Biblioteka Publike, tempulli i dijes që ngriti Nju Jorku

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në fillim të shekullit XX, kur qytetin e Nju Jorkut po ngrihej si kryeqyteti ekonomik dhe kulturor i botës moderne, qyteti kërkonte jo vetëm qiellgërvishtëse dhe fabrika, por edhe tempuj të dijes. Amerika industriale po pasurohej me shpejtësi, por njëkohësisht ndiente nevojën të ndërtonte institucione që do ta shndërronin fuqinë ekonomike në qytetërim. Pikërisht në këtë klimë lindi një nga monumentet më të rëndësishme kulturore të shekullit: “New York Public Library”...

 

...Më 23 maj 1911, pas më shumë se një dekade punimesh, u përurua zyrtarisht biblioteka publike më madhështore e ndërtuar ndonjëherë në Shtetet e Bashkuara. Presidenti amerikan Uilliam Hauard Taft preu shiritin ceremonial përpara një turme të madhe qytetarësh, intelektualësh dhe gazetarësh. Ishte një moment simbolik: Amerika po shpallte se dija dhe kultura mund të kishin po aq rëndësi sa industria dhe kapitali.

Ndërtesa, e ngritur në “Fifth Avenue”, - apo siç vjen në shqip “Avenuja e Pestë” - në zemër të Manhatan-it, ishte një kryevepër monumentale prej mermeri të bardhë. Punimet kishin nisur që në vitin 1895 dhe projekti kishte kërkuar një investim kolosal për kohën. Arkitektët Karrerë dhe Hejstings projektuan një ndërtesë në stilin “Beaux-Arts”, të frymëzuar nga madhështia klasike europiane, duke i dhënë qytetit një tempull laik të dijes. Përballë hyrjes u vendosën dy luanët monumentalë prej guri, që më vonë do të merrnin emrat “Patience” dhe “Fortitude” — Durimi dhe Forca — simbole të shpirtit të Nju Jorkut.

Brenda bibliotekës, sallat e leximit shtriheshin si katedrale të heshtjes. Tavane të larta, dritare gjigante dhe rafte të pafundme librash krijonin ndjesinë se njeriu hynte në një univers ku koha ndalonte dhe ku mendimi njerëzor ruhej si trashëgimi e shenjtë. Biblioteka nuk ishte menduar vetëm për elitën akademike. Ajo u konceptua si një institucion publik, i hapur për këdo — emigrantë, punëtorë, studentë, shkrimtarë apo qytetarë të zakonshëm që kërkonin dije falas.

Në një qytet të mbushur me miliona emigrantë që mbërrinin nga Europa, biblioteka u kthye në një urë integrimi kulturor. Për shumë njerëz, ajo ishte vendi ku mësonin anglishten, ku njihnin historinë amerikane dhe ku zbulonin botën përtej kufijve të varfërisë së tyre. Në sallat e saj studiuan, lexuan dhe shkruan breza të tërë intelektualësh, artistësh dhe studiuesish.

Me kalimin e dekadave, New York Public Library u bë jo vetëm simbol i Nju Jorkut, por një nga institucionet më të rëndësishme kulturore në planet. Sot ajo numëron afro 53 milionë artikuj — libra, dorëshkrime, harta, fotografi, dokumente historike dhe materiale arkivore — duke u renditur si biblioteka e dytë më e madhe në Shtetet e Bashkuara, pas “Library of Congress” në Uashington, dhe ndër më të mëdhatë në botë, krahas British Library në Londër.

Por madhështia e saj nuk matet vetëm me numrin e librave. Biblioteka Publike e Nju Jorkut mbetet simbol i një epoke që besonte se qytetërimi ndërtohet përmes dijes së përbashkët. Në një shekull të mbushur me luftëra, kriza dhe revolucione teknologjike, ajo vazhdoi të qëndrojë si një katedrale moderne e kujtesës njerëzore — një vend ku miliona histori ruhen në heshtje, duke pritur lexuesin e radhës.