Një fitore, dy kujtesa dhe shumë histori
Nga Leonard Veizi
Disa data të shënuara jetojnë në mënyrën se si popujt kujtojnë, festojnë,
qajnë apo interpretojnë historinë. Një prej tyre është fundi i Luftës së Dytë
Botërore në Europë. Për dikë është 8 maji. Për dikë tjetër 9 maji. Dhe mes
këtyre dy datave qëndron jo vetëm një diferencë orësh, por një ndarje e tërë
narrativesh, sistemesh politike dhe kujtesash kolektive.
Më 8 maj 1945, Europa Perëndimore shpalli fundin e luftës. Berlini kishte rënë, Rajhu i Tretë ishte shembur dhe Gjermania naziste kishte nënshkruar kapitullimin. Londra, Parisi dhe Uashingtoni e kthyen këtë datë në simbolin e triumfit të aleatëve dhe të çlirimit të kontinentit nga makineria hitleriane. Për këtë arsye, në shumicën e vendeve perëndimore, 8 maji njihet si “Dita e Fitores në Europë”.
Por historia nuk ishte aq lineare sa duket në tekstet e shkurtuara të enciklopedive.
Në mbrëmjen e 8 majit, sipas orës së Europës Qendrore, në Berlinin e shkatërruar u nënshkrua instrumenti përfundimtar i dorëzimit gjerman në selinë sovjetike në Karlshorst. Në Moskë, ndërkohë, ora kishte kaluar mesnatën. Ishte tashmë 9 maj 1945. Dhe Bashkimi Sovjetik, që kishte paguar çmimin më të tmerrshëm njerëzor të luftës me dhjetëra miliona jetë të humbura, vendosi ta ruante këtë datë si ditën e fitores së vet historike mbi nazi-fashizmin.
Kështu lindën dy data për të njëjtën fitore.
Në pamje të parë duket si një çështje teknike kalendarike. Në thelb, është shumë më tepër. Është mënyra sesi bota u nda menjëherë pas luftës në dy kampe të mëdha: Lindja sovjetike dhe Perëndimi liberal. Njëra palë ndërtoi kujtesën mbi “çlirimin e Europës”, pala tjetër mbi “sakrificën e madhe patriotike”. Njëra foli për demokracinë që triumfoi, tjetra për heroizmin e Ushtrisë së Kuqe që ndali makinerinë naziste në Stalingrad dhe marshoi deri në Berlin.
Dhe këtu nis keqkuptimi i madh i datës.
Sepse 8 maji dhe 9 maji nuk janë kundërshti historike. Janë dy pasqyra të së njëjtës ngjarje. Vetëm se secila pasqyrë reflekton një këndvështrim tjetër të botës.
Në Europën Perëndimore, 8 maji gradualisht u shndërrua në simbol pajtimi. Sidomos pas krijimit të Bashkimit Europian, kjo datë filloi të lidhej jo vetëm me fundin e luftës, por edhe me idenë e një Europe që duhej të shmangte vetëshkatërrimin përmes integrimit politik dhe ekonomik.
Ndërsa në Rusi dhe ish-republikat sovjetike, 9 maji mbeti një datë pothuajse sakrale, apo thënë ndryshe: e shenjtë. Jo vetëm festë ushtarake, por pjesë e identitetit kombëtar. Në kujtesën ruse, Lufta e Dytë Botërore nuk është vetëm histori; është mit themelues i shtetit modern rus. Parada në Sheshin e Kuq, veteranët me medalje, tanket dhe avionët nuk janë vetëm demonstrim force. Janë ritual kujtese dhe legjitimiteti historik.
Ironia qëndron në faktin se një luftë e fituar kundër totalitarizmit prodhoi më pas një Europë të ndarë nga një tjetër mur ideologjik. Nazi-fashizmi ra, por Lufta e Ftohtë lindi pothuajse menjëherë mbi rrënojat e Berlinit.
Për vendet e Europës Lindore, kjo datë mbart edhe një dyzim emocional. Sepse nëse për disa 9 maji ishte dita e çlirimit nga nazizmi, për të tjerë ajo u kthye edhe në fillimin e dekadave nën dominimin sovjetik. Prandaj kujtesa historike në Varshavë, Pragë apo Budapest nuk është identike me atë të Moskës.
Edhe Izraeli e kujton 9 majin si Ditën e Fitores mbi nazi-fashizmin, për shkak të lidhjeve historike me veteranët hebrenj të Ushtrisë së Kuqe dhe rolit vendimtar të Bashkimit Sovjetik në shkatërrimin e makinerisë naziste.
Në fund, dilema “8 apo 9 maj?” nuk është thjesht çështje ore. Është pyetje mbi mënyrën se si historia përdoret për të ndërtuar identitete politike, aleanca dhe kujtesa kolektive.
Sepse datat nuk janë kurrë neutrale. Ato janë interpretime të ngrira në kohë.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh i historisë moderne europiane: e njëjta fitore, që duhej të bashkonte kujtesën e njerëzimit kundër së keqes absolute, vazhdon ende të kujtohet në mënyra të ndryshme, sipas kufijve politikë, emocioneve kombëtare dhe plagëve që secili popull mbart nga shekulli XX.
Më 8 maj 1945, Europa Perëndimore shpalli fundin e luftës. Berlini kishte rënë, Rajhu i Tretë ishte shembur dhe Gjermania naziste kishte nënshkruar kapitullimin. Londra, Parisi dhe Uashingtoni e kthyen këtë datë në simbolin e triumfit të aleatëve dhe të çlirimit të kontinentit nga makineria hitleriane. Për këtë arsye, në shumicën e vendeve perëndimore, 8 maji njihet si “Dita e Fitores në Europë”.
Por historia nuk ishte aq lineare sa duket në tekstet e shkurtuara të enciklopedive.
Në mbrëmjen e 8 majit, sipas orës së Europës Qendrore, në Berlinin e shkatërruar u nënshkrua instrumenti përfundimtar i dorëzimit gjerman në selinë sovjetike në Karlshorst. Në Moskë, ndërkohë, ora kishte kaluar mesnatën. Ishte tashmë 9 maj 1945. Dhe Bashkimi Sovjetik, që kishte paguar çmimin më të tmerrshëm njerëzor të luftës me dhjetëra miliona jetë të humbura, vendosi ta ruante këtë datë si ditën e fitores së vet historike mbi nazi-fashizmin.
Kështu lindën dy data për të njëjtën fitore.
Në pamje të parë duket si një çështje teknike kalendarike. Në thelb, është shumë më tepër. Është mënyra sesi bota u nda menjëherë pas luftës në dy kampe të mëdha: Lindja sovjetike dhe Perëndimi liberal. Njëra palë ndërtoi kujtesën mbi “çlirimin e Europës”, pala tjetër mbi “sakrificën e madhe patriotike”. Njëra foli për demokracinë që triumfoi, tjetra për heroizmin e Ushtrisë së Kuqe që ndali makinerinë naziste në Stalingrad dhe marshoi deri në Berlin.
Dhe këtu nis keqkuptimi i madh i datës.
Sepse 8 maji dhe 9 maji nuk janë kundërshti historike. Janë dy pasqyra të së njëjtës ngjarje. Vetëm se secila pasqyrë reflekton një këndvështrim tjetër të botës.
Në Europën Perëndimore, 8 maji gradualisht u shndërrua në simbol pajtimi. Sidomos pas krijimit të Bashkimit Europian, kjo datë filloi të lidhej jo vetëm me fundin e luftës, por edhe me idenë e një Europe që duhej të shmangte vetëshkatërrimin përmes integrimit politik dhe ekonomik.
Ndërsa në Rusi dhe ish-republikat sovjetike, 9 maji mbeti një datë pothuajse sakrale, apo thënë ndryshe: e shenjtë. Jo vetëm festë ushtarake, por pjesë e identitetit kombëtar. Në kujtesën ruse, Lufta e Dytë Botërore nuk është vetëm histori; është mit themelues i shtetit modern rus. Parada në Sheshin e Kuq, veteranët me medalje, tanket dhe avionët nuk janë vetëm demonstrim force. Janë ritual kujtese dhe legjitimiteti historik.
Ironia qëndron në faktin se një luftë e fituar kundër totalitarizmit prodhoi më pas një Europë të ndarë nga një tjetër mur ideologjik. Nazi-fashizmi ra, por Lufta e Ftohtë lindi pothuajse menjëherë mbi rrënojat e Berlinit.
Për vendet e Europës Lindore, kjo datë mbart edhe një dyzim emocional. Sepse nëse për disa 9 maji ishte dita e çlirimit nga nazizmi, për të tjerë ajo u kthye edhe në fillimin e dekadave nën dominimin sovjetik. Prandaj kujtesa historike në Varshavë, Pragë apo Budapest nuk është identike me atë të Moskës.
Edhe Izraeli e kujton 9 majin si Ditën e Fitores mbi nazi-fashizmin, për shkak të lidhjeve historike me veteranët hebrenj të Ushtrisë së Kuqe dhe rolit vendimtar të Bashkimit Sovjetik në shkatërrimin e makinerisë naziste.
Në fund, dilema “8 apo 9 maj?” nuk është thjesht çështje ore. Është pyetje mbi mënyrën se si historia përdoret për të ndërtuar identitete politike, aleanca dhe kujtesa kolektive.
Sepse datat nuk janë kurrë neutrale. Ato janë interpretime të ngrira në kohë.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i madh i historisë moderne europiane: e njëjta fitore, që duhej të bashkonte kujtesën e njerëzimit kundër së keqes absolute, vazhdon ende të kujtohet në mënyra të ndryshme, sipas kufijve politikë, emocioneve kombëtare dhe plagëve që secili popull mbart nga shekulli XX.
No comments:
Post a Comment