Letërsia si tundim dhe rebelim estetik: Vatikani futi Gabriele D’Annunzion në Indeksin e Librave të Ndaluar

 

Nga Leonard Veizi

 

Nëpërmjet librave të tyre disa shkrimtar luftojnë pushtetin politik. Të tjerë kërkojnë të përmbysin dogma filozofike. Por ka dhe libra shkrimtarësh që trembin institucionet fetare jo sepse thërrasin për revolucion, por sepse glorifikojnë ndjenjën, trupin, sensualitetin dhe lirinë individuale. Pikërisht në këtë kategori hynte Gabriele D'Annunzio, shkrimtari italian që në vitin 1911 u përfshi nga Vatikani në famëkeqin “Index Librorum Prohibitorum” – Indeksin e Librave të Ndaluar...

 

...Për Kishën Katolike, kjo nuk ishte vetëm një masë administrative ndaj një autori problematik. Ishte një përplasje mes dy botëve: moralit tradicional kristian dhe modernitetit estetik që po shpërthente në Europën e fillimshekullit XX.

Index Librorum Prohibitorum ishte një listë e krijuar nga Vatikani që prej shekullit XVI, ku përfshiheshin libra të konsideruar heretikë, të rrezikshëm për fenë apo në kundërshtim me moralin katolik. Për besimtarët katolikë, leximi i këtyre veprave pa leje të posaçme konsiderohej mëkat. Në këtë indeks kishin përfunduar emra të mëdhenj si Galileo Galilei, Voltaire, Jean-Paul Sartre apo Victor Hugo. Por rasti i D’Annunzios ishte ndryshe: ai nuk po ndalohej për herezi teologjike, por për estetizimin e jetës dhe erotizimin e artit.

D’Annunzio ishte figura më e spikatur e dekadencës italiane, një rrymë letrare që lindi si reagim ndaj moralit borgjez dhe racionalizmit të ftohtë të shekullit XIX. Në veprat e tij, jeta nuk paraqitej si detyrë morale, por si eksperiencë estetike. Bukuria, kënaqësia, sensualiteti dhe emocioni trajtoheshin si forma të epërsisë shpirtërore.

Ai ishte thellësisht i ndikuar nga Symbolism francez dhe nga estetizmi britanik i Oscar Wilde. Për D’Annunzion, arti nuk kishte për detyrë të edukonte moralisht shoqërinë; arti duhej të magjepste, të trondiste dhe të ngrinte ndjeshmërinë njerëzore mbi kufijtë e zakonshëm.

Kjo filozofi ishte e papranueshme për Vatikanin.

Në romanet dhe poezitë e tij, gruaja nuk paraqitej si figurë e bindur familjare sipas modelit tradicional katolik, por si qenie erotike dhe mistike njëkohësisht. Dashuria nuk ishte sakrificë, por zjarr pasioni. Ndërsa individi nuk nënshtrohej ndaj normës kolektive, por kërkonte të jetonte si krijesë superiore estetike.

Në thelb, D’Annunzio mishëronte figurën e artistit modern që refuzonte kufijtë moralë të vendosur nga autoriteti fetar.

Por paradoksi është se ndalimi i tij nga Vatikani vetëm sa e rriti famën e autorit. Historia ka treguar shpesh se librat e ndaluar fitojnë një aurë pothuajse mitike. Ajo që institucionet përpiqen të fshehin, publiku dëshiron edhe më shumë ta lexojë.

Në fillimshekullin XX, Europa po ndryshonte me shpejtësi. Psikanaliza e Sigmund Freud po zbulonte botën e pavetëdijes, arti po thyente format klasike dhe letërsia po eksploronte territore të reja të dëshirës, ankthit dhe identitetit. Në këtë klimë, D’Annunzio nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte simptomë e një qytetërimi që po largohej gradualisht nga kontrolli moral i Kishës.

Megjithatë figura e tij mbetet kontradiktore. Përveçse poet dhe romancier brilant, ai u përfshi më vonë edhe në nacionalizmin ekstrem italian dhe konsiderohet nga shumë historianë si një pararendës kulturor i fashizmit italian. Retorika e tij estetike mbi heroizmin, vullnetin dhe glorifikimin e forcës ndikoi më vonë edhe te Benito Mussolini.

Kjo e bën D’Annunzion një figurë të vështirë për t’u vendosur në kategori të thjeshta morale. Ai ishte njëkohësisht poet i bukurisë dhe profet i arrogancës estetike; rebel ndaj moralit konservator, por edhe pararendës i një estetike politike autoritare.

Sot, Index Librorum Prohibitorum nuk ekziston më. Vatikani e shfuqizoi zyrtarisht në vitin 1966, duke pranuar në heshtje se kontrolli absolut mbi leximin ishte bërë i pamundur në botën moderne.

Por historia e D’Annunzios mbetet simbolike. Ajo na kujton një epokë kur librat konsideroheshin aq të fuqishëm, sa institucionet fetare ndienin nevojën t’i ndalonin. Sepse fjala e shkruar, kur prek dëshirën, mendimin dhe imagjinatën, ka qenë gjithmonë një formë pushteti.