnë përtej rastësisë së datave. Sepse këtu nuk kemi të bëjmë thjesht me tri jetë njerëzish të lindur në të njëjtën javë të tetorit. Kemi të bëjmë me tri kohë politike që, ndonëse të ndryshme në natyrën dhe rrethanat e tyre, ndihmojnë për të kuptuar një nga problemet më këmbëngulëse të Shqipërisë: marrëdhënien e saj me pushtetin.

Enver Hoxha drejtoi vendin për afro katër dekada, duke ndërtuar një regjim komunist të mbështetur te kontrolli absolut i pushtetit, izolimi ndërkombëtar dhe eliminimi i kundërshtimit politik. Ramiz Alia trashëgoi këtë sistem në vitet e fundit të tij dhe u gjend në krye të shtetit gjatë kalimit të vështirë nga diktatura drejt pluralizmit. Sali Berisha, nga ana tjetër, u bë një nga protagonistët kryesorë të politikës pas vitit 1990, presidenti i parë i zgjedhur në kushtet e pluralizmit dhe më vonë kryeministër për dy mandate katërvjeçare, duke mbetur për dekada në qendër të përplasjeve politike të Shqipërisë postkomuniste.

Ata nuk i përkasin të njëjtit sistem, nuk ushtruan pushtetin në të njëjtat rrethana dhe nuk mund të vendosen në të njëjtën peshore historike. Por, përmes emrave të tyre, kalon një vijë që lidh konsolidimin e diktaturës, administrimin e fundit të saj dhe përpjekjen për të ndërtuar një rend pluralist. Një vijë që nuk shpjegon gjithçka, por që na ndihmon të kuptojmë pse ndërrimi i sistemit nuk e zgjidhi vetvetiu problemin e kulturës politike.

Janë tri epoka të ndryshme, po, por me një fije të përbashkët që i qep bashkë: Shqipëria e ka pasur gjithmonë më të lehtë të gjejë një kryetar sesa të ndërtojë një institucion.

Kjo është pika ku përkimi i datave pushon së qeni kuriozitet kalendarik dhe bëhet çështje politike. Sepse pyetja nuk është nëse ka ndonjë domethënie të fshehtë fakti që këta tre politikanë kanë lindur kaq pranë njëri-tjetrit. Pyetja është se çfarë na tregojnë epokat e tyre për mënyrën si është ushtruar pushteti në Shqipëri dhe për atë që ka mbetur e pandryshuar, pavarësisht ndryshimeve të mëdha historike.

Pse, pas një diktature që kontrollonte jetën politike, shoqërore dhe deri te mendimi i individit, partitë e pluralizmit u zhvilluan shpesh rreth vullnetit të kryetarit? Pse ndërrimi i sistemit nuk solli automatikisht edhe ndërrimin e kulturës së pushtetit? Pse, edhe pas më shumë se tri dekadash pluralizëm, kundërshtari politik shihet kaq shpesh si armik që duhet asgjësuar politikisht, në vend që të pranohet si alternativë që duhet mundur me votë?

Përgjigjja nuk gjendet te ditëlindjet, por te mënyra si e kemi konceptuar politikën. Për një kohë të gjatë, pushteti në Shqipëri është identifikuar me njeriun që e ushtron atë. Në diktaturë, partia dhe shteti u vunë nën autoritetin e një udhëheqësi të vetëm. Në pluralizëm, ndonëse rrethanat janë thelbësisht të ndryshme, partitë kanë shfaqur shpesh prirjen për t'u organizuar rreth kryetarit, ndërsa debati i brendshëm, konkurrenca dhe llogaridhënia kanë mbetur të dobëta.

Kështu, kemi rrezikuar ta ngatërrojmë demokracinë me ndërrimin e emrave. Sikur mjaftonte të largohej diktatori që të vinte liria; sikur mjaftonte të ndërrohej qeveria që të ndryshonte shteti. Por liria nuk është vetëm mungesa e diktatorit. Është prania e institucioneve që funksionojnë pavarësisht se kush është në krye. Është gjykata që zbaton ligjin pa pyetur për përkatësinë politike, administrata që nuk trajtohet si plaçkë pas çdo zgjedhjeje, vota që numërohet dhe nuk negociohet, pushteti që kontrollohet dhe jo thjesht zëvendësohet.

Hoxha la pas trashëgiminë e shtetit të nënshtruar ndaj partisë dhe të individit ndaj pushtetit. Alia u përball me fundin e këtij sistemi dhe me një tranzicion që nuk mund të shmangte përplasjen me të kaluarën, edhe pse përballja me trashëgiminë e diktaturës mbeti e paplotë. Ndërsa periudha postkomuniste, ku Berisha është një nga protagonistët kryesorë, tregoi se pluralizmi politik nuk mjafton vetvetiu për të kapërcyer personalizimin e pushtetit dhe konfliktin e përhershëm mes kampeve.

Rrëzimi i një busti e monumenti nuk mjafton për të çrrënjosur mentalitetin që e ngriti atë. As zgjedhjet e lira, sado të domosdoshme, nuk garantojnë të vetme një kulturë demokratike. Mund të ndryshojnë flamujt, programet, emrat e partive dhe fytyrat në zyrat e shtetit, por nëse pushteti vazhdon të shihet si pronë personale, institucioni mbetet i dobët dhe demokracia rrezikon të kufizohet te procedura. Kjo nuk do të thotë se diktatura dhe pluralizmi janë e njëjta gjë. Barazimi i tyre do të ishte një gabim historik. Në diktaturë, kundërshtimi politik shtypej dhe liria mohohej nga vetë natyra e regjimit; në demokraci, ekzistojnë zgjedhjet, konkurrenca politike dhe mundësia e ndërrimit të pushtetit. Por pikërisht sepse këto dallime janë thelbësore, duhet të kërkojmë më shumë nga pluralizmi: jo vetëm të drejtën për të zgjedhur një udhëheqës, por edhe garancinë se asnjë udhëheqës nuk mund të vendoset mbi institucionet.

Tri ditëlindjet e tetorit nuk parashikojnë fatin e kombit. Ato nuk përbëjnë ndonjë shenjë mistike dhe nuk provojnë ekzistencën e një cikli të paracaktuar historik. Por, të vendosura pranë njëra-tjetrës, na japin një arsye për të shqyrtuar të shkuarën dhe për të gjykuar të tashmen. Na kujtojnë se historia nuk matet vetëm me jetëgjatësinë e udhëheqësve apo me ndryshimin e sistemeve, por edhe me aftësinë e një shoqërie për të nxjerrë mësime nga përvoja e saj. Dhe mësimi më i vështirë i Shqipërisë mund të jetë pikërisht ky: të mos e kërkojë shpëtimin te njeriu i radhës, por te rregullat që vlejnë për të gjithë; të mos presë një udhëheqës që premton t'i zgjidhë të gjitha, por të ndërtojë institucione që nuk varen nga premtimet e askujt.

Në fund, pyetja nuk është pse Enver Hoxha, Ramiz Alia dhe Sali Berisha kanë lindur në të njëjtën javë të tetorit. Pyetja është se çfarë ka mësuar Shqipëria nga epokat që lidhen me emrat e tyre. Sepse, për sa kohë politika do të vazhdojë të rrotullohet rreth individit, ne do të mbetemi më të aftë të kujtojmë ditëlindjet e udhëheqësve sesa të ndërtojmë institucione që i mbijetojnë udhëheqësit. Dhe ndoshta kjo është ironia më e madhe e këtyre tri datave: kemi ndërruar sistemin, por ende nuk e kemi përfunduar punën me kulturën e pushtetit.