“Jezusi” i Franko Cefirelit, humanizimi i së shenjtës në një epokë zhurme

Nga Leonard Veizi

 

Kur në vitin 1977, Franko Cefireli solli në dritë “Jezusin e Nazaretit”, ai nuk po dorëzonte thjesht një tjetër projekt kinematografik; ai po hartonte një testament të ri mes besimit estetik dhe etikës njerëzore. Në një peizazh filmik ku figura e Krishtit kishte mbetur e pezullt — herë e humbur në madhështinë pompoze të epikës hollivudiane të viteve ’50, e herë e zbërthyer përmes thjerrëzës subversive dhe provokimit intelektual të Pasolinit — Cefireli guxoi të kërkonte një rrugë tjetër, më intime…

 

..Regjisori italian kreu një akt thuajse alkimik: ai e shkundi pluhurin e shekujve nga ikonografia e ngrirë e katedraleve, duke i dhënë frymë e mish një figure që deri atëherë i përkiste vetëm qetësisë së muzeve apo kishave. Krishti i tij nuk ishte një hije e largët dhe e paarritshme, por një qenie drite që ecën mes pluhurit të rrugicave të Galilesë, duke i kthyer mrekullisë dimensionin e saj më të thellë: atë të takimit njerëzor. Në dorën e Cefirelit, kamera nuk ishte thjesht një mjet vëzhgues, por një penatë që pikturonte me dritëhije lëkundjen mes hyjnores që zbret në tokë dhe njerëzores që vuan, dashuron dhe shpreson.”

Franco Zeffirelli dhe Robert Powell në Jezusi i Nazaretit - 1977

 

Midis historisë dhe mistikës

Në një kohë kur spektakli shpesh e gëlltit kuptimin, Cefireli zgjodhi të ecte ngadalë. Ai e kuptoi se për të treguar “Lajmin e Mirë” nuk duheshin krisma, por solemnitet. Duke i dhënë hapësirë fjalës, heshtjes dhe mbi të gjitha shikimit, regjisori italian ndërton një urë komunikimi mes Lindjes së Mesme të shekullit të parë dhe shikuesit modern.

Filmi nuk kërkon tronditjen përmes mrekullive si efekt special, por përmes përulësisë së tyre. Jezusi i Robert Powell-it nuk imponohet; ai rrezaton. Sytë e tij — të qetë, të palëkundur, pothuajse jashtëkohorë — janë boshti moral i filmit, një dritë që nuk verbon, por orienton. Cefireli shmang heroizmin e zhurmshëm dhe e vendos Krishtin në një humanitet të prekshëm: ai dëgjon, ai dyshon në kopshtin e Gjetsemanit, ai ndien peshën fizike të drurit. Kjo është forca e vërtetë e veprës: shenjtëria që lind nga dhembshuria, jo nga fuqia.

 

Pushteti, frika dhe rrënimi i dogmës

Në rrafshin editorial, filmi flet po aq për pushtetin sa edhe për shpirtëroren. Autoritetet fetare dhe politike të kohës — Sinedri dhe Roma — paraqiten jo si karikatura të thjeshta të së keqes, por si mekanizma kompleksë, të frikësuar nga një e vërtetë që nuk pranon vargonjtë e status-kuosë.

Këtu, Jezusi nuk kryqëzohet vetëm për blasfemi; ai kryqëzohet sepse prish ekuilibrat e rremë. Ai e vendos njeriun mbi dogmën dhe mëshirën mbi ligjin e verbër. Ky mesazh mbetet i mprehtë edhe sot, në një epokë ku rregullat dhe burokracitë shpesh përdoren si maska për të fshehur mungesën e drejtësisë dhe dehumanizimin e tjetrit.

 

Darka e fundit

Nëse ka një moment ku Cefireli arrin të shkrijë mjeshtërinë e tij skenike me dritëhijet e Karavaxhos, ai është “Darka e Fundit”. Kjo skenë nuk trajtohet si një pikturë statike, por si një pasazh i dendur me tension njerëzor. Nuk ka asgjë festive në atë mjedis të errët, të ndriçuar vetëm nga flaka e qirinjve; aty mbretëron një trishtim i pashmangshëm, një parandjenjë e lamtumirës.

Thyerja e bukës nuk shfaqet thjesht si rit teologjik, por si një akt i fundit dashurie mes një mësuesi dhe miqve të tij. Kamera kap dridhjen e duarve, djersën në ballin e dishepujve dhe shikimin depërtues të Jezusit që, edhe pse e di tradhtinë që po vjen, nuk zgjedh dënimin, por sakrificën. Në këtë darkë, Krishti i Cefirelit zhvishet nga çdo petk hyjnor për t’u shfaqur si njeriu që po ndahet nga jeta, duke e shndërruar bukën dhe verën në simbole të një pranie që do të mbetet përtej vdekjes.

 

Estetika e shkretëtirës

Cefireli, mjeshtër i teatrit dhe operës, e trajton hapësirën si një skenë morale. Peizazhet e Judesë — të filmuara në Tunizi dhe Marok — janë të thata, por asnjëherë të zbrazëta; ato pasqyrojnë etjen e brendshme të një populli për kuptim dhe shpresë.

Në këtë kuadër, muzika e Moris Zhar-it nuk komenton dhe nuk dikton emocionin; ajo shoqëron rrugëtimin si një psalm që rrjedh nën zë, duke i dhënë frymëmarrje momenteve më dramatike pa rënë në patos të tepruar.

 

Kryqëzimi si ulërimë e heshtur

Tek Xefireli, Kryqëzimi zhvishet nga çdo zbukurim. Golgota nuk është podium lavdie, por vend pluhuri, gjaku dhe braktisjeje. Regjisori shmang “pornografinë e dhimbjes”, duke u përqendruar te pesha e heshtjes hyjnore.

Jezusi mbi kryq nuk është më mësuesi elokuent i Galilesë, por njeriu i thyer fisnikërisht, i cili në kulmin e agonisë shqipton fjalët e faljes. Lotët e Marisë nuk kërkojnë britma; shikimi i centurionit mjafton për të kuptuar se po vdes diçka më e madhe se një trup. Kryqëzimi nuk është fundi i një biografie, por dështimi i dhunës përballë dashurisë.

 

Një trashëgimi e përhershme

Në fund, “Jezusi i Nazaretit” mbetet një ftesë për reflektim, jo për konsum kulturor. Ai nuk kërkon të bindë përmes indoktrinimit, por të prekë përmes ndjeshmërisë. Në një botë që flet me zë të lartë dhe dëgjon pak, Cefireli na kujton se e vërteta shpesh vjen në heshtje — dhe se forca më e madhe e besimit është aftësia për të parë tjetrin, para së gjithash, si njeri.

Kjo e bën filmin jo thjesht një klasik fetar të arkivave televizive, por një editorial të përhershëm mbi dinjitetin njerëzor dhe nevojën universale për dritë në kohë errësire.