Arnaut Mami, pirati shqiptar që kapi rob autorin e Don Kishotit

 

Nga Leonard Veizi

Më 26 shtator 1575, në ujërat e Mesdheut ndodhi një ngjarje që do të mbetej në historinë e letërsisë botërore. Një grup piratësh nga Algjeri sulmoi dhe kapi galerën spanjolle “El Sol”. Mes robërve ishte një ushtar i plagosur në betejën e Lepantos, një njeri që ende nuk e kishte shkruar veprën që do ta bënte të pavdekshëm. Quhej Migel de Servantes...

 

…Në krye të flotiljes korsare ishte Arnaut Mami, komandant me prejardhje shqiptare, i njohur mirë në Mesdheun e shekullit XVI. Servantesi nuk ishte një udhëtar i rastësishëm. Ishte ushtar me përvojë, që po kthehej nga Italia drejt Spanjës me letra rekomandimi nga njerëz të fuqishëm të oborrit spanjoll. Por në det, letrat nuk kishin vlerën që kishin në tokë. Përballë topave, fati i tij u vendos me force.

Kështu nisi një nga pesë vitet më të vështira të jetës së shkrimtarit që më vonë do t'i jepte botës Don Kishotin.

 

Një shqiptar në detet e Perandorisë Osmane

Arnaut Mami ishte një prej atyre figurave që mund të prodhonte vetëm Mesdheu i shekullit XVI: një hapësirë ku perandoritë përplaseshin, tregtia lulëzonte dhe pirateria ishte pjesë e luftës. Në atë botë, kufiri mes detyrës ushtarake, aventurës dhe grabitjes ishte i paqartë, dhe njerëzit ndërronin shpesh zotër, flamuj e besnikëri.

Mbiemri historik Arnaut lidhej drejtpërdrejt me prejardhjen e tij shqiptare. Ai vepronte në shërbim të autoriteteve osmane të Algjerit dhe drejtonte forca detare që godisnin anijet armike në Mesdhe. Për Spanjën e Filipit të II-të, këta korsarë ishin një kërcënim i vazhdueshëm. Për Algjerin, ishin shtylla e fuqisë së tij ushtarake dhe ekonomike.

Këtu duhet një saktësim historik që shpesh humbet: Arnaut Mami komandonte flotiljen që kapi anijen, por Servantesi përfundoi si rob i Dali Mamit, një tjetër kapiten korsar, me prejardhje greke. Pikërisht Dali Mami u bë zotëruesi i tij gjatë gjithë robërisë.

 

Pesë vjet robëri në Algjer

Kur u sulmua “El Sol”, Servantesi e njihte mirë luftën. Kishte marrë pjesë në betejën e Lepantos në vitin 1571, ku ishte plagosur rëndë. Dora e majtë i kishte mbetur e gjymtuar - prandaj më vonë do të njihej si el manco de Lepanto - i gjymtuari i Lepantos.

Në shtator 1575, ai po kthehej nga Napoli drejt Spanjës bashkë me të vëllanë, Rodrigo de Servantesin. Një stuhi e kishte shpërndarë flotiljen dhe El Sol kishte mbetur e vetme. Pranë brigjeve katalanase, korsarët e sulmuan pas një lufte të ashpër.

Servantesi u dërgua në Algjer, ku nisi një robëri që do të zgjaste deri në vitin 1580. Letrat e rekomandimit që mbante me vete e bënë Dali Mamin të besonte se kishte kapur një njeri shumë të rëndësishëm. Për lirimin e tij u kërkua një shpërblim prej 500 dukatësh ari, një shumë e papërballueshme për familjen e shkrimtarit.

Gjatë këtyre viteve, Servantesi u përpoq disa herë të arratisej. Të gjitha përpjekjet dështuan, por ai nuk hoqi dorë kurrë nga ideja e lirisë. Vetëm në vitin 1580, pasi u mblodhën paratë e shpërblimit me ndihmën e familjes dhe të murgjve trinitarë, u lirua dhe u kthye në Spanjë.

 

Kur historia e një pirati prek historinë e letërsisë

A mund të thuhet se Arnaut Mami ndikoi në lindjen e Don Kishotit?

Nëse merret fjalë për fjalë, po, do të ishte teprim. Don Kishoti nuk lindi vetëm nga pesë vitet e robërisë. Por përvoja e Algjerit la gjurmë të thella në veprën e Servantesit, në mënyrën se si ai trajtoi robërinë, dinjitetin njerëzor, lirinë dhe raportin me tjetrin.

Kujtimet e asaj periudhe u pasqyruan qartë në shkrimet e tij, te Don Kishoti ku gjendet edhe Rrëfimi i Robit, si dhe te vepra Banjat e Algjerit (Los baños de Argel). Servantesi e njihte botën e robërisë jo nga të dëgjuarit, por sepse e kishte jetuar mbi kurriz.

Këtu historia e Arnaut Mamit merr një kuptim të veçantë. Një komandant korsar shqiptar, pjesë e makinës ushtarake osmane në Afrikën e Veriut, shfaqet në një nga kthesat vendimtare të jetës së shkrimtarit spanjoll. Takimi i tyre nuk ishte duel romantik mes dy kulturave, por një episod i luftës së gjatë për kontrollin e Mesdheut, ku njerëzit kapeshin rob, shiteshin, shpërbleheshin dhe shpesh nuk ktheheshin më.

Por historia ka këtë mënyrë të çuditshme për të lidhur emra që ndryshe nuk do të takoheshin kurrë.

 

Një histori që duhet treguar pa komplekse

Në kujtesën shqiptare, figurat me prejardhje shqiptare që vepruan larg atdheut kalojnë shpesh nga harresa te krenaria e tepruar. Në rastin e Arnaut Mamit, rreziku është që ai të paraqitet ose si i parëndësishëm, ose si hero kombëtar, sikur kapja e Servantesit të ishte një fitore shqiptare mbi letërsinë spanjolle.

Asnjëra qasje nuk i shërben historisë.

Arnaut Mami duhet parë në kohën e vet: si komandant pirat me origjinë shqiptare, që veproi në një hapësirë të sunduar nga rivaliteti osmano-spanjoll. Veprimtaria e tij ishte pjesë e një lufte detare ku robëria ishte praktikë e zakonshme. Fakti që një prej robërve të flotiljes së tij ishte Migel de Servantesi e bën episodin të jashtëzakonshëm, por nuk ia ndryshon natyrën.

Dhe këtu qëndron vlera për ne: jo te përvetësimi i një emri të madh, por te rikthimi i një figure shqiptare në kontekstin e historisë mesdhetare.

Më 26 shtator 1575, Arnaut Mami hyri në jetën e Servantesit përmes një sulmi detar. Pesë vjet më vonë, shkrimtari u kthye në Spanjë. Do të jetonte edhe shumë vite, do të botonte Don Kishotin dhe do të bëhej një nga themeluesit e letërsisë moderne.

Pirati shqiptar mbeti në kronikat e Mesdheut. Servantesi mbeti në historinë e njerëzimit.

Por për një çast, në një ditë shtatori, në detin pranë Katalonjës, rrugët e tyre u kryqëzuan. Dhe kjo mjafton që episodi të mos jetë një shënim i zakonshëm kalendari, por një histori që ia vlen të tregohet.