Haruki Murakami, shkrimtari që i dha zë heshtjes moderne

Nga Leonard Veizi

Në 12 janar të vitit 1949, në qytetin e lashtë të Kyotos, ku hijet e tempujve rrëfejnë histori të harruara dhe koha rrjedh në mënyra të çuditshme, lindi Haruki Murakami. Një fëmijë i pasluftës, i rritur mes kujtesës së copëtuar të Japonisë dhe tingujve të një bote që ndryshonte me shpejtësi. Letërsia e tij nis aty ku logjika hesht: në buzë të një pusi të errët, nën dritën e dy hënave që nuk ndodhen askund në qiellin tonë, ose në shoqërinë e një maceje që zhduket pa lënë gjurmë...

...Në krijimtari, çdo fjali e Murakamit tingëllon si një notë muzike, një xhaz i ngathët i ndarë mes nostalgjisë dhe magjisë. Në Shqipëri, ai nuk është thjesht një autor i huaj; është një dritare e hapur drejt një universi tjetër, ku koha dhe ndjenja gërshetohen në ritmin e vetëdijes. Falë mjeshtërisë së përkthyesve tanë, lexuesi shqiptar mund të hyjë në “dhomat e errëta të ndërgjegjes”, aty ku çdo simbol dhe çdo tingull ka kuptim të fshehtë.

Universi i Murakamit në gjuhën shqipe

Shumica e veprave të tij në shqip kanë ardhur nën logon e shtëpisë botuese "Skanderbeg Books", e cila ka ndjekur me përpikëri korpusin e tij kryesor. Përkthyes si Ilir Baçi, Artan Kuçi, Merita Meçe, Orjeta Marku… kanë ndihmuar që ajo atmosferë melankolike dhe ritmi i veçantë i prozës të ruhet, duke i dhënë lexuesit një ndjesi afërsi me botën e tij surreale.

Edhe pse veprimet e romaneve të tij ndodhin në lagjet e Tokios si Shinjuku dhe Shibuya, lexuesi shqiptar gjen lehtësisht veten te personazhet e tij. Murakami flet për ndjenja universale: vetminë në një qytet të madh, kërkimin e një zëri në heshtje, dashurinë që mbetet e paqartë dhe muzika që shëron dhe çmend në të njëjtën kohë. Xhazi dhe muzika klasike që dëgjojnë personazhet e tij pasqyrojnë shpirtin e shumë të rinjve shqiptarë, të cilët në tingujt perëndimorë gjetën arratisje, rezistencë dhe ëndërr.

Ashtu si Japonia, edhe Shqipëria mban plagët e saj të historisë. Personazhet e Murakamit, që gërmojnë në puset e së kaluarës, rezonojnë thellë me lexuesin tonë: dhimbja, nostalgjia, dhe shpresa për një dritë të vogël janë universale.

Disiplina e maratonistit

Përtej miteve dhe misterit, Murakami është i njohur për një disiplinë pothuajse ushtarake. Ai zgjohet në orën 4:00 të mëngjesit, shkruan për 5-6 orë dhe pastaj vrapon ose noton çdo ditë. Ky ritëm i ngurtë pasqyrohet në librin e tij "Çfarë flas" kur flas për vrapimin, që frymëzon jo vetëm drejt letërsisë, por edhe drejt sportit, vetëkontrollit dhe përqendrimit. Në mënyrë të heshtur, Murakami na mëson se shkrimi dhe jeta janë të lidhura: çdo hap, çdo frymëmarrje, çdo tingull ka rëndësi.

Një udhërrëfyes i heshtur

Sot, Haruki Murakami mbetet një nga autorët më të kërkuar, jo vetëm në libraritë e botës por dhe ato të Tiranës dhe qyteteve të tjera shqiptare. Ai nuk bërtet, nuk jep leksione morale dhe nuk kërkon të jetë profet. Ai thjesht na merr për dore dhe na zhyt në puset tona të brendshme, duke na treguar se edhe në errësirën më të thellë, një dritë e vogël ekziston gjithmonë – qoftë një melodi e harruar, një kujtim i dashur, apo shpresa për të parë dy hënat në qiellin tonë të brendshëm.

Zyliha Miloti, ikona e elegancës dhe shpirti i humorit shkodran

Nga Leonard Veizi

Ajo njihet si  aktorja e 1.000 roleve.
— “O Tusho, hajde nji her… Se nji ktu ma ka pru. I kam dhan nja pesëdhjetë fotografi, por s’po merr asnji…”
Kjo është Zyliha Miloti, aktorja e mrekullueshme e Estradës së Shkodrës e cila edhe pa u dukur fizikisht, të bën të qeshësh.
U lindi në Shkodër më 11 janar 1946, në qytetin ku humori nuk është thjesht art, por mënyrë të menduari. Në atë djep kulture ku fjala ka ritëm dhe batuta lind natyrshëm, Zyliha u rrit me instinktin e skenës. Rrugëtimi i saj artistik nisi herët dhe u kurorëzua me diplomimin në Liceun Artistik “Jordan Misja” në vitin 1965. Ishte vetëm fillimi i një karriere që do ta shndërronte në një institucion të gjallë të artit shqiptar.

Një jetë në skenë
Që nga viti 1967, emri i Zyliha Milotit u bë i pandashëm nga Estrada Profesioniste e Shkodrës. Për më shumë se katër dekada, ajo nuk ishte thjesht një aktore humori, por një prani magnetike, e aftë të mbushte skenën me finesë, hir dhe një timbër zëri të dallueshëm. Eleganca e saj natyrore bashkëjetonte në harmoni me komiken, duke krijuar një profil unik – femëror, inteligjent dhe thellësisht njerëzor.

Bashkëpunimi me kolosët
Suksesi i Zylihasë nuk mund të konceptohet pa bashkëpunimet e saj të jashtëzakonshme me figurat emblemë të humorit shkodran:
Me Tano Banushin, ajo ndërtoi duete që sot janë pjesë e antologjisë së estradës shqiptare. Zyliha ishte partnerja ideale: elegante, e përmbajtur, duke i dhënë batutës së mprehtë një kontrapunkt të rafinuar.
Me Paulin Prekën, solli skeçe që mbeten referencë për humorin e situatës dhe dialogun e shpejtë, të saktë, pa teprime.
Duke interpretuar me plejadën e artë të estradës shkodrane, si Hasan Smaja, Gjosho Vasia, Zef Deda dhe Besnik Çinari ajo u bë pjesë e një ansambli që e ktheu qytetin verior në kryeqendrën e buzëqeshjes shqiptare.

Shkëlqimi në kinematografi
Edhe pse e kurorëzuar si “mbretëresha e estradës”, Zyliha Miloti e shtriu talentin e saj edhe në kinematografi, ku ruajti të njëjtën natyrshmëri dhe finesë interpretimi:
“Maja”  i vitit 2011 ishte një rikthim dinjitoz në ekran, që tregoi se pjekuria artistike e saj ishte pasuruar edhe më shumë me vitet.

Titujt
Me qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.
E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e Shkodrës”, Zyliha Miloti është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kolektive, një ikonë që e ktheu buzëqeshjen në art dhe artin në dashuri për njerëzit.

“Shoku ynë Tili”  i vitit 1981 i dha një rol plot jetë dhe autenticitet, që pasqyron me delikatesë realitetin social të kohës.

-“Mos thirr, o Qemal, mos thirr. Po na dëgjojnë edhe komshinjtë. Avash, se ia këpute veshin djalit, o Qemal. Shko tani të lahesh, se po të ftohet uji.”

“Dy herë mat” i vitit 1986 – një tjetër dëshmi e elasticitetit të saj aktorial.

-“Cuk, po kur je, mor gënjeshtar! Edhe ti mashtrues. E di si ma ke lënë shtëpinë, apo jo? Gjithë tallash. Më çmendi era e tutkallit. Çfarë Kopi mor, urdhëro unë këtu. Ma di inatin, apo jo?”

“Pak fresk sonte” i vitit 1994 ishte një titull skenari e regjie që i shkon aq shumë natyrës së saj skenike.

-“Po ty, mor karafil! Të kishin pat zanë në flagrancë… Më thanë njerëz seriozë. Po unë ta nxjerri shpirtin! Kush ka qenë ajo, një herë ma thuaj. S’të vjen marre, baba i gjashtë fëmijëve?”

Titujt

Me 60 vite karrierë, 26 premiera dhe qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.

E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e Shkodrës”, Zyliha Miloti është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kolektive, një ikonë që e ktheu buzëqeshjen në art dhe artin në dashuri për njerëzit.

 

Përmbytje dhe spektakël, nga dilema e Arifit të Bamkë Qylollarit te drama e tmerrshme e Big-ut

Nga Leonard Veizi

-Për nder, o shoku mësues, nuk ka më të habitshme se jeta.
Kështu thoshte Arifi, nipi i Bamkë Qylollarit – personazh i Dritëro Agollit te romani “Komisari Memo”,  - që ishte  i gënjyer nga Balli, por që nga fundi i luftës mori rrugën e drejtë të Partisë.
-Unë kujtova Arif, kush e di ç’do thoshte, - ia pret mësuesi, që ishte njëkohësisht edhe i lapsit, edhe i kobures me mulli.
-Po, po… jeta është e habitshme, - këmbëngulte Arifi në filozofinë e tij, duke dredhur cigaren me mbetje duhani.
Kjo batutë e vjetër, – që i përket filmit “I teti në bronz”, me regji të Viktor Gjikës, – vjen në kohë po aq e re, sa herë që realiteti na e servir në formë groteske. Dhe më erdhi ndër mend teksa ndiqja lajmet e Top-it, ku flitej për përmbytje, njerëz të humbur, shtëpi nën ujë, familje që s’dinin ku të fusnin kokën. Një hall i madh, real, i rëndë, që s’ka nevojë për regji televizive. Ujë i pistë, baltë dhe frikë.
Por paralelisht, në të njëjtin kanal televiziv drama tjetër – për disa edhe më e madhe se kaq: - janë të nominuarit e Big-ut, të mbërthyer nga ankthi se kush do të dilte “fishek” jashtë, pa bërë gati as valixhet. Ky është hall, vëlla. Një tragjedi tjetër, sipas rregullave të spektaklit.
Ore meqë ra llafi, këta të përmbyturit ku e shohin spektaklin? Apo në sallën e kooperativës, - që ua ofron Bashkia, - si Luani që ndiqte lajmet e Tiranës te salla e kulturës, se kishte rënë në dashuri me spikeren e televizionit, aty tek filmi “Kur hapen dyert e jetës”.
Dhe më tej, tek emisioni që tashmë mund të cilësohet si versioni adekuat i “Burrat kërkojnë gra e gratë kërkojnë burra”, kemi të bëjmë me një lloj tjetër fatkeqësie kombëtare:
— Ah, sevda na përvëlove
— Na mbetën vajzat pa martuar
— Halli i djemve më i madh
— Mbetën vajzat në shtëpi
— Mua djemtë në Australi
— Le të vijnë, bëjmë krushqi
Epo, këto batuta janë shkëputur nga një tjetër film emblemë i Kinostudios, “Përrallë nga e kaluara”, me skenar dhe regji të Dhimitër Anagnostit.
-Jeta është e çuditshme, - thoshte Arifi i menduar, thua se po shpikte rrotën.
Pa dyshim, njerëzit kanë halle të ndryshme, kjo është e natyrshme. Por media i vë të gjitha në të njëjtën peshore morale: përmbytjen dhe përjashtimin nga shtëpia e Big-ut, hallin e bukës dhe hallin e famës, dramën e mbijetesës dhe dramën e audiencës.
Secili ka hallin e vet.
Por halli-hallit nuk i ngjan.
Dhe kur trajtohen njësoj, nuk krijojmë neutralitet, por një konfuzion moral. E kthejmë tragjedinë në sfond dhe spektaklin në qendër. E shesim absurditetin si normalitet.
Në fund, ndoshta Arifi kishte të drejtë kur thoshte: Jeta është e habitshme.
Por edhe më e habitshme bëhet kur ne zgjedhim ta shohim pa dalluar çfarë është dramë e vërtetë dhe çfarë është thjesht zhurmë.

Xhorxh Formën, vullkani i heshtur i Teksasit

 
 

Përgatiti: Leonard Veizi
 
Nën qiellin e pamatë të Teksasit të vitit 1949, aty ku pluhuri i varfërisë përzihej me nxehtësinë përvëluese dhe tensionet racore drithëronin ajrin, lindi një fëmijë që do të mësonte ta shndërronte zemërimin në mburojë...
 
...Xhorxh Eduard Formën nuk ishte thjesht një djalosh i rritur në rrugët e ashpra të Hjustonit; ai ishte një forcë e fjetur e natyrës. I heshtur, me një vështrim që dukej se peshonte më shumë se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalë “problematik” do të shndërrohej në një nga figurat më njerëzore të mitologjisë sportive moderne: njeriun që rrëzoi gjigantët dhe, më pas, ringriti vetveten nga hiri.
 
“Big Xhorxh” ose epoka e shkatërrimit
Karriera e tij shpërtheu si një vullkan. Në Lojërat Olimpike të Meksikos, më 1968, bota pa një 19-vjeçar që lëvizte në ring me egërsinë e një luani të ri. Kur fitoi medaljen e artë, ai valëviti një flamur të vogël amerikan — një gjest që në atë kohë u lexua si patriotizëm i thjeshtë, por brenda tij ziente një ambicie e pangopur: të bëhej mbret i botës.
Kurora erdhi shpejt. Në vitin 1973, në Kingston të Xhamajkës, Formën u përball me kampionin e pamposhtur Xho Frejzhër. Ajo që ndodhi në ring ishte një tronditje globale: brenda dy raundeve, Formën e rrëzoi Frejzhërin gjashtë herë. “Down goes Frazier!”, ulërinte komentatori, ndërsa bota po dëshmonte lindjen e një force të pamëshirshme. Formën nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetë kufijtë e trupit njerëzor.
 
Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos
Por çdo mit ka çastin e tij të thyerjes. Për Xhorxh Formën, ai çast ishte Zairi, viti 1974. Në ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”, përballë tij doli gjeniu Muhamed Ali. Formën hyri në ring si një makinë lufte; doli prej andej si një njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmërisë. Strategjia “rope-a-dope” e Aliut nuk goditi vetëm trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikë sportive; ishte një vdekje shpirtërore.
Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.
 
Mrekullia e flokëve të thinjur
Për gati dhjetë vjet, dorashkat mblodhën pluhur, ndërsa Formën mbante Biblën në dorë dhe u shërbente të varfërve. Por në fund të viteve ’80, bota u befasua: një Formën më i rëndë, me flokë të thinjur, me bark paksa të lëshuar dhe me një buzëqeshje që kishte zëvendësuar vështrimin e egër, shpalli rikthimin. Skeptikët qeshën; e quajtën një shaka për para.
Më 5 nëntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. Në moshën 45-vjeçare, i veshur me të njëjtat mbathje të kuqe si kundër Aliut dy dekada më parë, Formën goditi kampionin e ri Majkëll Murër me një grusht të vetëm, të pastër, në mjekër. Kur referi numëroi deri në dhjetë, Formën ra në gjunjë në cepin e ringut — jo nga lodhja, por në lutje. Ai u bë kampioni më i vjetër i botës në peshat e rënda, duke provuar se mosha është vetëm një numër, kur vullneti është prej çeliku.
 
Nga grushti te grilli
 
Jashtë ringut, Xhorxh Formën realizoi një tjetër “knock-out”, këtë herë në botën e biznesit. Me “George Foreman Grill” apo “Grilli i Xhorxh Formën”, ai u shndërrua në një ikonë të marketingut global, duke dëshmuar se pas muskujve fshihej një mendje e mprehtë sipërmarrëse. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikës në sinonim besimi dhe afërsie.
 
Epilog
Sot, Xhorxh Formën është portreti i njeriut që jetoi dy jetë. Njëra ishte jeta e forcës së papërmbajtshme, ku ai u shpall “njeriu më i fortë në botë”. Tjetra, ajo e urtësisë, ku tregoi se forca e vërtetë nuk matet me sa fort godet, por me aftësinë për t’u ngritur sërish pasi jeta të ka rrëzuar përtokë. Ai mbetet një legjendë e gjallë, dëshmi se ringu më i vështirë për t’u fituar është ai me vetveten.

9 janar 2004/ Tragjedia e Karaburunit, udhëtimi i fundit drejt shpresës

Nga Leonard Veizi
 
Ishte udhëtimi i fundit drejt shpresës. Ishte udhëtimi i fundit drejt... vdekjes.
Në natën e ftohtë të 9 janarit 2004, brigjet e Jonit u bënë skenë e një prej tragjedive më të rënda detare të Shqipërisë së pasviteve ’90. Në brigjet e Karaburunit dallgët e ashpra dhe të pamëshirshme, përplasnin shpresat njerëzore mbi shkëmbinj.  Ajo që nisi si një përpjekje për t’i ikur varfërisë, u shndërrua në një ngjarje që do të gdhëndej përgjithmonë në kujtesën kolektive si simbol i emigracionit të dëshpëruar dhe i çmimit tragjik të "ëndrrës matanë detit"...
 
...Atë natë, ujërat e Jonit nuk dallonin më. Ishin një masë e vetme uji të ftohtë. Ndërsa gomonet ilegale të mbingarkuara bartnin në kufijtë e ekzistencës jetë njerëzore. Gratë mbështillnin fëmijët fort pas gjoksit, burra heshtnin për të mos treguar frikën, ndërsa më të rinjtë ishin të traumatizuar në një natë pis të zezë që ndillte vetëm zi. Trafikantët, - që kishin marrë nga 1500 euro për kokë, - u kishin premtuar shpëtimin, për t’i çuar në brigjet përkarshi me më shumë jetë e mundësi. Por deti, në heshtje, kishte të tjera plane. Kur mjetet e lundrimit u përmbysën, shpresa u shua vetëm në pak minutash, ndërsa i ftohti u bë arma e fundit, e padukshme, që mbylli rrugën drejt brigjeve italiane.
Kjo tragjedi nuk ishte vetëm një aksident detar. Ishte epilogu i dhimbshëm i një epoke, ku largimi shihej si e vetmja mundësi mbijetese dhe deti si një kalim i rrezikshëm, por i domosdoshëm. Ishte po aq, makutëria njerëzore, që në shkëmbim të parave i konsideronte jetët si një paketim i presuar për t'u hedhur tej. Karaburuni, me bukurinë e tij të egër, u shndërrua atë natë në një altar të heshtur kujtese, ku 28 jetë u shuan pa lamtumirë, duke e kthyer udhëtimin drejt shpresës në udhëtimin e fundit.
 
Nata e tmerrit
Gjithçka nisi në Gjirin e Palasës, ku një gomone e mbingarkuar me 36 persona – burra, gra dhe fëmijë shumica e të cilëve nga Veriu i Shqipërisë dhe më saktë nga qarku i Shkodrës, – u nis drejt Italisë.  Dhe faktet e tjera rrëvenin se në fakt ishin dy gomone dhe tre drejtues trafikanë. Gomonet u nisën nga kjo zonë, - një pikë e njohur atëherë për nisjet ilegale drejt Italisë, - për shkak të vijës bregdetare të thyer, mungesës së kontrollit efektiv dhe afërsisë relative me brigjet italiane. Nisja u bë natën, për të shmangur patrullimet detare.
Natën e 9 janarit, kushtet meteorologjike u përkeqësuan ndjeshëm. Deti i hapur, me një forcë dallgëzimi që i kalonte 5-6 ballë, u shndërrua shpejt në një kurth vdekjeprurës. Në afërsi të gadishullit të Karaburunit, një nga mjetet lundruese pësoi defekt dhe mbeti në mëshirë të dallgëve dhe erës së ftohtë të jugperëndimit. Temperaturat shumë të ulëta bënë që uji i detit të shkaktonte hipotermi brenda pak minutash.
Shumica e udhëtarëve ishin refugjatë të varfërisë, të shtyrë nga mungesa e perspektivës në zonat rurale dhe iluzioni se Italia ishte porta e vetme e shpëtimit. Ata nuk ishin thjesht numra në një listë klandestinësh; ishin kryefamiljarë që kërkonin punë dhe nëna që shtrëngonin fëmijët në gjoks nën acarin e janarit.
 
Thirrja që trondi kombin
Një nga elementet më “alert” të kësaj tragjedie ishte thirrja telefonike e dëshpëruar e një prej viktimave drejt një televizioni kombëtar. Zërat që kërkonin ndihmë përmes telefonit, ndërsa mbyteshin në errësirë, u transmetuan live, duke e bërë mbarë opinionin publik dëshmitar të pafuqishëm të një vdekjeje të paralajmëruar.
Pavarësisht operacionit të kërkim-shpëtimit, - i cili u kritikua për vonesa dhe mungesë koordinimi, - bilanci ishte tragjik: 28 jetë të humbura. Disa familje humbën më shumë se një anëtar në të njëjtën natë. Trupat e pajetë u gjetën ditë më vonë; disa të nxjerrë nga dallgët në brigjet shkëmbore të Karaburunit, të tjerë u gllabëruan përgjithmonë nga thellësia e detit.
 
"Moratoriumi i skafeve"
Tragjedia e Karaburunit nuk ishte vetëm një dhimbje njerëzore, por edhe një kthesë politike. Kjo ngjarje detyroi shtetin shqiptar të ndërmerrte masa drastike, duke çuar në vendosjen e Moratoriumit të Mjeteve Lundruese – apo skafeve, siç njihen në gjuhën e përditshme, - një përpjekje për të goditur rrjetet e fuqishme të trafikimit që kishin operuar të paprekuara për vite me radhë.
Megjithatë, për familjarët e viktimave, drejtësia mbeti e cunguar. Ndërsa disa nga trafikantët u dënuan, "peshqit e mëdhenj" të trafikut dhe përgjegjësit institucionalë shpesh i shpëtuan llogaridhënies, duke e lënë plagën e Karaburunit të hapur.
 
Varri i ëndrrave
Sot, Karaburuni me bukurinë e tij të egër, qëndron si një monument i heshtur i dhimbjes. Ngjarja është krahasuar me katastrofën e Kanalit të Otrantos të vitit1997, duke u konsideruar si ngjarja më e rëndë detare pas saj, dhe si provë se plagët e emigracionit të tranzicionit nuk ishin mbyllur ende.
Kjo tragjedi mbetet një kujtesë e kohës kur Adriatiku dhe Joni nuk ishin destinacione turistike, por një varr i hapur për ëndrrat e shqiptarëve. Ajo na kujton se pas çdo statistike emigracioni fshihet një histori njerëzore, një familje e shkatërruar dhe një shpresë që u shua mes dallgëve të ftohta të janarit.
 

Albert Kamy, një rebel në kërkim të dritës dhe kuptimit

Nga Leonard Veizi

 

Në të ftohtin e 3 janarit 1960, në një kthesë rruge në Villeblevin – 22 kilometra larg Parisit – fati shkroi faqen e fundit të një historie që dukej se ishte projektuar nga vetë dora e Absurdit. Albert Kamy, njeriu që kishte sfiduar heshtjen e universit me forcën e fjalës, u largua nga kjo botë në moshën 46-vjeçare, nga një aksident automobilistik. Ora e tij kishte ndalur në çastin e përplasjes fatale: 13:55. Në një çantë iu gjet dorëshkrimi i papërfunduar i një romani.

 

Profili i një mesdhetari të përjetshëm

Lindur mes dritës verbuese të Algjerisë dhe varfërisë dinjitoze, Kamy u kthye në “ndërgjegjjen e gjallë” të një Europe të traumatizuar nga lufta. Me profilin e tij që të kujtonte yjet e kinemasë dhe shikimin depërtues, ai mbante mbi supe peshën e pyetjeve më të rënda njerëzore: A ka jetë pa kuptim? Si mund të jemi të lumtur në një botë që hesht?

 

Nobeli në letërsi

Në vitin 1957, kur Stokholmi e thirri për t’i dorëzuar Çmimin Nobel, ai ishte vetëm 44 vjeç. Ishte një nga laureatët më të rinj, një djalosh që ende ndjente kripën e detit Mesdhe në lëkurë, por tashmë kishte hyrë në panteonin e mendimit botëror.

 

Mes Sizifit dhe Revoltës

Edhe pse shpesh e etiketonin si ekzistencialist, Kamy e refuzonte këtë kostum. Ai nuk besonte në sisteme të mbyllura, por te individi. Ai na mësoi se përplasja mes dëshirës sonë për rend dhe heshtjes së paarsyeshme të botës krijon “Absurdin”.

Ashtu si Sizifi që rrokullis gurin pafundësisht, Kamy na tha se duhet ta imagjinojmë atë të lumtur, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të mbushur zemrën e njeriut. Për të, të jetosh do të thotë të revoltosh – jo me dhunë, por me kreativitet dhe duke mos pranuar kurrë të dorëzohesh para kotësisë.

 

"I Huaji"

Te “I Huaji”, Kamy na prezanton me Mërso-in, një personazh që lëviz nëpër jetë me një indiferencë tronditëse, i huaj jo vetëm për shoqërinë, por edhe për vetë emocionet e tij. Përmes këtij romani, autori disekton absurdin e ekzistencës: Mërso dënohet me vdekje nga gjykata jo aq për vrasjen e kryer nën diellin verbues të Algjerisë, sesa për faktin që refuzoi të gënjente për ndjenjat e tij, duke mos qarë as në varrimin e së ëmës. Vepra është një klithmë kundër hipokrizisë sociale; njeriu "i huaj" është ai që nuk pranon të luajë lojën e maskave morale, duke zgjedhur të vdesë me një sinqeritet të zhveshur përballë një bote që nuk e kupton mungesën e tij të dëshpërimit.

 

"Miti i Sizifit"

Ndërkaq, te eseja filozofike “Miti i Sizifit”, Kamy përdor figurën mitologjike për të ilustruar sfidën supreme të njeriut modern: kërkimin e kuptimit në një univers që nuk ofron asnjë. Ai argumenton se jeta mund të ngjajë me dënimin e Sizifit – rrokullisja e gurit drejt majës për ta parë përsëri të bjerë – por revolta e vërtetë lind pikërisht te vetëdija e këtij procesi. Duke e pranuar absurdin pa u dorëzuar te vetëvrasja apo shpresa e rreme, njeriu bëhet zot i fatit të tij. Guri pushon së qeni një ndëshkim dhe bëhet mjeti i lirisë së tij krijuese; prandaj Kamy përfundon me pohimin monumental se “duhet ta imagjinojmë Sizifin të lumtur”, sepse vetë përpjekja drejt majës mjafton për të përmbushur zemrën e njeriut.

 

"Murtaja"

Te “Murtaja”, Kamy lëviz nga izolimi i individit drejt forcës së solidaritetit kolektiv, duke e vendosur veprimin në qytetin e Oranit, të rrethuar nga një sëmundje vdekjeprurëse. Përmes figurës së doktor Rieux, autori artikulon një lloj heroizmi të heshtur: kryerja e detyrës thjesht sepse është gjëja e duhur për t’u bërë, pa pritur shpërblime hyjnore apo lavdi. Murtaja këtu nuk është vetëm një fenomen biologjik, por një metaforë e fuqishme për pushtimin nazist, totalitarizmin dhe të keqen që fle brenda çdo shoqërie. Duke pohuar se “ka te njerëzit më shumë gjëra për t’u admiruar sesa për t’u përbuzur”, Kamy dëshmon se përballë një fati mizor dhe absurd, e vetmja rrugë e dinjitetshme është rezistenca e përbashkët dhe mirësia kokëfortë.

 

Një dritë që nuk shuhet

Vdekja e tij e parakohshme ishte një goditje për botën e letrave, por vepra e tij mbeti si një fener. Nga ftohtësia analitike e “I Huajit” te solidariteti njerëzor në mes të murtajës te “Murtaja”, Kamy mbrojti gjithmonë njeriun kundër ideologjive që vrasin.

Ai iku në moshën kur pjekuria takon gjenialitetin, duke na lënë pas mesazhin se edhe në mes të dimrit më të egër, brenda nesh ekziston një verë e pathyeshme.

Jarosllav Hashek, mjeshtri i absurdit dhe babai i “Shvejkut”

Nga Leonard Veizi

Jarosllav Hashek nuk ishte vetëm një shkrimtar; ai ishte një rebel bohem që e shndërroi jetën e vet në një akt të pandërprerë satire. I lindur në Pragë, ai refuzoi çdo formë konformizmi, duke jetuar mes anarkizmit, gazetarisë therëse dhe tavolinave të tavernave, aty ku merrnin formë historitë e tij më të guximshme. Jeta e tij e trazuar mori fund herët, pasi më 3 janar të vitit 1923, Hashek vdiq në moshën 39-vjeçare në Lipnice. Gjithsesi ai la pas një trashëgimi letrare që do të sfidonte kohën dhe pushtetin me një nga personazhet më ikonike të letërsisë botërore: Jozef Shvejkun.

Filozofia e “budallait” të mençur

Romani “Aventurat e ushtarit të mirë Shvejk gjatë Luftës Botërore” është një monument i antimilitarizmit dhe i ironisë shkatërruese. Përmes Shvejkut, Hashek krijoi një lloj të ri heroi – ose, më saktë, një antihero – që sfidon pushtetin jo me dhunë, por me absurditet.

Shvejku i zbaton urdhrat me një zell aq të tepruar, saqë nxjerr në pah marrëzinë e brendshme të sistemit. Ai shndërrohet në pasqyrën ku çmenduria e luftës sheh vetveten.

Vepra godet me humor të zi Perandorinë Austro-Hungareze, por mesazhi i saj mbetet universal për çdo mekanizëm burokratik që tenton të tjetërsojë individin.

Shvejku nuk lufton me bajoneta; ai lufton me fjalë dhe anekdota, duke dëshmuar se humori është forma më e lartë e rezistencës kur bota humbet arsyen.

“Ushtari…” në gjuhën shqipe

Në Shqipëri, ky roman nuk u lexua thjesht si një vepër e huaj, por u përvetësua si pjesë organike e kulturës sonë letrare. Ky sukses i detyrohet një plejade përkthyesish që e bënë Shvejkun të fliste shqip me një gjallëri të rrallë, ndër të cilët spikatën Gëzim Erebara dhe Tonin Bushati që pëkthyen nga gjuha çeke.

“Shvejkizmi” si metaforë shqiptare

Gjatë periudhës së diktaturës dhe më pas në tranzicion, Shvejku u shndërrua në një pasqyrë ku shqiptarët panë veten dhe mënyrat e tyre të mbijetesës. Sjellja e tij, shtirja si naiv për të shmangur rrezikun, rezonoi fort me individin shqiptar që duhej të jetonte brenda një sistemi absurd dhe shpesh shtypës.

Në zhargonin tonë të përditshëm, shprehja “mos bëj si Shvejk” përdoret ende për dikë që e përdor naivitetin si mburojë, për të shmangur përgjegjësitë ose për të goditur anash me ironi.

“Unë jam zyrtarisht idiot”, thotë Shvejku, por pikërisht përmes kësaj “diplome” ai mbetet i vetmi njeri me këmbë në tokë, në një botë që po shkon drejt vetëshkatërrimit.

Epilogu

Sot, Jarosllav Hashek mbetet një udhërrëfyes për të gjithë ata që besojnë se pushteti mund të rrëzohet me tallje. Shvejku vazhdon të jetë një shkollë më vete si një dëshmi se humori i vërtetë, ashtu si liria, nuk njeh kufij.

Maska e festës së 31 Dhjetorit dhe zhveshja nudo e 2 Janarit

 

Nga Leonard Veizi

Ndërrimi i viteve sjell gjithmonë të njëjtën magji, por shpesh edhe të njëjtën hipokrizi kolektive. Mbrëmja e 31 dhjetorit dhe dita e 1 janarit mbushen me fjalë të mëdha: urime për shëndet, mirëqenie, begati e rehatllëk mes shqiptarësh. Gotat ngrihen njëra pas tjetrës, mbushen plot e përplot, derdhen nga tepria e dëshirave të mira. “Bereqet”, thonë disa, “qoftë vit i mbarë”, shtojnë të tjerët. Për disa orë duket sikur gjithçka është falur, harruar dhe sikur shqiptari ka gjetur më në fund paqen me veten dhe fqinjin.

Por kjo gjendje nuk zgjat shumë. Është një armëpushim i rremë, një pauzë artificiale në teatrin e jetës sonë të vrazhdë.

Më 2 janar, urimet treten si avull mbi kafenë e hidhur të mëngjesit. Fjalët e ëmbla zëvendësohen nga kujtesa e thartë e borxheve, e hatërmbetjeve dhe e llogarive të pambyllura. Fillojnë zënkat e vjetra, të cilat nuk ishin zgjidhur, por thjesht ishin fshehur pas gjelit të detit dhe fishekzjarrëve. “Do m’i japësh ato lekët që të dhashë borxh… apo t’i marr ndryshe?” – ky është refreni që thyen heshtjen e festës.

Nëse në 31 të është thënë për bakllavanë: Ta hani gëzuar... në datën 2, pa kaluar aq 48 orë, të vjen urimi i radhës: Të ngectë në fyt, jarebi. E njëjta vlen edhe për gjelin e detit. Dhe nuk po flasim këtu për salcën e kosit.

Kërcënimet nuk janë më shaka, dhe shpesh mjafton një fjalë e tepërt, një shikim i vëngërt apo një bori makine në trafik, që situata të përshkallëzohet. Aty ku duhej të kishte mirëkuptim, shfaqet dhuna; aty ku flitej për dashuri, lind armiqësia. Kjo ndodh sepse ne, si shoqëri, kemi investuar më shumë te ritualet e jashtme sesa te reforma e brendshme. Festojmë ndryshimin e numrit të vitit, por refuzojmë të ndryshojmë numrin e gabimeve tona.

Ironia është therëse: “Gëzuar Vitin e Ri, vëlla”, thuhej pak ditë më parë me dorën në zemër. Po ku vajti ajo dashuri për njëri-tjetrin? Ku përfunduan urimet për prosperitet dhe paqe? A ishin vetëm fjalë për të mbushur gotën dhe çastin?

Duket se urimet tona janë si ato fishekzjarrët: bëjnë shumë zhurmë, ndriçojnë për pak sekonda dhe pastaj lënë pas vetëm erë baruti dhe hiri në tokë.

Argumenti i dhimbshëm këtu është se ne përdorim festën si një "lavatriçe" morale. Mendojmë se duke uruar mirësi, po shlyejmë mëkatet e egoizmit të vitit që shkoi. Por mirësia nuk është një akt kalendarik, është një qëndrim etik. Nëse urimi yt nuk e mban dot peshën e 2 janarit, atëherë ai nuk ka qenë urim, por thjesht zhurmë akustike.

Në fund mbetet vetëm një shprehje e thatë, e thënë më shumë nga zakoni sesa nga zemra: “Mos pafsh kurrë keq…” Dhe që të nesërmen ia pret: "Vdeksh, inshallah!" Ky kontrast ekstrem tregon një krizë të thellë karakteri. Kalojmë nga euforia e bekimit te dëshira për asgjësimin e tjetrit brenda 24 orëve.

Pa ndryshuar sjelljen e përditshme, pa u ulur në biseda reale për problemet tona dhe pa pasur guximin të jemi të sinqertë edhe kur nuk ka festë, urimet e Vitit të Ri mbeten veç një maskaradë festive. Ato shuhen sapo fillon viti i vërtetë, ai vit ku jeta matet me vepra, jo me dolli.

“Sindroma e Parisit”, kur ëndrrat përplasen me bordurat dhe trotuarët

Nga Leonard Veizi

 

Për shekuj me radhë, Parisi nuk ka qenë thjesht një pikë në hartë, por një gjendje shpirtërore. Ai është endur në imagjinatën tonë përmes aromës së bukës së sapopjekur në agim, tingujve të një fizarmonike që përhapen përgjatë Senës dhe dritave që vallëzojnë mbi Kullën Eiffel si thërrime yjesh të rëna mbi qytet...

 

...Ne nuk udhëtojmë drejt tij për të vizituar një qytet, por për të takuar një premtim: atë të romancës së përjetshme dhe të një jete që duket sikur rrjedh në kornizat e një filmi të viteve ’60. Por çfarë ndodh kur perdet mbyllen, dritat zbehen dhe skena përpara nesh nuk është më ajo që kishim imagjinuar?

 

Paradoksi i qytetit të dritave

Parisi, simboli botëror i elegancës dhe artit të jetës, bart me vete një nga paradokset më të çuditshme të turizmit modern. “Sindroma e Parisit” nuk është një mit urban, por një gjendje reale psikologjike që godet vizitorët kur imazhi i tyre "i kristaltë" për qytetin thërrmohet sapo prekin tokën franceze.

 

Zhgënjimi që lindi nga Lindja

Termi u identifikua për herë të parë në vitet 1980 nga psikiatri japonez Hiroaki Ota. Ai vuri re se disa turistë japonezë, të rritur me një vizion idealist të Parisit si kulmi i mirësjelljes dhe estetikës, pësonin një thyerje të rëndë shpirtërore.

Në vend të fushave me livando apo buzëqeshjeve galante, ata ndesheshin me: Ritmin brutal urban të një metropoli të zhurmshëm që nuk ndalet për askënd.

Po aq turistët përballen dhe me barrierat kulturore, stilin e drejtpërdrejtë dhe ndonjëherë të ftohtë të shërbimit parizien. Ndërkohë që një zhgënjim vjen dhe nga papastërtia e zakonshme si dhe realiteti i një qyteti që, si çdo qytet tjetër, ku ka mbeturina, kaos dhe njerëz që nxitojnë.

 

Kur shpirti vuan, trupi reagon

Për këta udhëtarë, tronditja nuk është vetëm emocionale. Ajo shfaqet përmes simptomave fizike që ngjasojnë me një sulm paniku: marramendje, takikardi (rrahje të shpejta zemre), djersitje dhe halucinacione të lehta.

Në këtë mënyrë Ambasada e Japonisë në Paris ka pasur periudha kur i është dashur të mbajë një linjë emergjence 24-orëshe, e madje të riatdhesojë turistë nën mbikëqyrje mjekësore, pasi trauma e "zhgënjimit" ishte e papërballueshme.

 

Evolucioni i sindromës

Nëse dikur Parisi godiste përmes filmave, sot "fajtor" është Instagrami. Filtrat e ngrohtë dhe fotot e kuruara deri në detaj e kanë thelluar hendekun mes reales dhe virtuales.

Është interesante ta krahasojmë këtë me “Sindromën Stendhal”  - që ndodh kryesisht në Firence, - ku turistët sëmuren nga bukuria e tepërt. Te Sindroma e Parisit, ndodh e kundërta: individi sëmuret nga mungesa e bukurisë së imagjinuar.

 

Si lindi “Sindroma Stendhal”

Emri i dedikohet shkrimtarit të famshëm francez të shekullit XIX, Stendhal që ishte dhe pseudonimi i Marie-Henri Beyle. Në vitin 1817, gjatë vizitës së tij në Firence, ai përjetoi diçka të jashtëzakonshme teksa vizitonte Bazilikën e Santa Croce-s, ku janë varrosur kolosë si Michelangelo, Galileo dhe Machiavelli. Në ditarin e tij të udhëtimit, ai shkroi: "Isha në një lloj ekstaze... rrahjet e zemrës sime u bënë të shpejta, jeta po rridhte brenda meje, ecja me frikë se mos rrëzohesha përtokë."

Megjithëse përshkrimi i Stendhal-it daton që nga viti 1817, termi u shkencërua vetëm në vitin 1979 nga psikiatria italiane Graziella Magherini. Ajo vëzhgoi mbi 100 raste të ngjashme mes turistëve që vizitonin Firencen, të cilët pësonin kriza paniku ose konfuzion përballë kryeveprave të Rilindjes.

 

Bukuria e fshehur te papërsosmëria

Psikologët shpjegojnë se ky fenomen është një përzierje e lodhjes kronike (jet lag), pengesave gjuhësore dhe, mbi të gjitha, shembjes së një idhulli estetik. Megjithatë, kjo sindromë shërben si një leksion i vlefshëm për jetën.

Parisi real – ai me zëra të lartë nëpër kafene, me njerëz që grinden në metro dhe me lagje që nuk duken si kartolina – është shumë më interesant se versioni i tij i filtruar. Ai është një qytet që merr frymë, që gabon dhe që dashuron në mënyrë njerëzore, jo kinematografike.

Përfundimi: Sindroma e Parisit na mëson se udhëtimi i vërtetë nuk është gjetja e asaj që kemi parë në ekrane, por guximi për të parë qytetin (dhe botën) ashtu siç është: i papërsosur, i rrëmujshëm dhe pikërisht për këtë, i gjallë.

Brixhid Bardot, ikona e pakrahasueshme e bukurisë dhe erotizmit

 

Nga Leonard Veizi
 
Kudo në Evropën e viteve ’70 qarkullonte një shprehje ironike për të përshkruar një femër të bukur e plot sharm: “E gënjen mendja se është Brixhid Bardot.” Madje kjo batutë është regjistruar edhe në disa filma artistikë të kohës. Arsyeja ishte e thjeshtë: Brixhit Bardot ishte kthyer në një ikonë të pakrahasueshme të bukurisë dhe erotizmit, një seks-simbol që i kishte rrënjët e suksesit që në mesin e viteve ’50...
 
...Fama e saj kapërceu kinemanë dhe u shndërrua në fenomen kulturor. Aq sa këngëtari i njohur turk me origjinë hebreje, Dario Moreno, i cili jetonte në Francë, i kushtoi në vitin 1961 këngën plot ritëm e adrenalinë me titullin “Brigitte Bardot”.
Për një kohë të gjatë, Bardot qëndroi përkrah Merlin Monrosë si seks-simboli më i fuqishëm i kinemasë botërore. Ndryshe nga Monro, që mishëronte ëndrrën amerikane, Bardot sillte një sensualitet tipik evropian: të lirë, rebel dhe provokues. Ajo u ngjit në majat e suksesit në mesin e viteve ’50 me filmin “Et Dieu… créa la femme”, apo siç vjen në shqip “Dhe Zoti krijoi gruan”, ku personazhi i saj theu tabu dhe ndryshoi mënyrën se si shfaqej femra në ekran. Regjisori i filmit ishte ish-bashkëshorti i saj, Roxher Vadim, i cili e kuptoi se Bardot nuk ishte thjesht një aktore, por një epokë më vete.
Me flokët bionde, shikimin sfidues dhe një liri që tronditi moralin konservator të kohës, Brixhid Bardot u shndërrua në mit. Ajo nuk ishte vetëm një yll kinemaje, por një simbol i transformimit shoqëror, i emancipimit dhe i dëshirës për të jetuar pa maska. Edhe sot, dekada më vonë, emri i saj mbetet sinonim i bukurisë së pakapshme dhe i një kinemaje që guxoi të ëndërronte ndryshe.
 
Lindja në Paris dhe hyrja në art
Brixhit Ana-Mari Bardot lindi më 28 shtator 1934 në Paris, në një familje borgjeze, të rreptë dhe konservatore. Në fëmijëri ishte e ndrojtur, mbante syze dhe nuk binte në sy për bukuri. Prindërit e orientuan drejt disiplinës dhe artit, duke e regjistruar në shkollë baleti. Baleti i dha elegancën trupore dhe vetëkontrollin që më vonë do ta dallonin në ekran.
Në adoleshencë bukuria e saj shpërtheu papritur. Një fotografi në kopertinën e revistës “El” i hapi dyert e kinemasë. Ende shumë e re, ajo u martua me regjisorin Roxher Vadim, njeriun që do të ndikonte vendosmërisht në karrierën e saj.
 
Shpërthimi i famës dhe lindja e një miti
Në mesin e viteve ’50, Brixhit Bardot u ngjit në majat e suksesit me filmin “Dhe Zoti krijoi gruan”, prodhim i vitit 1956. Filmi tronditi moralin konservator të kohës. Personazhi i Bardot ishte sensual, i lirë dhe sfidues. Ajo nuk luante thjesht një rol, por mishëronte një mënyrë të re të të qenit femër.
Për një kohë të gjatë, Bardot qëndroi përkrah Merilin Monros si seks-simboli më i madh i kinemasë botërore. Por ndryshe nga Monro, që mishëronte ëndrrën amerikane, Bardot përfaqësonte sensualitetin evropian: natyral, rebel dhe provokues, pa komplekse dhe pa hipokrizi.
 
Jeta private me dashuri e skandale
Jeta personale e Brixhit Bardot ishte po aq e komentuar sa filmat e saj. Ajo u martua katër herë dhe pati lidhje të shumta sentimentale, të cilat u kthyen vazhdimisht në lajme dhe skandale. Në vitin 1959 lindi djali i saj, Nikolas-Zhak Sharje. Bardot e pranoi hapur se amësia nuk ishte roli që e kishte bërë të lumtur, një deklaratë e pazakontë dhe tronditëse për shoqërinë e asaj kohe. 
Pas shkëlqimit të famës fshihej një shpirt i lodhur. Presioni i medias, adhurimi i tepruar dhe humbja e lirisë personale e shtynë gjithnjë e më shumë drejt largimit nga ekrani.
 
Lamtumira e kinemasë dhe mision i ri
Në vitin 1973, në kulmin e famës, vetëm 39 vjeçe, Brixhit Bardot u tërhoq përfundimisht nga kinemaja. Ajo zgjodhi heshtjen e jetës private dhe iu përkushtua mbrojtjes së kafshëve. Themeloi Fondacionin “Brixhit Bardot”, i cili u bë një nga zërat më të fortë ndërkombëtarë për të drejtat e kafshëve.
Nga ikonë erotike, Bardot u shndërrua në aktiviste të vendosur, shpesh polemike, por gjithmonë e drejtpërdrejtë dhe e paepur.
 
Fundi i një legjende
Brixhit Bardot u nda nga jeta të dielën më 27 dhjetor 2025, duke mbyllur një kapitull të jashtëzakonshëm të historisë së kinemasë dhe kulturës evropiane. Me vdekjen e saj u shua një nga figurat më emblematike të shekullit XX, por jo miti.
Vdekja e Bardot u njoftua nga fondacioni i saj në një deklaratë të dërguar në “Agence France-Presse” ku thuhej: "Fondacioni Brixhit Bardot njofton me trishtim të madh vdekjen e themelueses dhe presidentes së saj, Madame Brigitte Bardot, një aktore dhe këngëtare me famë botërore, e cila zgjodhi të braktiste një karrierë prestigjioze për t'i kushtuar jetën dhe energjinë e saj mirëqenies së kafshëve dhe fondacionit të saj".
 
Epilogu
Brixhit Bardot nuk ishte thjesht një aktore apo një seks-simbol. Ajo ishte një epokë, një revolucion estetik dhe shoqëror, një grua që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si femra u pa në ekran. Edhe pas largimit të saj nga kjo botë, emri i Bardot mbetet sinonim i bukurisë së lirë, guximit dhe të jetuarit pa kompromis.