"La Llorona", kënga e vajtimit të dashurisë që u kthye në mit

Nga Leonard Veizi

 

Ajo është një nga këngët më të njohura dhe më prekëse të folklorit meksikan. Titullohet "La Llorona" dhe vazhdon të jetë e lidhur ngushtësisht si me traditën e Ditës së të Vdekurve që njihet si "Día de los Muertos" po aq dhe me figurën legjendare të “Llorona”-s, apo “gruas që qan”...

 

...Në një provincë të thellë të Meksikës, ku dielli digjej mbi fushat e Isthmit të Tehuantepec dhe ku gratë mbajnë ende huipil-in me krenari, lindi një këngë. Nuk ishte thjesht një këngë, por një klithmë. Një puthje e fundit që nuk mbërriti kurrë. Ajo është shumë më tepër sesa një legjendë urbane për një fantazmë që endet duke kërkuar fëmijët e saj. Në zemrën e saj jeton një grua. Një burrë. Një premtim. Dhe një histori që nuk vdes kurrë.

 

Info

Kënga daton të paktën nga fillimi i shekullit XX. Teksti dhe muzika janë modifikuar në mënyra të ndryshme nga këngëtarë të ndryshëm, por të gjitha versionet ruajnë thelbin poetik, melankolik dhe shpirtëror. Teksti i këngës ndryshon sipas interpretuesit, por temat kryesore janë: Dashuri e thellë dhe e pamundur, që ndonjëherë arrin deri në vetëflijim. Dhimbja dhe vuajtja, që e mbingarkon shpirtin, por shprehet përmes këngës. Figura e Llorona-s, si simbol i një gruaje që vuan, qoftë nga dashuria, faji apo mallkimi.

 

Në shqip

Kënga quhet “La Llorona”, por në shqip tingëllon e përshtatshme si “Xhorona”, "Xhorona" është një adaptim fonetik i mundshëm në shqip për La Llorona, dhe sidomos në një kontekst artistik, si poezi, këngë apo përkthim i lirë, ku kërkohet ruajtja e tingullit dhe muzikalitetit. “Ll” në spanjisht shpesh tingëllon si “j” ose “xh”. Në shqip, “Xh” është më afër tingullit spanjoll se “J”-ja. Pra “Xhorona” përpiqet të ruajë si tingullin, ashtu edhe shijen emocionale të emrit origjinal.

 

Historia

Ai ishte një djalë i ri, ajo një vajzë nga Juchitani. Takimi i tyre ndodhi në një festë, nën tingujt e muzikës tradicionale dhe në erën e ngrohtë që përkëdhelte fustanin e saj huipil. E bukur si një perëndeshë, ajo dilte nga kisha dhe ai – i befasuar, i pushtuar – e ndoqi me sy, me zemër, me shpirt.

U dashuruan. U martuan. Dhe u betuan.

Por erërat e revolucionit frynë fuqishëm në Oaxaca. Dhe burri i saj, i thirrur nga nevoja për të mbrojtur paqen e vendit, duhej të largohej. Para nisjes, ai i la asaj fjalët që do të bëheshin këngë:

“Më kujtohet dita kur shkuam në lumë dhe lulet dukeshin sikur qanin. Me ty, retë nuk janë asgjë. Madje, qielli konkurron me buzëqeshjen tënde. Do të kthehem, do të të dua edhe në vdekje.”

Historia thotë se ajo nuk foli. Vetëm qau. Ai ia mbajti duart, ia fshiu lotët, dhe e quajti me një emër që do të mbijetonte ndër breza: “La Llorona” – Gruaja që qan.

 

Ai s’u kthye kurrë

Shkrepjet e armëve ia morën jetën, por jo dashurinë. Një mik i solli gruas letrën e tij të fundit. Në të, ai kishte shkruar:

“Edhe nëse më kushton jetën, Xhorona, nuk do të ndalem së të dashuruari.

Mos mendo se po të këndoj sepse jam i gëzuar – edhe nga dhimbja këndohet.

Kur nuk mund të qash, këndo.”

Ajo nuk u martua më kurrë. E priti. Deri në fund.

Fëmija i tyre lindi një javë pas lajmit të vdekjes. Dhe çdo 30 tetor, darkonin bashkë: ajo dhe djali, ndërsa ai nga mbretëria e të vdekurve. Një tryezë, dy botë, një dashuri.

 

Historia vazhdon

Kënga nisi të qarkullonte nëpër fshatra. U pëshpërit në kisha. U këndua në varreza. U shkrua në gjuhën zapoteke, u përkthye në spanjisht, u bë poezi, pastaj u kthye në mit.

Dikush më vonë tha se “La Llorona” ishte një fantazmë që kishte mbytur fëmijët e saj. Një grua e mallkuar që endej buzë lumenjve. Por kjo ishte një tjetër histori. Një trill i bukur i dhimbshëm. Por jo i vërtetë.

E vërteta është se Llorona apo Xhorona nuk mbyti askënd. Ajo priti. Ajo qau. Ajo dashuroi.

 

Kënga në eter

Sot, kur dëgjohet “La Llorona”, në tingullin e saj vjen një jehonë që nuk është vetëm muzikë. Është zëri i një gruaje që ende qan për një burrë që u largua për të mos u kthyer. Është zëri i dashurisë që kaloi kufijtë e jetës, i një premtimi që u mbajt edhe përtej vdekjes.

Dhe kur dikush, diku, e këndon sërish këtë këngë, një grua në Oaxaca buzëqesh mes lotëve. Sepse dashuria e saj nuk u harrua. U kthye në këngë. Në këngën që qan. Në këngën që mbijeton.

“Ah! O Xhorona ime… edhe nëse më kushton jetën, nuk do pushoj së të dashuruari.”

 

“La Llorona”

Kënga është interpretuar nga shumë artistë të mëdhenj, përfshirë:

-Chavela Vargas, si një nga versionet më të njohura dhe më emocionale. Ajo ia ka dhënë këngës një jetë të re me zërin e saj të thellë dhe stilin karakteristik.

-Lila Downs, e ka interpretuar “La Llorona” disa herë dhe e ka bërë të famshme në skenat ndërkombëtare, shpesh në kontekste kulturore dhe festivale.

-Angela Aguilar interpreton një nga versionet moderne të këngës. Ajo është shumë e vlerësuar për zërin e saj të fuqishëm dhe të ndjeshëm.

Në filmin “Frida” prodhuar në vitin 2002 përdoret në kolanën zanore, interpretuar nga Chavela Vargas.

Ndërsa në filmin “Coco” prodhuar në vitit 2017 kënga është pjesë e kolonës zanore. Në film e këndon personazhi Mamá Imelda, dubluar nga Alanna Ubach në versionin anglisht dhe Angélica Vale në versionin spanjisht.

"Burri me pantallona të shkurtra", kinemaja e heshtur që flet për fëmijët e braktisur

Nga Leonard Veizi

Dikur, në kinematë shqiptare, kur dritat fikeshin dhe heshtja bëhej më e rëndë, në ekran shfaqej një djalë i vogël, nëntë vjeçar me pantallona të shkurtra, që përqafonte nënën e tij, dhe në sallë rrëshqisnin lot pa zhurmë. Ishte një dhimbje e butë, e përbashkët, një emocion që nuk kërkonte shpjegim. Sot, pas kaq shumë vitesh, “Burri me pantallona të shkurtra” mbetet një nga ato filma që nuk ikin nga kujtesa, sepse sekuencat plot dhimbje të tij janë gdhendur në ndjeshmërinë njerëzore...

...I njohur dhe me emrin e dytë: "Dashuria më e bukur" apo "L'amore piu bello", është nga ata filma që nuk vrapon. Ai ecën ngadalë, me hapa të vegjël, si një fëmijë që endet pa orientim nëpër rrugë të ftohta. Kamera ndjek një trup të brishtë, një palë pantallona të shkurtra që duken gjithmonë të papërshtatshme për botën e të rriturve, për ligjet e saj të ashpra dhe indiferencën e saj të heshtur. Nuk ka bujë, nuk ka patetikë, nuk ka britma — vetëm pritje, mungesë dhe kërkim. “Burri me pantallona të shkurtra”, ose siç njihet në origjinal “L’uomo dai calzoni corti”, prodhim i vitit 1958 me regji të Glauk Pellegrinit, është një film i thjeshtë në formë, por i rëndë në peshë njerëzore. Një film që flet pak dhe thotë shumë. Një histori që nuk kërkon keqardhje, por vëmendje. Dhe që, edhe sot, na kujton se tragjeditë më të mëdha nuk ndodhin me zhurmë, por në heshtje — aty ku një fëmijë kërkon vetëm një përqafim dhe gjen një botë të ftohtë përballë.

I realizuar në një periudhë kur kinemaja italiane po largohej gradualisht nga neorealizmi klasik, filmi i përket asaj që kritikët e kanë quajtur neorealizëm i vonë – një fazë ku kamera nuk vëzhgon më vetëm rrugën dhe varfërinë kolektive, por futet në psikologjinë e individit, në plagët intime të pasluftës. Skenari, i shkruar nga vetë Pellegrini dhe Enio De Konçi, e zhvendos fokusin nga shoqëria si masë te fëmija si viktimë e saj.

Në qendër të rrëfimit është Salvatore, - interpretuar mjeshtërisht i ndihmuar nga një spontanitet i pazakontë, nga Edoardo Nevola - një djalë i vogël që endet në kërkim të nënës së humbur. Historia duket minimale, pothuajse e zhveshur nga ngjarjet dramatike të mëdha. Por pikërisht kjo thjeshtësi është forca e filmit. Sepse ajo që Pellegrini ekspozon nuk është një tragjedi e jashtëzakonshme, por një realitet i zakonshëm: braktisja si gjendje normale.

Pantallonat e shkurtra të Salvatores nuk janë thjesht një detaj kostumi. Ato janë simboli i një moshe të pambrojtur, i një pafajësie që endet në një botë të rriturish të lodhur, të painteresuar, shpesh të verbër. Salvatore nisi udhëtimin e tij nga Sicilia  ku arratiste prej jetimores, i vogël dhe i pasigurt, dhe kaloi qindra kilometra përgjatë Italisë, në Napoli, Milano dhe Venecia, ku më në fund gjeti nënën e tij.

Një rrugëtim i gjatë, i lodhshëm dhe i mbushur me pritje, që reflekton jo vetëm pasigurinë e fëmijërisë, por edhe këmbënguljen e pafajshme të një shpirti të vogël. Kamera e ndjek fëmijën pa shumë patetizëm, pa shumë melodramë, dhe pa muzikë që të imponojë keqardhje. Filmi nuk kërkon thjesht lot; ai kërkon ndërgjegje.

Në këtë botë, mungesa e nënës nuk është vetëm mungesë fizike. Është mungesë kujdesi, mungesë përgjegjësie morale, mungesë orjentimi. Të rriturit kalojnë pranë fëmijës siç kalojnë pranë një pengese të vogël në rrugë – pa u ndalur, pa pyetur, pa u ndjerë fajtorë. Dhe këtu qëndron aktakuza e heshtur e filmit: një shoqëri që nuk sheh fëmijët e vet është një shoqëri që ka humbur busullën morale.

Edhe pse i rrënjosur fort në Italinë e varfër të pasluftës, filmi ruan një aktualitet tronditës. Salvatore i vitit 1958 është fëmija i sotëm në periferi urbane, në kampet e emigrantëve, në familje të shpërbëra nga varfëria, dhuna apo indiferenca. Pyetja që ngre filmi nuk është sentimentale, por thellësisht etike: çfarë ndodh me një shoqëri që i le fëmijët të kërkojnë vetëm nënën, pa u ofruar asnjë formë mbrojtjeje?

“Burri me pantallona të shkurtra” na kujton se kinemaja nuk ka vetëm funksion zbavitës. Ajo është edhe dëshmi. Në një kohë kur ekranet mbushen me spektakël dhe drama artificiale, ky film na rikthen te tragjeditë që ndodhin pa zhurmë – në rrugë të zakonshme, në fytyra fëmijësh që nuk dinë si të kërkojnë ndihmë.

Qëndrimi editorial që lind natyrshëm nga kjo vepër është i qartë: problemet e fëmijëve nuk janë kurrë “probleme të së nesërmes”. Ato janë pasqyra më e ndershme e shoqërisë së sotme. Dhe një shoqëri që nuk mbron fëmijët e saj, herët a vonë, mbetet vetë – përballë historisë – me pantallona të shkurtra.

 

Katedralja e Milanos, një pyll mermeri në zemër të qytetit

 

Nga Leonard Veizi

 

Nëse je në Francë, të thonë se pa parë Katedralen e Parisit apo “Notrë-Damën” nuk ke parë Parisin. Në Gjermani, do të të drejtojnë pa hezitim nga Katedralja e Këlnit, ajo busullë guri që orienton historinë dhe krenarinë e vendit. Në Angli, gotika e Abacisë së Uestminsterit apo hijerëndësia e Katedrales së Kenterberit të përshëndesin me solemnitetin e një tradite të palëvizshme. Por po të të bjerë rruga në Itali, do ta dëgjosh pothuaj njëzëri: Duomo di Milano…

 

…Katedralja e Milanos nuk është thjesht një ndërtesë. Ajo është një klithmë e ngritur drejt qiellit, një vullnet njerëzor i gdhendur në gur që zgjati gjashtë shekuj. Një vepër që nuk u ndërtua për një brez të vetëm, por për kohën, për përjetësinë. Në fund të fundit Katedralja e Milanos nuk është thjesht një monument që vizitohet, është një përjetim që të merr për dore.

 

Memoria e Milanos

Katedralja e Milanos nuk është thjesht një kishë. Ajo është memoria e qytetit e gdhendur në mermer, një arkiv i heshtur shekujsh që vazhdon të flasë edhe sot. Një zemër që rreh nën peshën e gurit, por që nuk lodhet kurrë. Në këtë monument, Milano nuk ka ndërtuar vetëm një vend kulti, por ka ngritur një identitet. Një simbol që i mbijeton kohës, modës dhe pushtimeve, duke mbetur gjithnjë aty, mes njeriut dhe qiellit.

E ngritur në zemër të qytetit, ajo shfaqet si një pyll mermeri i magjepsur, një ëndërr e ngurtësuar që sfidon qiellin me qindra maja, gjemba kristaline dhe statuja të panumërta. Është një arkitekturë që nuk kërkon shpjegim: mjafton ta shohësh për ta ndjerë peshën dhe madhështinë e saj.

Katedralja nuk të fton thjesht të hysh brenda. Ajo të detyron të ndalesh, të ngrish kokën dhe të marrësh frymë ndryshe. Brenda saj, besimi, arti dhe ambicia njerëzore bashkohen në një vepër të vetme, gati hyjnore. Këtu guri nuk është vetëm material ndërtimi, por gjuhë. Çdo kolonë, çdo statujë, çdo dritare shumëngjyrëshe rrëfen përpjekjen e njeriut për t’u afruar me të shenjtën, për ta prekur qiellin pa e humbur tokën nën këmbë.

 

Fillimet mesjetare

Ndërtimi i Katedrales së Milanos filloi në vitin 1386, në kohën e dukës Xhian Galeaco Viskonti, mbi rrënojat e dy kishave më të hershme: Shën Maria Madore dhe Shën Tekla. Që në fillim, projekti u mendua si një vepër madhore, e denjë për një qytet që synonte të ishte ndër qendrat më të rëndësishme politike dhe kulturore të Italisë Veriore.

 

Gotika e pazakontë e Italisë

Ndryshe nga shumica e katedraleve italiane, Duomo di Milano u ndërtua në stil gotik, i frymëzuar nga traditat e Evropës Veriore. Materiali kryesor ishte mermeri i bardhë-rozë i, i transportuar përmes kanaleve drejt qytetit. Ky zgjedhim i guximshëm i dha katedrales Kandolias një pamje unike, të ndritshme dhe pothuaj eterike.

 

Ndërtimi që zgjati 6 shekuj

Ndërtimi i katedrales zgjati gati gjashtë shekuj. Arkitektë, skulptorë dhe mjeshtër nga Italia, Franca, Gjermania dhe Zvicra kontribuuan në faza të ndryshme të punimeve. Fasada kryesore u përfundua vetëm në fillim të shekullit XIX, gjatë sundimit të Napoleon Bonapartit, i cili kërkoi që Milano të kishte një katedrale të denjë për statusin e tij perandorak.

 

Pikturat dhe autorët

Pikturat e Katedrales së Milanos nuk janë fryt i një dore të vetme, por i një kolektivi historik artistësh, që përfaqësojnë kalimin nga gotika e vonë te Rilindja dhe manierizmi lombard.

Ndër emrat më të rëndësishëm që kanë kontribuar në dekorimin piktorik të katedrales përmenden:

-Mikelino da Bezoco (shek. XV), një nga figurat kyçe të gotikës lombarde, i njohur sidomos për kontributin e tij në xhama shumëngjyrësh dhe skena biblike me ndjeshmëri delikate narrative.

-Xhovani da Monte dhe Vinçenco Fopa, që përfaqësojnë kalimin drejt gjuhës së hershme të Rilindjes në Lombardi.

-Kamilo dhe Xhulio Çezare Prokaçini (shek. XVI–XVII), autorë të disa prej pikturave monumentale të altarëve, me një stil dramatik dhe emocional, tipik për epokën e Kundërreformës.

-Pelegrino Tibaldi, i njohur për ndikimin manierist dhe fuqinë kompozicionale në skenat fetare.

 

Xhamat shumëngjyrësh

Një kapitull më vete janë dritaret monumentale me xhama shumëngjyrësh, ndër më të mëdhatë në Evropë. Ato janë realizuar nga mjeshtër italianë dhe veriore nga shekulli XV deri në shekullin XX, dhe përshkruajnë skena nga Bibla, Apokalipsi dhe jeta e shenjtorëve.

Në Duomo, drita nuk është thjesht ndriçim — është pikturë e gjallë, që ndryshon me orët e ditës dhe i jep hapësirës një dimension mistik.

Së bashku, pikturat, xhamat dhe dekorimet e brendshme e shndërrojnë Katedralen e Milanos në një muze të heshtur të artit sakral lombard, ku çdo epokë ka lënë gjurmën e saj, pa e prishur unitetin e madhështisë.

 

Statujat dhe majat

Duomo-ja numëron mbi 3.400 statuja dhe rreth 135 maja, duke e bërë një nga katedralet më të pasura në dekor skulpturor në botë. Në majën më të lartë, rreth 108 metra mbi tokë, qëndron statuja e artë e Madonnina-s (1774), simboli i qytetit dhe mbrojtësja e tij shpirtërore.

 

Brendësia dhe thesaret

Brendësia e katedrales është po aq madhështore sa pamja e jashtme: kolona gjigante, dritare të mëdha me xhama shumëngjyrësh — ndër më të mëdhatë në Evropë — dhe vepra arti që përshkojnë shekuj historie. Një nga reliket më të çmuara është gozhda e supozuar e Kryqit të Krishtit, e ruajtur mbi altarin kryesor.

 

Duomo sot

Sot, Katedralja e Milanos është jo vetëm një vend kulti, por edhe një simbol identitar i qytetit dhe një nga monumentet më të vizituara të Italisë. Ajo qëndron si dëshmi se arti dhe besimi mund të mbijetojnë kohën, duke u përshtatur me të, por pa humbur kurrë madhështinë.

Duomo di Milano mbetet një libër i hapur prej mermeri: kush di ta lexojë, do të gjejë aty historinë e një qyteti, ëndrrat e një populli dhe hijen e përjetshme të qiellit mbi gur.

“Jezusi” i Franko Cefirelit, humanizimi i së shenjtës në një epokë zhurme

Nga Leonard Veizi

 

Kur në vitin 1977, Franko Cefireli solli në dritë “Jezusin e Nazaretit”, ai nuk po dorëzonte thjesht një tjetër projekt kinematografik; ai po hartonte një testament të ri mes besimit estetik dhe etikës njerëzore. Në një peizazh filmik ku figura e Krishtit kishte mbetur e pezullt — herë e humbur në madhështinë pompoze të epikës hollivudiane të viteve ’50, e herë e zbërthyer përmes thjerrëzës subversive dhe provokimit intelektual të Pasolinit — Cefireli guxoi të kërkonte një rrugë tjetër, më intime…

 

..Regjisori italian kreu një akt thuajse alkimik: ai e shkundi pluhurin e shekujve nga ikonografia e ngrirë e katedraleve, duke i dhënë frymë e mish një figure që deri atëherë i përkiste vetëm qetësisë së muzeve apo kishave. Krishti i tij nuk ishte një hije e largët dhe e paarritshme, por një qenie drite që ecën mes pluhurit të rrugicave të Galilesë, duke i kthyer mrekullisë dimensionin e saj më të thellë: atë të takimit njerëzor. Në dorën e Cefirelit, kamera nuk ishte thjesht një mjet vëzhgues, por një penatë që pikturonte me dritëhije lëkundjen mes hyjnores që zbret në tokë dhe njerëzores që vuan, dashuron dhe shpreson.”

Franco Zeffirelli dhe Robert Powell në Jezusi i Nazaretit - 1977

 

Midis historisë dhe mistikës

Në një kohë kur spektakli shpesh e gëlltit kuptimin, Cefireli zgjodhi të ecte ngadalë. Ai e kuptoi se për të treguar “Lajmin e Mirë” nuk duheshin krisma, por solemnitet. Duke i dhënë hapësirë fjalës, heshtjes dhe mbi të gjitha shikimit, regjisori italian ndërton një urë komunikimi mes Lindjes së Mesme të shekullit të parë dhe shikuesit modern.

Filmi nuk kërkon tronditjen përmes mrekullive si efekt special, por përmes përulësisë së tyre. Jezusi i Robert Powell-it nuk imponohet; ai rrezaton. Sytë e tij — të qetë, të palëkundur, pothuajse jashtëkohorë — janë boshti moral i filmit, një dritë që nuk verbon, por orienton. Cefireli shmang heroizmin e zhurmshëm dhe e vendos Krishtin në një humanitet të prekshëm: ai dëgjon, ai dyshon në kopshtin e Gjetsemanit, ai ndien peshën fizike të drurit. Kjo është forca e vërtetë e veprës: shenjtëria që lind nga dhembshuria, jo nga fuqia.

 

Pushteti, frika dhe rrënimi i dogmës

Në rrafshin editorial, filmi flet po aq për pushtetin sa edhe për shpirtëroren. Autoritetet fetare dhe politike të kohës — Sinedri dhe Roma — paraqiten jo si karikatura të thjeshta të së keqes, por si mekanizma kompleksë, të frikësuar nga një e vërtetë që nuk pranon vargonjtë e status-kuosë.

Këtu, Jezusi nuk kryqëzohet vetëm për blasfemi; ai kryqëzohet sepse prish ekuilibrat e rremë. Ai e vendos njeriun mbi dogmën dhe mëshirën mbi ligjin e verbër. Ky mesazh mbetet i mprehtë edhe sot, në një epokë ku rregullat dhe burokracitë shpesh përdoren si maska për të fshehur mungesën e drejtësisë dhe dehumanizimin e tjetrit.

 

Darka e fundit

Nëse ka një moment ku Cefireli arrin të shkrijë mjeshtërinë e tij skenike me dritëhijet e Karavaxhos, ai është “Darka e Fundit”. Kjo skenë nuk trajtohet si një pikturë statike, por si një pasazh i dendur me tension njerëzor. Nuk ka asgjë festive në atë mjedis të errët, të ndriçuar vetëm nga flaka e qirinjve; aty mbretëron një trishtim i pashmangshëm, një parandjenjë e lamtumirës.

Thyerja e bukës nuk shfaqet thjesht si rit teologjik, por si një akt i fundit dashurie mes një mësuesi dhe miqve të tij. Kamera kap dridhjen e duarve, djersën në ballin e dishepujve dhe shikimin depërtues të Jezusit që, edhe pse e di tradhtinë që po vjen, nuk zgjedh dënimin, por sakrificën. Në këtë darkë, Krishti i Cefirelit zhvishet nga çdo petk hyjnor për t’u shfaqur si njeriu që po ndahet nga jeta, duke e shndërruar bukën dhe verën në simbole të një pranie që do të mbetet përtej vdekjes.

 

Estetika e shkretëtirës

Cefireli, mjeshtër i teatrit dhe operës, e trajton hapësirën si një skenë morale. Peizazhet e Judesë — të filmuara në Tunizi dhe Marok — janë të thata, por asnjëherë të zbrazëta; ato pasqyrojnë etjen e brendshme të një populli për kuptim dhe shpresë.

Në këtë kuadër, muzika e Moris Zhar-it nuk komenton dhe nuk dikton emocionin; ajo shoqëron rrugëtimin si një psalm që rrjedh nën zë, duke i dhënë frymëmarrje momenteve më dramatike pa rënë në patos të tepruar.

 

Kryqëzimi si ulërimë e heshtur

Tek Xefireli, Kryqëzimi zhvishet nga çdo zbukurim. Golgota nuk është podium lavdie, por vend pluhuri, gjaku dhe braktisjeje. Regjisori shmang “pornografinë e dhimbjes”, duke u përqendruar te pesha e heshtjes hyjnore.

Jezusi mbi kryq nuk është më mësuesi elokuent i Galilesë, por njeriu i thyer fisnikërisht, i cili në kulmin e agonisë shqipton fjalët e faljes. Lotët e Marisë nuk kërkojnë britma; shikimi i centurionit mjafton për të kuptuar se po vdes diçka më e madhe se një trup. Kryqëzimi nuk është fundi i një biografie, por dështimi i dhunës përballë dashurisë.

 

Një trashëgimi e përhershme

Në fund, “Jezusi i Nazaretit” mbetet një ftesë për reflektim, jo për konsum kulturor. Ai nuk kërkon të bindë përmes indoktrinimit, por të prekë përmes ndjeshmërisë. Në një botë që flet me zë të lartë dhe dëgjon pak, Cefireli na kujton se e vërteta shpesh vjen në heshtje — dhe se forca më e madhe e besimit është aftësia për të parë tjetrin, para së gjithash, si njeri.

Kjo e bën filmin jo thjesht një klasik fetar të arkivave televizive, por një editorial të përhershëm mbi dinjitetin njerëzor dhe nevojën universale për dritë në kohë errësire.

 

Impresione/ Katedralja e Shën Patrikut, një margaritar gotik në zemër të Nju Jorkut

 “Nëse Manhattan-i është mushkëria që merr frymë me shpejtësi, Shën Patriku është rrahja e ngadaltë e zemrës që të kujton se njeriu ka nevojë edhe për ndalesa, jo vetëm për nxitim.”

 

Nga Leonard Veizi

 

Në zemër të Manhattanit, mes të zhurmës, trafikut dhe dritave që kurrë nuk shuhen, e mes ndërtesave që prekin retë, qëndron Katedralja e Shën Patrikut, si një kështjellë shpirtërore që i bën ballë kohës, ndryshimeve dhe zhurmës që rrethon Qendrën e Qytetit, a si një ishull paqeje, shpirtërore dhe historie. E vendosur në Avenunë e Pestë, midis Rrugëve 50 dhe 51, përballë Qendrës Rockefeller, katedralja qëndron si dëshmi e qëndresës, besimit dhe identitetit të emigrantëve irlandezë që e themeluan dhe si qendra shpirtërore e katolikëve të metropolit…

 

…Si një turist tranzitor a udhëtar i humbur në vorbullën e “Fifth Avenue”, mjafton të kapërcesh pragun e këtyre portave të rënda prej bronzi për të ndjerë sesi pesha e qytetit zhduket, duke u zëvendësuar nga një heshtje monumentale që të bën të harrosh se jashtë njerëzit nxitojnë drejt të ardhmes.  Për udhëtarin që vjen nga rrugët e mbushura me xham dhe çelik, takimi me gurin e ftohtë dhe vjetërinë e katedrales është një goditje e ëmbël për shqisat: Zhurma e sirenave dhe takat që përplasen mbi asfalt zëvendësohen papritur nga jehona e lehtë e hapave mbi mermer dhe pëshpërimat që humbasin në lartësinë e qemerëve. Sytë nuk ngopen duke ndjekur vijat neogotike që ngjiten drejt tavanit, ndërsa drita që depërton përmes xhameve të ngjyrosura (stained glass) vizaton mbi dysheme një hartë ngjyrash, që duket sikur lidh tokën e zhurmshme me qetësinë e qiellit. Brenda këtyre mureve, koha nuk matet me orët e shpejta të Wall Street-it, por me qirinjë që digjen ngadalë, duke i ofruar çdo turisti një moment reflektimi, pavarësisht besimit që ai mbart.

 

Historia

Ndërtimi i katedrales, – mes viteve 1842-1864. – ishte ide e Arkiveshkvit John Hughes, i njohur si “Dageri i Nju Jorkut”—një figurë që pa te kisha jo thjesht vendin e lutjes, por edhe simbolin e qëndresës, identitetit dhe besimit të emigrantëve irlandezë që po vendoseshin në Nju Jork. Guri i parë u vendos më 15 gusht 1858, me qëllimin që kisha e re të ishte më e madhe, më e lartë dhe më madhështore se kishat që kishin katolikët gjeri atëherë.

 

Arkitektura

Projektuesi i katedrales, James Renwick Jr., ishte i frymëzuar nga katedralet gotike evropiane, si Këlni, Amiens, dhe Reims. Ndërtesa u realizua në stil neogotik, me:

-Harkada me majë, që i japin lartësi dhe hijeshi.

-Harkore fluturues, që përforcojnë muret dhe lejojnë që dritaret të zgjerohen.

-Dritare me qelq me njolla, që pikturojnë dritën natyrore me ngjyrat e shenjtorëve, skenave biblike, dhe figurave kishtare.

-Dy kulla 100 metra të larta, që qëndrojnë si dy majat që lartojnë katedralen nga mesi i lagjes Manhattan.

Katedralja mund të mbajë rreth 2,400 persona, duke qenë një nga katedralet më të mëdha katolike në SHBA.

 

Materiali

Katedralja u ndërtua nga mermari i Tuckahoe (Nju Jork) dhe Massachusetts, që i jep ndërtesës një ngjyrë të bardhë që ndryshon me dritën, nga perla e ftohtë në agim, te e arta nën rrezet e perëndimit. Brenda, katedrale ka:

-Një nef që arrin 60 metra gjatësi, me kolona që duken si trungje të larta që mbajnë qemerin.

-Një altar që qëndron nën një baldekin gotik, i gdhendur me detaje të imta.

-Një organo gjigande, që përdor rreth 9,000 tuba dhe që lëshon tinguj që jehojnë nga qemeret e larta. I prodhuar nga organi G.W. Kimball (dhe i rinovuar nga firma e njohur Aeolian-Skinner), organoa përdoren si për meshë, ashtu edhe për koncertet që organizohen brenda katedrales. Tingulli i organos, që jehojë nën qemeret gotike, i jep liturgjive një solemnitet unik, që prek thellë shpirtin e besimtarit.

 

Atmosfera

Sapo hyn brenda, zhurma e Qendrës Rockefeller dhe e Avenysë së Pestë venitet, sikur katedralja formon një flluskë paqeje. Drita që depërton nga dritaret me mozaikë multngjyrëshe krijon një atmosferë thuajse mistike, që i fton besimtarët dhe vizitorët të reflektojnë, të luten, dhe të gjejnë qetësi. Por Katedralja e Shën Patrikut nuk shquhet vetëm për arkitekturën e saj madhështore, por edhe për veprat e artit që stolisin brendësinë e saj, që nga skulpturat, pikturat, dritaret me njolla, e deri te orenditë liturgjike.

 

Dritaret me ngjyra

Një nga elementët më tërheqës që syri pikas sapo hyn brenda katedrales, janë dritaret me qelq me njolla, që lartësohen përgjatë mureve. Ato u realizuan nga punishte të njohura evropiane, si Charlyier & Lorin nga Chartres (Francë) dhe Nicholas & Co. nga Birmingham (Angli). Dritaret paraqesin skena nga Bibla, jetët e shenjtorëve, dhe simbolet e krishterimit, që, nën dritën që depërton nga jashtë, i japin katedrales një atmosferë shpirtërore, gati mistike. Këto dritareve i japin brendësisë një atmosferë evropiane mes rrokaqiejve amerikanë.

 

Skulpturat

Brenda katedrales gjenden një sërë skulpturash të shenjtorëve, që qëndrojnë si roje shpirtërore. Një nga më të shquarat është statuja e Zonjës Mari, e vendosur pranë Altarit të Zonjës, që paraqet Virgjërën me Krishtin Fëmijë, gdhendur me mjeshtëri nga mermeri i bardhë. Një tjetër skulpturë që tërheq vëmendjen është përmendorja e Shën Patrikut, shenjtit mbrojtës të Irlandezëve, që qëndron pranë hyrjes, duke bekuar besimtarët që hyjnë.

 

Pikturat dhe relievet

Në brendësi, katedralja ka edhe piktura që zbukurojnë muret e kapelave anësore. Disa syresh paraqesin skena nga jeta e Krishtit, nga Lindja, Kryqëzimi, Ringjallja, dhe Ngjitja. Relievet — gdhendje që dalin nga guri — zbukurojnë altaret, katedrën dhe portat, duke pasuruar narrativën biblike që përshkon gjithë ndërtesën.

 

Altari i lartë

Një nga pikat qendrore që tërheq vëmendjen sapo hyn, është Altari i Madh, i gdhendur në mermer italian. Mbi të lartësohet një baldekin gotik, që i jep vendit të shenjtë lartësinë dhe solemnitetin që i takon. Ky baldekin, i zbukuruar me gdhendje të imta, figura shenjtorësh dhe majëzat karakteristike gotike, formon një kornizë madhështore që rrethon Sakramentin e Shenjtë.

 

Kapela e Zonjës

Pas Altarit të Lartë, qëndron Kapela e Zonjës, kushtuar Virgjërës Mari. Kjo kapelë, që u shtua nga 1901-1906, përbën një nga perlat e katedrales. E zbukuruar me dritare me njolla që paraqesin skena nga jeta e Zonjës, me skulpturën që qëndron mbi altar, dhe me gdhendje që pasqyrojnë delikatesën, pastërtinë dhe rolin ndërmjetës të Shën Mërisë, kapela shërben si vend për lutje, reflektim, dhe paqe.

 

Roli sot

Sot katedralja përdoret për mesha, pagëzime, dasma, dhe ceremoni mortore, por edhe si destinacion turistik, që tërheq rreth 5 milionë vizitorë nga e gjithë bota çdo vit. Ajo qëndron si një nga simbolet më të qëndrueshme të Nju Jorkut, që pasqyron si besimin, ashtu edhe multiculturalizmin, që e karakterizon këtë metropol.

Katedralja e Shën Patrikut qëndron si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës kishtare neogotike në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfaqëson një urë mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes traditës dhe modernitetit, mes besimit dhe jetës urbane që vrapon pa pushim rrotull saj.

Aneks kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – në St. “Patrick’s Cathedral”

Shën Tereza e Kalkutës

Brenda Katedrales Shën Patriku, ekziston edhe një aneks i veçantë kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – figurës që me veprën e saj humanitare u shndërrua në ikonë të dhembshurisë dhe shërbimit ndaj të varfërve.

Nënë Tereza e vizitoi Katedralen Shën Patriku disa herë, veçanërisht gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork. Ajo u prit nga klerikët, besimtarët dhe nga kardinalë që shërbenin atje, si shenjë respekti dhe nderimi për veprën e saj. Pas shenjtërimit të Nënës Terezë, katedralja vendosi t’i kushtonte asaj një vend të veçantë, që besimtarët të luteshin, të reflektonin dhe të nderonin figurën e shenjtores.

Aneksi i Nënës Terezë qëndron në njërën nga kapelat anësore. Aty gjendet:

Një portret i Nënës Terezë, që e paraqet me rrojen e saj karakteristike të bardhë me vija blu.

Një relike (një copë e veshjes që përdorte, p.sh. një pjesë e sarit) që i lejon besimtarët të kenë një kontakt fizik me shenjtoren.

Një pllakë përkujtimore, që shënon qëndrimin e saj, shërbimin dhe shenjtërimin nga Kisha Katolike.

Aneksi i Nënës Terezë ka një atmosferë paqeje, përulësie dhe reflektimi, që qëndron si një oaz shpirtëror brenda lëvizjes dhe zhurmës që rrethon katedralen.

Njerëzit që vijnë — besimtarë, turistë, kalimtarë — qëndrojnë para portretit, luten, ndezin qirinj dhe gjejnë atje qetësinë që kërkojnë.

Nënë Tereza, si figurë që gëzonte respekt universal, e ka vizituar Katedralen e Shën Patrikut (St. Patrick’s Cathedral) disa herë gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork.

 

1976 – Vizita e parë

Nënë Tereza ishte ftuar nga autoritetet kishtare të Nju Jorkut dhe nga Kardinali Terence Cooke, që në atë kohë ishte Arqipeshk i Nju Jorkut. Gjatë qëndrimit të saj, ajo mori pjesë në meshën që u kremtua nga Kardinali Cooke në katedrale. Njerëzit u mblodhën nga të gjitha anët e qytetit për të parë nga afër murgeshën që ishte shndërruar në simbol të dhembshurisë.

 

1985 – Ceremonia e nderit nga Presidenti Ronald Reagan

Nënë Tereza u nderua nga Presidenti Ronald Reagan me Medaljen Presidenciale të Lirisë (Presidential Medal of Freedom), si shenjë vlerësimi për shërbimin që i bënte njerëzve më të varfër. Gjatë qëndrimit të saj, Nju Jorku organizoi edhe një meshë falënderimi në katedrale, ku morën pjesë autoritete kishtare, politike, si edhe qindra besimtarë. Nënë Tereza, me thjeshtësinë që e karakterizonte, u lut që dashuria dhe shërbimi të mbizotëronin kudo.

 

1997 – Vizita e fundit

Pak para vdekjes, Nënë Tereza u kthye sërish në Nju Jork dhe kaloi nga katedralja. Edhe pse ishte e dobët fizikisht, prania e saj u prit me nderim nga besimtarët. Ajo u ndal për t’u lutur, për të bekuar turmat që ishin mbledhur, dhe për të lënë mesazhin që dashuria, shërbimi dhe dhembshuria qëndrojnë përtej të gjitha ndasive. Kjo ishte edhe lamtumira e saj me katedralen, vend që e nderoi si shenjtore që ishte. Në Katedralen e Shën Patrikut, Nënë Tereza gjeti gjithmonë një shtëpi shpirtërore, ku mesha, lutjet dhe prania e saj u bënë pjesë e historisë kishtare të Nju Jorkut. Ajo qëndroi si një urë mes të varfërve dhe të pasurve, mes besimtarëve dhe jobesimtarëve, duke treguar që dashuria dhe shërbimi i të dobëtit qëndrojnë në zemër të mesazhit të Krishtit.

 

 

 

“Beteja e Shinave”, lufta e heshtur e Rezistencës Franceze

 

Nga Leonard Veizi
 
Në vitin 1946, vetëm një vit pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, kinemaja franceze solli një nga veprat më të fuqishme dhe më të heshtura të kujtesës kolektive: “La Bataille du rail” e cila në shqip vjen “Beteja e Shinave”, me regji të René Clément. Ky film nuk është thjesht një rrëfim lufte; ai është një monument i përulur i rezistencës civile, një elegji për heronjtë anonimë që vepruan larg frontit, në stacione të vogla, në tunele, në ndalesa pa emër.
Filmi përqendrohet te punëtorët e hekurudhave franceze, njerëz të zakonshëm që shndërrohen në nyje vitale të Rezistencës Franceze. Ata sabotuan transportet ushtarake gjermane, vonuan trenat, shkatërruan shina dhe komunikime, duke ndikuar drejtpërdrejt në suksesin e Pushtimit të Normandisë nga Aleatët. Lufta, këtu, nuk zhvillohet në fushëbeteja epike, por në gjeste të vogla, të rrezikshme dhe shpesh fatale.
Një nga veçoritë më domethënëse të filmit është përdorimi i punëtorëve të vërtetë hekurudhorë si aktorë. Kjo zgjedhje i dha veprës një autenticitet brutal: fytyrat nuk janë të stërvitura për kamerën, por të gdhendura nga puna, frika dhe përgjegjësia. Kamera e Clément-it nuk idealizoi, nuk sentimentalizoi. Ajo vëzhgoi, dokumentoi, ndoqi ritmin mekanik të trenave dhe ankthin njerëzor që fshihej pas tyre.
Një nga elementët më tronditës të Betejës së Shinave është besnikëria ekstreme ndaj realitetit. Skenat kyçe nuk u ndërtuan për kamerën, por u jetuan ashtu siç ndodhnin në luftë: pa efekte speciale, pa iluzione teknike. Treni që shkatërrohet në film ishte një tren i vërtetë, i hedhur realisht në luginë, duke e kthyer aktin filmik në një gjest pothuajse dokumentar. Edhe në skenat e betejës nuk ka simulim – municioni i përdorur ishte i vërtetë, sepse paradoksalisht, në Francën e sapodalë nga lufta, fishekët realë gjendeshin më lehtë sesa municionet bosh. Kjo zgjedhje e rrezikshme e Clément-it i jep filmit një tension të pakrijueshëm artificialisht: kamera nuk regjistron një spektakël, por një copë realitet të zhveshur nga çdo mbrojtje estetike.
Shpesh “Beteja e Shinave”është krahasuar me neorealizmin italian, por kjo lidhje është vetëm pjesërisht e saktë. Ndryshe nga dramat intime të De Sica-s apo Rossellini-t, filmi i Clément-it është më afër traditës dokumentare: struktura e tij kolektive, mungesa e një protagonisti të vetëm dhe theksi mbi veprimin e organizuar e afrojnë atë me kronikën filmike. Është një film ku individi shkrihet në trupin e rezistencës, ashtu si një shinë në rrjetin hekurudhor.
Suksesi i filmit në Festivalin e Kanës në vitin 1946 – ku fitoi Prix International du Jury dhe Çmimin për Regjinë më të Mirë – nuk ishte vetëm një vlerësim artistik, por edhe një akt simbolik. Franca e pasluftës po kërkonte rrëfime që të rindërtonin dinjitetin e saj moral, dhe “La Bataille du rail” ofroi pikërisht këtë: një histori ku heroizmi nuk bërtet, por punon në heshtje.
Shpërndarja e filmit në Shtetet e Bashkuara në vitin 1949 e ktheu atë në një dëshmi ndërkombëtare të rezistencës evropiane, duke i kujtuar publikut amerikan se fitorja ndaj nazizmit ishte rezultat i një bashkëpunimi global, ku edhe punëtorët e hekurudhave kishin qenë ushtarë pa uniformë.
Dy bashkë-skenaristët e filmit, René Clément dhe Colette Audry, botuan skenarin e tyre të adaptuar në një roman tre vjet pas publikimit të filmit, në vitin 1949,
“La Bataille du rail” është trasmetuar edhe në kinematë shqiptare si dhe në ekranin e televizionit zyrtar të para viteve 1990.
Sot, Beteja e Shinave mbetet një film thelbësor jo vetëm për historinë e kinemasë, por edhe për mënyrën se si arti mund të ruajë kujtesën e rezistencës. Ai na kujton se luftërat nuk fitohen vetëm me armë, por edhe me guximin e heshtur të atyre që dinë se një tren i ndalur në kohën e duhur mund të ndryshojë rrjedhën e historisë.

Xhorxh Oruelli, anatomia e pushtetit ose roja e fundit e së vërtetës

U lind më 25 qershor 1903 në Indi, por  vdiq me 21 janar 1950 ne Londër

  

Nga Leonard Veizi

 

“Të gjithë kafshët janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat”. Kjo sentencë u ngrit në pjedestal. Dhe nuk është thjesht cinizëm letrar, por diagnozë e saktë e pushtetit që përdor barazinë si maskë për privilegjin...

 

..Ka shkrimtarë që thjesht i përkasin kohës së tyre. Por ka dhe të tjerë që duken sikur e kanë përgjuar të ardhmen. Xhorxh Oruelli është nga këta të fundit. Ai nuk shkroi për të zbukuruar realitetin, por për ta zhveshur atë deri në kockë, për t’i hequr maskat dhe për të treguar fytyrën e vërtetë të pushtetit. Në një shekull të përgjakshëm, ku ideologjitë premtuan shpëtim dhe prodhuan kampe, frikë dhe heshtje, Oruelli u bë roja i fjalës së lirë dhe i së vërtetës së pambrojtur.

 

Fillimet

I lindur si Erik Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike, ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.

Përpara se të shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas, në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.

Kthesa e madhe erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje, në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër, shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe  këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.

 

“Ferma e Kafshëve”

Kjo e vërtetë merr formë të përkryer në “Ferma e Kafshëve”, një libër i vogël në pamje, por shkatërrues në përmbajtje. Revolta e kafshëve kundër zotit Xhons nis si ëndërr çliruese dhe përfundon si makth. Derrat që premtojnë barazi përfundojnë duke e uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit të tyre. Oruelli nuk shkruan thjesht për Revolucionin Rus, por për çdo revolucion që harron njeriun në momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhëresave në murin e fermës është një nga skenat më të frikshme të letërsisë moderne, sepse aty vritet kujtesa, dhe pa kujtesë, e vërteta nuk ka më mbrojtje. Fjalia e fundit, se të gjithë janë të barabartë por disa më të barabartë se të tjerët, nuk është satirë. Është epitafi i çdo utopie të tradhtuar.

 

“1984”

Nëse “Ferma e Kafshëve” është shikim pas, “1984” është shikim drejt humnerës që na pret. I shkruar në vetminë e ishullit Jura, ndërsa trupi i autorit po shuhej nga tuberkulozi, ky roman nuk është fantazi, por paralajmërim. Në botën e 1984 pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kërkon nënshtrimin e mendjes. Vëllai i Madh nuk është njeri, por prani e përhershme. Gjuha e Re nuk është thjesht reformë gjuhësore, por projekt për të shkatërruar mendimin. Mendimi i Dyfishtë është dhuna më e rafinuar, sepse e detyron individin të gënjejë veten dhe ta quajë këtë të vërtetë.

Fundin e romanit Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut modern.

Stili i tij është i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin. Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.

Xhorxh Oruell, ka shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.

 

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.

Në këtë kuptim, Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.

Rudiard Kipling, ca fjalë “të varfra” për një poemë madhështore

Nga Leonard Veizi

Nëse do të duhej një material letrar ku të bashkoheshin arsyeja, morali, prakticiteti dhe vetë filozofia e jetës, do të mjaftonte të lexoheshin 33 vargjet e poemës “If” të Rudiard Kiplingut. Një poezi që në shqip ka ardhur si “Nëse” ose, në përkthimin tashmë të kanonizuar, “Në mundsh”.

Në mundsh ta ruash arsyen, kur bota humbet fillin

e fajin ty ta hedh dhe vetes t’i besosh,

sa herë tek ti dyshojnë e s’të përfillin,

por edhe dyshimet drejt t’i gjykosh…

Këto janë vargjet e poetit brilant britanik Rudiard Kipling. Poezia e tij ishte më shumë se e famshme — dhe sot është edhe më tepër sesa në kohën kur u shkrua. Një “poemë” që më ka mahnitur gjithmonë, qoftë kur e lexoja vetë nën zë, qoftë kur e dëgjoja të interpretuar nga të tjerë. Në shqip ajo ka ardhur përmes përkthimeve të mjeshtërve të mëdhenj Fan Noli dhe Robert Shvarci.

Në mundsh të rrish në pritje, nga pritja pa u lodhur,

e, kur t’urrejnë, urrejtje mos t’ushqesh,

madje, ndaj shpifjeve të rrish pa folur,

me thjeshtësi, me to pa rënë ndesh…

Janë dy përkthime që, në mënyra të ndryshme dhe po aq të njëjta, i kanë dhënë jetë një poezie që vlen njësoj si për baballarët, ashtu edhe për bijtë e tyre. Dhe ndërsa Noli do ta sillte në një variant tosk të shqipes, “Në munç”, Shvarci do të ishte më afër gjuhës së njësuar: “Në mundsh”.

Në mundsh t’mendosh, por jo gjer në shkatërrim,

të ëndërrosh, por jo si rob ëndërrimesh,

dhe t’i trajtosh njëlloj e pa dallim

ngadhnjim e shpartallim, burim mashtrimesh…

Rudiard Kipling e shkroi këtë poezi në vitin 1895, kur ishte në të tridhjetat e tij. Por magjia e saj u përhap shumë shpejt dhe mori domethënien e vet për këdo që hynte brenda saj.

Në durofsh dot thëniet e tua të drejta

në kurthe për trutharët, kopuket që t’i kthejnë,

t’i shohësh të thyera gjërat më të shtrenjta

e prapë t’i ndërtosh me vegla që nuk vlejnë…

Për shumëkënd, poezia është një platformë, një refleksion marramendës, ku në pak vargje të sintetizuara jepet leksioni i çmuar për baballarët e për çdo fëmijë: cilat janë parimet në jetë për t’u bërë një burrë me “rr” të fortë.

Në mundsh fitoret që ke korrur t’i flijosh

si në kumar, në një të vetme lojë,

të rrezikosh, të humbasësh e prapë t’ia fillosh,

dhe humbjen kurrë të mos e zësh në gojë…

Rudiard Kipling ishte gazetar, shkrimtar, tregimtar, poet dhe novelist. U lind në Bombei-n e dikurshëm të Indisë,e që sot quhet Mumbai, një vend që frymëzoi shumë nga veprat e tij. Por ai udhëtoi në të gjithë botën, duke shkruar vazhdimisht.

Në i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemër

të të shërbejnë edhe kur gjithçka duket e kotë,

e të qëndrosh kur s’ke asgjë më veç vullnetit,

që vetëm fjalën “Qëndro!” gjithmonë të thonë…

Por Kipling njihet edhe për vepra të tjera po aq të jashtëzakonshme, të cilat na kanë bërë të ëndërrojmë aventura të çuditshme e të paharrueshme, si në rastin e “Libri i Xhunglës” apo “Kapiteni Guximtar”. Proza e tij na jep një pasqyrë të jashtëzakonshme të jetës së botës indiane, por edhe të jetës së ushtarëve britanikë, e posaçërisht të botës së fëmijëve dhe të kafshëve, sidomos pas një qëndrimi disa­vjeçar në Afrikë.

Në mundsh të flasësh me maskarenj, por nderin tënd ta ruash,

e t’ecësh përkrah mbretit pa krenari që të verbon…

Nëse armiku apo miku s’të bëjnë dot të vuash,

dhe gjithkënd e çmon, por veç sa meriton…

Kipling ishte fitues i Çmimit Nobel për Letërsi në vitin 1907. Ky çmim iu dha për veprën e tij, ndër të tjera edhe për “The Jungle Book” apo “Libri i Xhunglës”. Rudiard Kipling mbetet laureati më i ri i Nobelit për Letërsi, të cilin e fitoi në moshën 41-vjeçare.

Në mundsh t’i mbushësh ti minutat aq të rënda

me vepra që peshojnë dije dhe mos kij asnjë dyshim,

se jotja do të jetë Bota, me ç’ka brenda,

dhe NJERI do të jesh, o biri im!

“Më tregoni gjashtë vitet e para të jetës së një fëmije dhe pastaj unë do t’ju tregoj pjesën tjetër”, ka shkruar Kipling. Ai e shkroi “If” si një elegji me filozofi personale. Megjithatë, jeta e tij njohu edhe dhimbje të thella: ai përjetoi vdekjen e djalit të tij 18-vjeçar gjatë Luftës së Parë Botërore, dhe më herët kishte duruar edhe humbjen e vajzës së tij shtatëvjeçare, Jozefinës.

Rudiard Kipling vdiq në Londër në vitin 1936, pasi kishte jetuar 70 vjet nga jeta e tij.

Në një sondazh të kryer nga BBC në vitin 1996, “If” u votua si poezia më e preferuar në Mbretërinë e Bashkuar, duke fituar dy herë më shumë vota se poezia e renditur në vendin e dytë.