Nga Leonard Veizi
Në pranverën e vitit 1906, në një Europë që po hynte me ankth në shekullin
e trazimeve moderne, pushoi së rrahuri zemra e Henrik Ibsen. Ishe 23 maj, ai
ishte 78 vjeç dhe prej kohësh ishte kthyer në një monument të gjallë të
kulturës europiane...
...Në rrugët e Oslos njerëzit e shikonin me një respekt pothuaj ceremonial:
një burrë i heshtur, me cilindër të zi, mjekër të bardhë të prerë me kujdes dhe
sy të ftohtë që dukeshin sikur depërtonin përtej fytyrës së bashkëbiseduesit.
Dukej si një patriark i dramës moderne, por pas asaj pamjeje të ngrirë fshihej
një shpërthyes i madh idesh që kishte tronditur themelet morale të shoqërisë
borgjeze europiane.
Për Ibsenin, skena nuk ishte vend zbavitje, por një sallë gjyqi, laborator
psikologjik dhe pasqyrë sociale njëkohësisht. Ai i zhveshi personazhet nga
heroizmi romantik dhe i futi në konfliktin brutal të jetës reale: martesat e
kalbura nga gënjeshtra, pushteti shtypës i moralit publik, egoizmi i fshehur pas
respektabilitetit dhe ankthi i individit që kërkon lirinë. Në një epokë kur
publiku ishte mësuar me melodrama dhe idealizime sentimentale, Ibseni solli
heshtjet e rënda të familjes, krizën e ndërgjegjes dhe hipokrizinë e
qytetërimit modern.
Ai u bë kështu “anatomisti” i shpirtit njerëzor. Nuk e interesonte vetëm
ajo që personazhi thoshte, por ajo që fshihte. Drama e tij lëvizte nën
sipërfaqe, në tensionin e heshtur mes dëshirës dhe detyrimit, mes së vërtetës
dhe maskës sociale. Në veprat e Ibsenit, shtëpia borgjeze — simbol i rendit dhe
moralit — shfaqet shpesh si një burg elegant ku individi humbet identitetin.
Kjo filozofi dramatike shpërtheu fuqishëm në “Shtëpia e kukullës”, vepra që
shkaktoi skandal në gjithë Europën. Kur Nora Helmer mbyll derën pas vetes dhe
braktis burrin e fëmijët për të kërkuar identitetin e saj si njeri, publiku i
kohës e përjetoi si një akt tronditës rebelimi moral. Ajo derë që përplaset në
fund të dramës u bë një nga tingujt më të famshëm në historinë e teatrit modern
— tingulli i gruas që refuzon të jetojë si “kukull” brenda një bote
patriarkale.
Ndërsa në “Heda Gabler”, ai krijoi një nga
figurat më komplekse femërore të dramaturgjisë botërore: një grua inteligjente,
krenare, e burgosur nga monotonia dhe normat sociale, e cila shkatërron veten
sepse nuk arrin të gjejë kuptim apo liri. Heda nuk është viktimë klasike; ajo
është një shpirt i copëtuar nga konflikti mes dëshirës për kontroll dhe
boshllëkut ekzistencial.
Në “Armiku i popullit”, Ibseni sulmoi drejtpërdrejt turmën, korrupsionin
dhe manipulimin politik. Doktor Stokmnn, që zbulon ndotjen e ujërave të qytetit
dhe përfundon i izoluar nga opinioni publik, mbetet një nga figurat më aktuale
të njeriut që ndëshkohet sepse thotë të vërtetën. Drama tingëllon ende moderne
në një botë ku propaganda dhe interesi ekonomik shpesh mposhtin faktin.
Ndërsa “Perandori dhe galileasi” dëshmon ambicien e tij filozofike dhe
historike: një reflektim monumental mbi pushtetin, besimin dhe përplasjen mes
paganizmit e krishterimit në Perandorinë Romake. Ishte një vepër që vetë Ibseni
e konsideronte ndër më të rëndësishmet e krijimtarisë së tij.
Por madhështia e Ibsenit nuk qëndron vetëm te temat. Ajo që e bëri
revolucionar ishte mënyra si ai e transformoi vetë strukturën e teatrit.
Dialogët e tij nuk janë deklarata heroike; janë përplasje psikologjike.
Konflikti nuk shpërthen vetëm në skenë — ai gërryen nga brenda. Personazhet e
Ibsenit jetojnë me sekrete, me turp, me kujtime që rikthehen si fantazma
morale. Ai e ktheu dramën në analizë të ndërgjegjes njerëzore.
Pikërisht për këtë, ndikimi i tij u bë i jashtëzakonshëm. Nga Anton Chekhov
te George Bernard Shaw, nga August Strindberg te Arthur Miller, breza të tërë
dramaturgësh ndërtuan teatrin modern mbi themelet që hodhi Ibseni. Ai i dha
skenës europiane një funksion të ri: jo vetëm të tregojë histori, por të
sfidojë shoqërinë.
Pas William Shakespeare, ai mbetet dramaturgu më i interpretuar në teatrot
e botës. Dhe kjo ndodh sepse dramat e tij nuk i përkasin vetëm shekullit XIX.
Ato flasin ende për njeriun bashkëkohor: për vetminë, kompromisin moral,
shtypjen sociale, nevojën për liri dhe frikën nga e vërteta. Në thelb, Ibseni
nuk shkroi vetëm drama; ai hapi plagët e qytetërimit modern dhe i la ato të
ekspozuara nën dritën e skenës.
No comments:
Post a Comment