"La Llorona", kënga e vajtimit të dashurisë që u kthye në mit

Nga Leonard Veizi

 

Ajo është një nga këngët më të njohura dhe më prekëse të folklorit meksikan. Titullohet "La Llorona" dhe vazhdon të jetë e lidhur ngushtësisht si me traditën e Ditës së të Vdekurve që njihet si "Día de los Muertos" po aq dhe me figurën legjendare të “Llorona”-s, apo “gruas që qan”...

 

...Në një provincë të thellë të Meksikës, ku dielli digjej mbi fushat e Isthmit të Tehuantepec dhe ku gratë mbajnë ende huipil-in me krenari, lindi një këngë. Nuk ishte thjesht një këngë, por një klithmë. Një puthje e fundit që nuk mbërriti kurrë. Ajo është shumë më tepër sesa një legjendë urbane për një fantazmë që endet duke kërkuar fëmijët e saj. Në zemrën e saj jeton një grua. Një burrë. Një premtim. Dhe një histori që nuk vdes kurrë.

 

Info

Kënga daton të paktën nga fillimi i shekullit XX. Teksti dhe muzika janë modifikuar në mënyra të ndryshme nga këngëtarë të ndryshëm, por të gjitha versionet ruajnë thelbin poetik, melankolik dhe shpirtëror. Teksti i këngës ndryshon sipas interpretuesit, por temat kryesore janë: Dashuri e thellë dhe e pamundur, që ndonjëherë arrin deri në vetëflijim. Dhimbja dhe vuajtja, që e mbingarkon shpirtin, por shprehet përmes këngës. Figura e Llorona-s, si simbol i një gruaje që vuan, qoftë nga dashuria, faji apo mallkimi.

 

Në shqip

Kënga quhet “La Llorona”, por në shqip tingëllon e përshtatshme si “Xhorona”, "Xhorona" është një adaptim fonetik i mundshëm në shqip për La Llorona, dhe sidomos në një kontekst artistik, si poezi, këngë apo përkthim i lirë, ku kërkohet ruajtja e tingullit dhe muzikalitetit. “Ll” në spanjisht shpesh tingëllon si “j” ose “xh”. Në shqip, “Xh” është më afër tingullit spanjoll se “J”-ja. Pra “Xhorona” përpiqet të ruajë si tingullin, ashtu edhe shijen emocionale të emrit origjinal.

 

Historia

Ai ishte një djalë i ri, ajo një vajzë nga Juchitani. Takimi i tyre ndodhi në një festë, nën tingujt e muzikës tradicionale dhe në erën e ngrohtë që përkëdhelte fustanin e saj huipil. E bukur si një perëndeshë, ajo dilte nga kisha dhe ai – i befasuar, i pushtuar – e ndoqi me sy, me zemër, me shpirt.

U dashuruan. U martuan. Dhe u betuan.

Por erërat e revolucionit frynë fuqishëm në Oaxaca. Dhe burri i saj, i thirrur nga nevoja për të mbrojtur paqen e vendit, duhej të largohej. Para nisjes, ai i la asaj fjalët që do të bëheshin këngë:

“Më kujtohet dita kur shkuam në lumë dhe lulet dukeshin sikur qanin. Me ty, retë nuk janë asgjë. Madje, qielli konkurron me buzëqeshjen tënde. Do të kthehem, do të të dua edhe në vdekje.”

Historia thotë se ajo nuk foli. Vetëm qau. Ai ia mbajti duart, ia fshiu lotët, dhe e quajti me një emër që do të mbijetonte ndër breza: “La Llorona” – Gruaja që qan.

 

Ai s’u kthye kurrë

Shkrepjet e armëve ia morën jetën, por jo dashurinë. Një mik i solli gruas letrën e tij të fundit. Në të, ai kishte shkruar:

“Edhe nëse më kushton jetën, Xhorona, nuk do të ndalem së të dashuruari.

Mos mendo se po të këndoj sepse jam i gëzuar – edhe nga dhimbja këndohet.

Kur nuk mund të qash, këndo.”

Ajo nuk u martua më kurrë. E priti. Deri në fund.

Fëmija i tyre lindi një javë pas lajmit të vdekjes. Dhe çdo 30 tetor, darkonin bashkë: ajo dhe djali, ndërsa ai nga mbretëria e të vdekurve. Një tryezë, dy botë, një dashuri.

 

Historia vazhdon

Kënga nisi të qarkullonte nëpër fshatra. U pëshpërit në kisha. U këndua në varreza. U shkrua në gjuhën zapoteke, u përkthye në spanjisht, u bë poezi, pastaj u kthye në mit.

Dikush më vonë tha se “La Llorona” ishte një fantazmë që kishte mbytur fëmijët e saj. Një grua e mallkuar që endej buzë lumenjve. Por kjo ishte një tjetër histori. Një trill i bukur i dhimbshëm. Por jo i vërtetë.

E vërteta është se Llorona apo Xhorona nuk mbyti askënd. Ajo priti. Ajo qau. Ajo dashuroi.

 

Kënga në eter

Sot, kur dëgjohet “La Llorona”, në tingullin e saj vjen një jehonë që nuk është vetëm muzikë. Është zëri i një gruaje që ende qan për një burrë që u largua për të mos u kthyer. Është zëri i dashurisë që kaloi kufijtë e jetës, i një premtimi që u mbajt edhe përtej vdekjes.

Dhe kur dikush, diku, e këndon sërish këtë këngë, një grua në Oaxaca buzëqesh mes lotëve. Sepse dashuria e saj nuk u harrua. U kthye në këngë. Në këngën që qan. Në këngën që mbijeton.

“Ah! O Xhorona ime… edhe nëse më kushton jetën, nuk do pushoj së të dashuruari.”

 

“La Llorona”

Kënga është interpretuar nga shumë artistë të mëdhenj, përfshirë:

-Chavela Vargas, si një nga versionet më të njohura dhe më emocionale. Ajo ia ka dhënë këngës një jetë të re me zërin e saj të thellë dhe stilin karakteristik.

-Lila Downs, e ka interpretuar “La Llorona” disa herë dhe e ka bërë të famshme në skenat ndërkombëtare, shpesh në kontekste kulturore dhe festivale.

-Angela Aguilar interpreton një nga versionet moderne të këngës. Ajo është shumë e vlerësuar për zërin e saj të fuqishëm dhe të ndjeshëm.

Në filmin “Frida” prodhuar në vitin 2002 përdoret në kolanën zanore, interpretuar nga Chavela Vargas.

Ndërsa në filmin “Coco” prodhuar në vitit 2017 kënga është pjesë e kolonës zanore. Në film e këndon personazhi Mamá Imelda, dubluar nga Alanna Ubach në versionin anglisht dhe Angélica Vale në versionin spanjisht.