“Jezusi” i Franko Cefirelit, humanizimi i së shenjtës në një epokë zhurme

Nga Leonard Veizi

 

Kur në vitin 1977, Franko Cefireli solli në dritë “Jezusin e Nazaretit”, ai nuk po dorëzonte thjesht një tjetër projekt kinematografik; ai po hartonte një testament të ri mes besimit estetik dhe etikës njerëzore. Në një peizazh filmik ku figura e Krishtit kishte mbetur e pezullt — herë e humbur në madhështinë pompoze të epikës hollivudiane të viteve ’50, e herë e zbërthyer përmes thjerrëzës subversive dhe provokimit intelektual të Pasolinit — Cefireli guxoi të kërkonte një rrugë tjetër, më intime…

 

..Regjisori italian kreu një akt thuajse alkimik: ai e shkundi pluhurin e shekujve nga ikonografia e ngrirë e katedraleve, duke i dhënë frymë e mish një figure që deri atëherë i përkiste vetëm qetësisë së muzeve apo kishave. Krishti i tij nuk ishte një hije e largët dhe e paarritshme, por një qenie drite që ecën mes pluhurit të rrugicave të Galilesë, duke i kthyer mrekullisë dimensionin e saj më të thellë: atë të takimit njerëzor. Në dorën e Cefirelit, kamera nuk ishte thjesht një mjet vëzhgues, por një penatë që pikturonte me dritëhije lëkundjen mes hyjnores që zbret në tokë dhe njerëzores që vuan, dashuron dhe shpreson.”

Franco Zeffirelli dhe Robert Powell në Jezusi i Nazaretit - 1977

 

Midis historisë dhe mistikës

Në një kohë kur spektakli shpesh e gëlltit kuptimin, Cefireli zgjodhi të ecte ngadalë. Ai e kuptoi se për të treguar “Lajmin e Mirë” nuk duheshin krisma, por solemnitet. Duke i dhënë hapësirë fjalës, heshtjes dhe mbi të gjitha shikimit, regjisori italian ndërton një urë komunikimi mes Lindjes së Mesme të shekullit të parë dhe shikuesit modern.

Filmi nuk kërkon tronditjen përmes mrekullive si efekt special, por përmes përulësisë së tyre. Jezusi i Robert Powell-it nuk imponohet; ai rrezaton. Sytë e tij — të qetë, të palëkundur, pothuajse jashtëkohorë — janë boshti moral i filmit, një dritë që nuk verbon, por orienton. Cefireli shmang heroizmin e zhurmshëm dhe e vendos Krishtin në një humanitet të prekshëm: ai dëgjon, ai dyshon në kopshtin e Gjetsemanit, ai ndien peshën fizike të drurit. Kjo është forca e vërtetë e veprës: shenjtëria që lind nga dhembshuria, jo nga fuqia.

 

Pushteti, frika dhe rrënimi i dogmës

Në rrafshin editorial, filmi flet po aq për pushtetin sa edhe për shpirtëroren. Autoritetet fetare dhe politike të kohës — Sinedri dhe Roma — paraqiten jo si karikatura të thjeshta të së keqes, por si mekanizma kompleksë, të frikësuar nga një e vërtetë që nuk pranon vargonjtë e status-kuosë.

Këtu, Jezusi nuk kryqëzohet vetëm për blasfemi; ai kryqëzohet sepse prish ekuilibrat e rremë. Ai e vendos njeriun mbi dogmën dhe mëshirën mbi ligjin e verbër. Ky mesazh mbetet i mprehtë edhe sot, në një epokë ku rregullat dhe burokracitë shpesh përdoren si maska për të fshehur mungesën e drejtësisë dhe dehumanizimin e tjetrit.

 

Darka e fundit

Nëse ka një moment ku Cefireli arrin të shkrijë mjeshtërinë e tij skenike me dritëhijet e Karavaxhos, ai është “Darka e Fundit”. Kjo skenë nuk trajtohet si një pikturë statike, por si një pasazh i dendur me tension njerëzor. Nuk ka asgjë festive në atë mjedis të errët, të ndriçuar vetëm nga flaka e qirinjve; aty mbretëron një trishtim i pashmangshëm, një parandjenjë e lamtumirës.

Thyerja e bukës nuk shfaqet thjesht si rit teologjik, por si një akt i fundit dashurie mes një mësuesi dhe miqve të tij. Kamera kap dridhjen e duarve, djersën në ballin e dishepujve dhe shikimin depërtues të Jezusit që, edhe pse e di tradhtinë që po vjen, nuk zgjedh dënimin, por sakrificën. Në këtë darkë, Krishti i Cefirelit zhvishet nga çdo petk hyjnor për t’u shfaqur si njeriu që po ndahet nga jeta, duke e shndërruar bukën dhe verën në simbole të një pranie që do të mbetet përtej vdekjes.

 

Estetika e shkretëtirës

Cefireli, mjeshtër i teatrit dhe operës, e trajton hapësirën si një skenë morale. Peizazhet e Judesë — të filmuara në Tunizi dhe Marok — janë të thata, por asnjëherë të zbrazëta; ato pasqyrojnë etjen e brendshme të një populli për kuptim dhe shpresë.

Në këtë kuadër, muzika e Moris Zhar-it nuk komenton dhe nuk dikton emocionin; ajo shoqëron rrugëtimin si një psalm që rrjedh nën zë, duke i dhënë frymëmarrje momenteve më dramatike pa rënë në patos të tepruar.

 

Kryqëzimi si ulërimë e heshtur

Tek Xefireli, Kryqëzimi zhvishet nga çdo zbukurim. Golgota nuk është podium lavdie, por vend pluhuri, gjaku dhe braktisjeje. Regjisori shmang “pornografinë e dhimbjes”, duke u përqendruar te pesha e heshtjes hyjnore.

Jezusi mbi kryq nuk është më mësuesi elokuent i Galilesë, por njeriu i thyer fisnikërisht, i cili në kulmin e agonisë shqipton fjalët e faljes. Lotët e Marisë nuk kërkojnë britma; shikimi i centurionit mjafton për të kuptuar se po vdes diçka më e madhe se një trup. Kryqëzimi nuk është fundi i një biografie, por dështimi i dhunës përballë dashurisë.

 

Një trashëgimi e përhershme

Në fund, “Jezusi i Nazaretit” mbetet një ftesë për reflektim, jo për konsum kulturor. Ai nuk kërkon të bindë përmes indoktrinimit, por të prekë përmes ndjeshmërisë. Në një botë që flet me zë të lartë dhe dëgjon pak, Cefireli na kujton se e vërteta shpesh vjen në heshtje — dhe se forca më e madhe e besimit është aftësia për të parë tjetrin, para së gjithash, si njeri.

Kjo e bën filmin jo thjesht një klasik fetar të arkivave televizive, por një editorial të përhershëm mbi dinjitetin njerëzor dhe nevojën universale për dritë në kohë errësire.

 

Impresione/ Katedralja e Shën Patrikut, një margaritar gotik në zemër të Nju Jorkut

 “Nëse Manhattan-i është mushkëria që merr frymë me shpejtësi, Shën Patriku është rrahja e ngadaltë e zemrës që të kujton se njeriu ka nevojë edhe për ndalesa, jo vetëm për nxitim.”

 

Nga Leonard Veizi

 

Në zemër të Manhattanit, mes të zhurmës, trafikut dhe dritave që kurrë nuk shuhen, e mes ndërtesave që prekin retë, qëndron Katedralja e Shën Patrikut, si një kështjellë shpirtërore që i bën ballë kohës, ndryshimeve dhe zhurmës që rrethon Qendrën e Qytetit, a si një ishull paqeje, shpirtërore dhe historie. E vendosur në Avenunë e Pestë, midis Rrugëve 50 dhe 51, përballë Qendrës Rockefeller, katedralja qëndron si dëshmi e qëndresës, besimit dhe identitetit të emigrantëve irlandezë që e themeluan dhe si qendra shpirtërore e katolikëve të metropolit…

 

…Si një turist tranzitor a udhëtar i humbur në vorbullën e “Fifth Avenue”, mjafton të kapërcesh pragun e këtyre portave të rënda prej bronzi për të ndjerë sesi pesha e qytetit zhduket, duke u zëvendësuar nga një heshtje monumentale që të bën të harrosh se jashtë njerëzit nxitojnë drejt të ardhmes.  Për udhëtarin që vjen nga rrugët e mbushura me xham dhe çelik, takimi me gurin e ftohtë dhe vjetërinë e katedrales është një goditje e ëmbël për shqisat: Zhurma e sirenave dhe takat që përplasen mbi asfalt zëvendësohen papritur nga jehona e lehtë e hapave mbi mermer dhe pëshpërimat që humbasin në lartësinë e qemerëve. Sytë nuk ngopen duke ndjekur vijat neogotike që ngjiten drejt tavanit, ndërsa drita që depërton përmes xhameve të ngjyrosura (stained glass) vizaton mbi dysheme një hartë ngjyrash, që duket sikur lidh tokën e zhurmshme me qetësinë e qiellit. Brenda këtyre mureve, koha nuk matet me orët e shpejta të Wall Street-it, por me qirinjë që digjen ngadalë, duke i ofruar çdo turisti një moment reflektimi, pavarësisht besimit që ai mbart.

 

Historia

Ndërtimi i katedrales, – mes viteve 1842-1864. – ishte ide e Arkiveshkvit John Hughes, i njohur si “Dageri i Nju Jorkut”—një figurë që pa te kisha jo thjesht vendin e lutjes, por edhe simbolin e qëndresës, identitetit dhe besimit të emigrantëve irlandezë që po vendoseshin në Nju Jork. Guri i parë u vendos më 15 gusht 1858, me qëllimin që kisha e re të ishte më e madhe, më e lartë dhe më madhështore se kishat që kishin katolikët gjeri atëherë.

 

Arkitektura

Projektuesi i katedrales, James Renwick Jr., ishte i frymëzuar nga katedralet gotike evropiane, si Këlni, Amiens, dhe Reims. Ndërtesa u realizua në stil neogotik, me:

-Harkada me majë, që i japin lartësi dhe hijeshi.

-Harkore fluturues, që përforcojnë muret dhe lejojnë që dritaret të zgjerohen.

-Dritare me qelq me njolla, që pikturojnë dritën natyrore me ngjyrat e shenjtorëve, skenave biblike, dhe figurave kishtare.

-Dy kulla 100 metra të larta, që qëndrojnë si dy majat që lartojnë katedralen nga mesi i lagjes Manhattan.

Katedralja mund të mbajë rreth 2,400 persona, duke qenë një nga katedralet më të mëdha katolike në SHBA.

 

Materiali

Katedralja u ndërtua nga mermari i Tuckahoe (Nju Jork) dhe Massachusetts, që i jep ndërtesës një ngjyrë të bardhë që ndryshon me dritën, nga perla e ftohtë në agim, te e arta nën rrezet e perëndimit. Brenda, katedrale ka:

-Një nef që arrin 60 metra gjatësi, me kolona që duken si trungje të larta që mbajnë qemerin.

-Një altar që qëndron nën një baldekin gotik, i gdhendur me detaje të imta.

-Një organo gjigande, që përdor rreth 9,000 tuba dhe që lëshon tinguj që jehojnë nga qemeret e larta. I prodhuar nga organi G.W. Kimball (dhe i rinovuar nga firma e njohur Aeolian-Skinner), organoa përdoren si për meshë, ashtu edhe për koncertet që organizohen brenda katedrales. Tingulli i organos, që jehojë nën qemeret gotike, i jep liturgjive një solemnitet unik, që prek thellë shpirtin e besimtarit.

 

Atmosfera

Sapo hyn brenda, zhurma e Qendrës Rockefeller dhe e Avenysë së Pestë venitet, sikur katedralja formon një flluskë paqeje. Drita që depërton nga dritaret me mozaikë multngjyrëshe krijon një atmosferë thuajse mistike, që i fton besimtarët dhe vizitorët të reflektojnë, të luten, dhe të gjejnë qetësi. Por Katedralja e Shën Patrikut nuk shquhet vetëm për arkitekturën e saj madhështore, por edhe për veprat e artit që stolisin brendësinë e saj, që nga skulpturat, pikturat, dritaret me njolla, e deri te orenditë liturgjike.

 

Dritaret me ngjyra

Një nga elementët më tërheqës që syri pikas sapo hyn brenda katedrales, janë dritaret me qelq me njolla, që lartësohen përgjatë mureve. Ato u realizuan nga punishte të njohura evropiane, si Charlyier & Lorin nga Chartres (Francë) dhe Nicholas & Co. nga Birmingham (Angli). Dritaret paraqesin skena nga Bibla, jetët e shenjtorëve, dhe simbolet e krishterimit, që, nën dritën që depërton nga jashtë, i japin katedrales një atmosferë shpirtërore, gati mistike. Këto dritareve i japin brendësisë një atmosferë evropiane mes rrokaqiejve amerikanë.

 

Skulpturat

Brenda katedrales gjenden një sërë skulpturash të shenjtorëve, që qëndrojnë si roje shpirtërore. Një nga më të shquarat është statuja e Zonjës Mari, e vendosur pranë Altarit të Zonjës, që paraqet Virgjërën me Krishtin Fëmijë, gdhendur me mjeshtëri nga mermeri i bardhë. Një tjetër skulpturë që tërheq vëmendjen është përmendorja e Shën Patrikut, shenjtit mbrojtës të Irlandezëve, që qëndron pranë hyrjes, duke bekuar besimtarët që hyjnë.

 

Pikturat dhe relievet

Në brendësi, katedralja ka edhe piktura që zbukurojnë muret e kapelave anësore. Disa syresh paraqesin skena nga jeta e Krishtit, nga Lindja, Kryqëzimi, Ringjallja, dhe Ngjitja. Relievet — gdhendje që dalin nga guri — zbukurojnë altaret, katedrën dhe portat, duke pasuruar narrativën biblike që përshkon gjithë ndërtesën.

 

Altari i lartë

Një nga pikat qendrore që tërheq vëmendjen sapo hyn, është Altari i Madh, i gdhendur në mermer italian. Mbi të lartësohet një baldekin gotik, që i jep vendit të shenjtë lartësinë dhe solemnitetin që i takon. Ky baldekin, i zbukuruar me gdhendje të imta, figura shenjtorësh dhe majëzat karakteristike gotike, formon një kornizë madhështore që rrethon Sakramentin e Shenjtë.

 

Kapela e Zonjës

Pas Altarit të Lartë, qëndron Kapela e Zonjës, kushtuar Virgjërës Mari. Kjo kapelë, që u shtua nga 1901-1906, përbën një nga perlat e katedrales. E zbukuruar me dritare me njolla që paraqesin skena nga jeta e Zonjës, me skulpturën që qëndron mbi altar, dhe me gdhendje që pasqyrojnë delikatesën, pastërtinë dhe rolin ndërmjetës të Shën Mërisë, kapela shërben si vend për lutje, reflektim, dhe paqe.

 

Roli sot

Sot katedralja përdoret për mesha, pagëzime, dasma, dhe ceremoni mortore, por edhe si destinacion turistik, që tërheq rreth 5 milionë vizitorë nga e gjithë bota çdo vit. Ajo qëndron si një nga simbolet më të qëndrueshme të Nju Jorkut, që pasqyron si besimin, ashtu edhe multiculturalizmin, që e karakterizon këtë metropol.

Katedralja e Shën Patrikut qëndron si një nga veprat më të mëdha të arkitekturës kishtare neogotike në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfaqëson një urë mes të shkuarës dhe të ardhmes, mes traditës dhe modernitetit, mes besimit dhe jetës urbane që vrapon pa pushim rrotull saj.

Aneks kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – në St. “Patrick’s Cathedral”

Shën Tereza e Kalkutës

Brenda Katedrales Shën Patriku, ekziston edhe një aneks i veçantë kushtuar Nënës Terezë – Shën Terezës së Kalkutës – figurës që me veprën e saj humanitare u shndërrua në ikonë të dhembshurisë dhe shërbimit ndaj të varfërve.

Nënë Tereza e vizitoi Katedralen Shën Patriku disa herë, veçanërisht gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork. Ajo u prit nga klerikët, besimtarët dhe nga kardinalë që shërbenin atje, si shenjë respekti dhe nderimi për veprën e saj. Pas shenjtërimit të Nënës Terezë, katedralja vendosi t’i kushtonte asaj një vend të veçantë, që besimtarët të luteshin, të reflektonin dhe të nderonin figurën e shenjtores.

Aneksi i Nënës Terezë qëndron në njërën nga kapelat anësore. Aty gjendet:

Një portret i Nënës Terezë, që e paraqet me rrojen e saj karakteristike të bardhë me vija blu.

Një relike (një copë e veshjes që përdorte, p.sh. një pjesë e sarit) që i lejon besimtarët të kenë një kontakt fizik me shenjtoren.

Një pllakë përkujtimore, që shënon qëndrimin e saj, shërbimin dhe shenjtërimin nga Kisha Katolike.

Aneksi i Nënës Terezë ka një atmosferë paqeje, përulësie dhe reflektimi, që qëndron si një oaz shpirtëror brenda lëvizjes dhe zhurmës që rrethon katedralen.

Njerëzit që vijnë — besimtarë, turistë, kalimtarë — qëndrojnë para portretit, luten, ndezin qirinj dhe gjejnë atje qetësinë që kërkojnë.

Nënë Tereza, si figurë që gëzonte respekt universal, e ka vizituar Katedralen e Shën Patrikut (St. Patrick’s Cathedral) disa herë gjatë qëndrimeve të saj në Nju Jork.

 

1976 – Vizita e parë

Nënë Tereza ishte ftuar nga autoritetet kishtare të Nju Jorkut dhe nga Kardinali Terence Cooke, që në atë kohë ishte Arqipeshk i Nju Jorkut. Gjatë qëndrimit të saj, ajo mori pjesë në meshën që u kremtua nga Kardinali Cooke në katedrale. Njerëzit u mblodhën nga të gjitha anët e qytetit për të parë nga afër murgeshën që ishte shndërruar në simbol të dhembshurisë.

 

1985 – Ceremonia e nderit nga Presidenti Ronald Reagan

Nënë Tereza u nderua nga Presidenti Ronald Reagan me Medaljen Presidenciale të Lirisë (Presidential Medal of Freedom), si shenjë vlerësimi për shërbimin që i bënte njerëzve më të varfër. Gjatë qëndrimit të saj, Nju Jorku organizoi edhe një meshë falënderimi në katedrale, ku morën pjesë autoritete kishtare, politike, si edhe qindra besimtarë. Nënë Tereza, me thjeshtësinë që e karakterizonte, u lut që dashuria dhe shërbimi të mbizotëronin kudo.

 

1997 – Vizita e fundit

Pak para vdekjes, Nënë Tereza u kthye sërish në Nju Jork dhe kaloi nga katedralja. Edhe pse ishte e dobët fizikisht, prania e saj u prit me nderim nga besimtarët. Ajo u ndal për t’u lutur, për të bekuar turmat që ishin mbledhur, dhe për të lënë mesazhin që dashuria, shërbimi dhe dhembshuria qëndrojnë përtej të gjitha ndasive. Kjo ishte edhe lamtumira e saj me katedralen, vend që e nderoi si shenjtore që ishte. Në Katedralen e Shën Patrikut, Nënë Tereza gjeti gjithmonë një shtëpi shpirtërore, ku mesha, lutjet dhe prania e saj u bënë pjesë e historisë kishtare të Nju Jorkut. Ajo qëndroi si një urë mes të varfërve dhe të pasurve, mes besimtarëve dhe jobesimtarëve, duke treguar që dashuria dhe shërbimi i të dobëtit qëndrojnë në zemër të mesazhit të Krishtit.

 

 

 

“Beteja e Shinave”, lufta e heshtur e Rezistencës Franceze

 

Nga Leonard Veizi

Në vitin 1946, vetëm një vit pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, kinemaja franceze solli një nga veprat më të fuqishme dhe më të heshtura të kujtesës kolektive: “La Bataille du rail” e cila në shqip vjen “Beteja e Shinave”, me regji të René Clément. Ky film nuk është thjesht një rrëfim lufte; ai është një monument i përulur i rezistencës civile, një elegji për heronjtë anonimë që vepruan larg frontit, në stacione të vogla, në tunele, në ndalesa pa emër.

Filmi përqendrohet te punëtorët e hekurudhave franceze, njerëz të zakonshëm që shndërrohen në nyje vitale të Rezistencës Franceze. Ata sabotuan transportet ushtarake gjermane, vonuan trenat, shkatërruan shina dhe komunikime, duke ndikuar drejtpërdrejt në suksesin e Pushtimit të Normandisë nga Aleatët. Lufta, këtu, nuk zhvillohet në fushëbeteja epike, por në gjeste të vogla, të rrezikshme dhe shpesh fatale.

Një nga veçoritë më domethënëse të filmit është përdorimi i punëtorëve të vërtetë hekurudhorë si aktorë. Kjo zgjedhje i dha veprës një autenticitet brutal: fytyrat nuk janë të stërvitura për kamerën, por të gdhendura nga puna, frika dhe përgjegjësia. Kamera e Clément-it nuk idealizoi, nuk sentimentalizoi. Ajo vëzhgoi, dokumentoi, ndoqi ritmin mekanik të trenave dhe ankthin njerëzor që fshihej pas tyre.

Një nga elementët më tronditës të Betejës së Shinave është besnikëria ekstreme ndaj realitetit. Skenat kyçe nuk u ndërtuan për kamerën, por u jetuan ashtu siç ndodhnin në luftë: pa efekte speciale, pa iluzione teknike. Treni që shkatërrohet në film ishte një tren i vërtetë, i hedhur realisht në luginë, duke e kthyer aktin filmik në një gjest pothuajse dokumentar. Edhe në skenat e betejës nuk ka simulim – municioni i përdorur ishte i vërtetë, sepse paradoksalisht, në Francën e sapodalë nga lufta, fishekët realë gjendeshin më lehtë sesa municionet bosh. Kjo zgjedhje e rrezikshme e Clément-it i jep filmit një tension të pakrijueshëm artificialisht: kamera nuk regjistron një spektakël, por një copë realitet të zhveshur nga çdo mbrojtje estetike.

Shpesh “Beteja e Shinave”është krahasuar me neorealizmin italian, por kjo lidhje është vetëm pjesërisht e saktë. Ndryshe nga dramat intime të De Sica-s apo Rossellini-t, filmi i Clément-it është më afër traditës dokumentare: struktura e tij kolektive, mungesa e një protagonisti të vetëm dhe theksi mbi veprimin e organizuar e afrojnë atë me kronikën filmike. Është një film ku individi shkrihet në trupin e rezistencës, ashtu si një shinë në rrjetin hekurudhor.

Suksesi i filmit në Festivalin e Kanës në vitin 1946 – ku fitoi Prix International du Jury dhe Çmimin për Regjinë më të Mirë – nuk ishte vetëm një vlerësim artistik, por edhe një akt simbolik. Franca e pasluftës po kërkonte rrëfime që të rindërtonin dinjitetin e saj moral, dhe “La Bataille du rail” ofroi pikërisht këtë: një histori ku heroizmi nuk bërtet, por punon në heshtje.

Shpërndarja e filmit në Shtetet e Bashkuara në vitin 1949 e ktheu atë në një dëshmi ndërkombëtare të rezistencës evropiane, duke i kujtuar publikut amerikan se fitorja ndaj nazizmit ishte rezultat i një bashkëpunimi global, ku edhe punëtorët e hekurudhave kishin qenë ushtarë pa uniformë.

Dy bashkë-skenaristët e filmit, René Clément dhe Colette Audry, botuan skenarin e tyre të adaptuar në një roman tre vjet pas publikimit të filmit, në vitin 1949,

“La Bataille du rail” është trasmetuar edhe në kinematë shqiptare si dhe në ekranin e televizionit zyrtar të para viteve 1990.

Sot, Beteja e Shinave mbetet një film thelbësor jo vetëm për historinë e kinemasë, por edhe për mënyrën se si arti mund të ruajë kujtesën e rezistencës. Ai na kujton se luftërat nuk fitohen vetëm me armë, por edhe me guximin e heshtur të atyre që dinë se një tren i ndalur në kohën e duhur mund të ndryshojë rrjedhën e historisë.

Xhorxh Oruelli, anatomia e pushtetit ose roja e fundit e së vërtetës

U lind më 25 qershor 1903 në Indi, por  vdiq me 21 janar 1950 ne Londër

  

Nga Leonard Veizi

 

“Të gjithë kafshët janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat”. Kjo sentencë u ngrit në pjedestal. Dhe nuk është thjesht cinizëm letrar, por diagnozë e saktë e pushtetit që përdor barazinë si maskë për privilegjin...

 

..Ka shkrimtarë që thjesht i përkasin kohës së tyre. Por ka dhe të tjerë që duken sikur e kanë përgjuar të ardhmen. Xhorxh Oruelli është nga këta të fundit. Ai nuk shkroi për të zbukuruar realitetin, por për ta zhveshur atë deri në kockë, për t’i hequr maskat dhe për të treguar fytyrën e vërtetë të pushtetit. Në një shekull të përgjakshëm, ku ideologjitë premtuan shpëtim dhe prodhuan kampe, frikë dhe heshtje, Oruelli u bë roja i fjalës së lirë dhe i së vërtetës së pambrojtur.

 

Fillimet

I lindur si Erik Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike, ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.

Përpara se të shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas, në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.

Kthesa e madhe erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje, në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër, shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe  këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.

 

“Ferma e Kafshëve”

Kjo e vërtetë merr formë të përkryer në “Ferma e Kafshëve”, një libër i vogël në pamje, por shkatërrues në përmbajtje. Revolta e kafshëve kundër zotit Xhons nis si ëndërr çliruese dhe përfundon si makth. Derrat që premtojnë barazi përfundojnë duke e uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit të tyre. Oruelli nuk shkruan thjesht për Revolucionin Rus, por për çdo revolucion që harron njeriun në momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhëresave në murin e fermës është një nga skenat më të frikshme të letërsisë moderne, sepse aty vritet kujtesa, dhe pa kujtesë, e vërteta nuk ka më mbrojtje. Fjalia e fundit, se të gjithë janë të barabartë por disa më të barabartë se të tjerët, nuk është satirë. Është epitafi i çdo utopie të tradhtuar.

 

“1984”

Nëse “Ferma e Kafshëve” është shikim pas, “1984” është shikim drejt humnerës që na pret. I shkruar në vetminë e ishullit Jura, ndërsa trupi i autorit po shuhej nga tuberkulozi, ky roman nuk është fantazi, por paralajmërim. Në botën e 1984 pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kërkon nënshtrimin e mendjes. Vëllai i Madh nuk është njeri, por prani e përhershme. Gjuha e Re nuk është thjesht reformë gjuhësore, por projekt për të shkatërruar mendimin. Mendimi i Dyfishtë është dhuna më e rafinuar, sepse e detyron individin të gënjejë veten dhe ta quajë këtë të vërtetë.

Fundin e romanit Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut modern.

Stili i tij është i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin. Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.

Xhorxh Oruell, ka shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.

 

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.

Në këtë kuptim, Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.

Rudiard Kipling, ca fjalë “të varfra” për një poemë madhështore

Nga Leonard Veizi

Nëse do të duhej një material letrar ku të bashkoheshin arsyeja, morali, prakticiteti dhe vetë filozofia e jetës, do të mjaftonte të lexoheshin 33 vargjet e poemës “If” të Rudiard Kiplingut. Një poezi që në shqip ka ardhur si “Nëse” ose, në përkthimin tashmë të kanonizuar, “Në mundsh”.

Në mundsh ta ruash arsyen, kur bota humbet fillin

e fajin ty ta hedh dhe vetes t’i besosh,

sa herë tek ti dyshojnë e s’të përfillin,

por edhe dyshimet drejt t’i gjykosh…

Këto janë vargjet e poetit brilant britanik Rudiard Kipling. Poezia e tij ishte më shumë se e famshme — dhe sot është edhe më tepër sesa në kohën kur u shkrua. Një “poemë” që më ka mahnitur gjithmonë, qoftë kur e lexoja vetë nën zë, qoftë kur e dëgjoja të interpretuar nga të tjerë. Në shqip ajo ka ardhur përmes përkthimeve të mjeshtërve të mëdhenj Fan Noli dhe Robert Shvarci.

Në mundsh të rrish në pritje, nga pritja pa u lodhur,

e, kur t’urrejnë, urrejtje mos t’ushqesh,

madje, ndaj shpifjeve të rrish pa folur,

me thjeshtësi, me to pa rënë ndesh…

Janë dy përkthime që, në mënyra të ndryshme dhe po aq të njëjta, i kanë dhënë jetë një poezie që vlen njësoj si për baballarët, ashtu edhe për bijtë e tyre. Dhe ndërsa Noli do ta sillte në një variant tosk të shqipes, “Në munç”, Shvarci do të ishte më afër gjuhës së njësuar: “Në mundsh”.

Në mundsh t’mendosh, por jo gjer në shkatërrim,

të ëndërrosh, por jo si rob ëndërrimesh,

dhe t’i trajtosh njëlloj e pa dallim

ngadhnjim e shpartallim, burim mashtrimesh…

Rudiard Kipling e shkroi këtë poezi në vitin 1895, kur ishte në të tridhjetat e tij. Por magjia e saj u përhap shumë shpejt dhe mori domethënien e vet për këdo që hynte brenda saj.

Në durofsh dot thëniet e tua të drejta

në kurthe për trutharët, kopuket që t’i kthejnë,

t’i shohësh të thyera gjërat më të shtrenjta

e prapë t’i ndërtosh me vegla që nuk vlejnë…

Për shumëkënd, poezia është një platformë, një refleksion marramendës, ku në pak vargje të sintetizuara jepet leksioni i çmuar për baballarët e për çdo fëmijë: cilat janë parimet në jetë për t’u bërë një burrë me “rr” të fortë.

Në mundsh fitoret që ke korrur t’i flijosh

si në kumar, në një të vetme lojë,

të rrezikosh, të humbasësh e prapë t’ia fillosh,

dhe humbjen kurrë të mos e zësh në gojë…

Rudiard Kipling ishte gazetar, shkrimtar, tregimtar, poet dhe novelist. U lind në Bombei-n e dikurshëm të Indisë,e që sot quhet Mumbai, një vend që frymëzoi shumë nga veprat e tij. Por ai udhëtoi në të gjithë botën, duke shkruar vazhdimisht.

Në i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemër

të të shërbejnë edhe kur gjithçka duket e kotë,

e të qëndrosh kur s’ke asgjë më veç vullnetit,

që vetëm fjalën “Qëndro!” gjithmonë të thonë…

Por Kipling njihet edhe për vepra të tjera po aq të jashtëzakonshme, të cilat na kanë bërë të ëndërrojmë aventura të çuditshme e të paharrueshme, si në rastin e “Libri i Xhunglës” apo “Kapiteni Guximtar”. Proza e tij na jep një pasqyrë të jashtëzakonshme të jetës së botës indiane, por edhe të jetës së ushtarëve britanikë, e posaçërisht të botës së fëmijëve dhe të kafshëve, sidomos pas një qëndrimi disa­vjeçar në Afrikë.

Në mundsh të flasësh me maskarenj, por nderin tënd ta ruash,

e t’ecësh përkrah mbretit pa krenari që të verbon…

Nëse armiku apo miku s’të bëjnë dot të vuash,

dhe gjithkënd e çmon, por veç sa meriton…

Kipling ishte fitues i Çmimit Nobel për Letërsi në vitin 1907. Ky çmim iu dha për veprën e tij, ndër të tjera edhe për “The Jungle Book” apo “Libri i Xhunglës”. Rudiard Kipling mbetet laureati më i ri i Nobelit për Letërsi, të cilin e fitoi në moshën 41-vjeçare.

Në mundsh t’i mbushësh ti minutat aq të rënda

me vepra që peshojnë dije dhe mos kij asnjë dyshim,

se jotja do të jetë Bota, me ç’ka brenda,

dhe NJERI do të jesh, o biri im!

“Më tregoni gjashtë vitet e para të jetës së një fëmije dhe pastaj unë do t’ju tregoj pjesën tjetër”, ka shkruar Kipling. Ai e shkroi “If” si një elegji me filozofi personale. Megjithatë, jeta e tij njohu edhe dhimbje të thella: ai përjetoi vdekjen e djalit të tij 18-vjeçar gjatë Luftës së Parë Botërore, dhe më herët kishte duruar edhe humbjen e vajzës së tij shtatëvjeçare, Jozefinës.

Rudiard Kipling vdiq në Londër në vitin 1936, pasi kishte jetuar 70 vjet nga jeta e tij.

Në një sondazh të kryer nga BBC në vitin 1996, “If” u votua si poezia më e preferuar në Mbretërinë e Bashkuar, duke fituar dy herë më shumë vota se poezia e renditur në vendin e dytë.

Haruki Murakami, shkrimtari që i dha zë heshtjes moderne

Nga Leonard Veizi

Në 12 janar të vitit 1949, në qytetin e lashtë të Kyotos, ku hijet e tempujve rrëfejnë histori të harruara dhe koha rrjedh në mënyra të çuditshme, lindi Haruki Murakami. Një fëmijë i pasluftës, i rritur mes kujtesës së copëtuar të Japonisë dhe tingujve të një bote që ndryshonte me shpejtësi. Letërsia e tij nis aty ku logjika hesht: në buzë të një pusi të errët, nën dritën e dy hënave që nuk ndodhen askund në qiellin tonë, ose në shoqërinë e një maceje që zhduket pa lënë gjurmë...

...Në krijimtari, çdo fjali e Murakamit tingëllon si një notë muzike, një xhaz i ngathët i ndarë mes nostalgjisë dhe magjisë. Në Shqipëri, ai nuk është thjesht një autor i huaj; është një dritare e hapur drejt një universi tjetër, ku koha dhe ndjenja gërshetohen në ritmin e vetëdijes. Falë mjeshtërisë së përkthyesve tanë, lexuesi shqiptar mund të hyjë në “dhomat e errëta të ndërgjegjes”, aty ku çdo simbol dhe çdo tingull ka kuptim të fshehtë.

Universi i Murakamit në gjuhën shqipe

Shumica e veprave të tij në shqip kanë ardhur nën logon e shtëpisë botuese "Skanderbeg Books", e cila ka ndjekur me përpikëri korpusin e tij kryesor. Përkthyes si Ilir Baçi, Artan Kuçi, Merita Meçe, Orjeta Marku… kanë ndihmuar që ajo atmosferë melankolike dhe ritmi i veçantë i prozës të ruhet, duke i dhënë lexuesit një ndjesi afërsi me botën e tij surreale.

Edhe pse veprimet e romaneve të tij ndodhin në lagjet e Tokios si Shinjuku dhe Shibuya, lexuesi shqiptar gjen lehtësisht veten te personazhet e tij. Murakami flet për ndjenja universale: vetminë në një qytet të madh, kërkimin e një zëri në heshtje, dashurinë që mbetet e paqartë dhe muzika që shëron dhe çmend në të njëjtën kohë. Xhazi dhe muzika klasike që dëgjojnë personazhet e tij pasqyrojnë shpirtin e shumë të rinjve shqiptarë, të cilët në tingujt perëndimorë gjetën arratisje, rezistencë dhe ëndërr.

Ashtu si Japonia, edhe Shqipëria mban plagët e saj të historisë. Personazhet e Murakamit, që gërmojnë në puset e së kaluarës, rezonojnë thellë me lexuesin tonë: dhimbja, nostalgjia, dhe shpresa për një dritë të vogël janë universale.

Disiplina e maratonistit

Përtej miteve dhe misterit, Murakami është i njohur për një disiplinë pothuajse ushtarake. Ai zgjohet në orën 4:00 të mëngjesit, shkruan për 5-6 orë dhe pastaj vrapon ose noton çdo ditë. Ky ritëm i ngurtë pasqyrohet në librin e tij "Çfarë flas" kur flas për vrapimin, që frymëzon jo vetëm drejt letërsisë, por edhe drejt sportit, vetëkontrollit dhe përqendrimit. Në mënyrë të heshtur, Murakami na mëson se shkrimi dhe jeta janë të lidhura: çdo hap, çdo frymëmarrje, çdo tingull ka rëndësi.

Një udhërrëfyes i heshtur

Sot, Haruki Murakami mbetet një nga autorët më të kërkuar, jo vetëm në libraritë e botës por dhe ato të Tiranës dhe qyteteve të tjera shqiptare. Ai nuk bërtet, nuk jep leksione morale dhe nuk kërkon të jetë profet. Ai thjesht na merr për dore dhe na zhyt në puset tona të brendshme, duke na treguar se edhe në errësirën më të thellë, një dritë e vogël ekziston gjithmonë – qoftë një melodi e harruar, një kujtim i dashur, apo shpresa për të parë dy hënat në qiellin tonë të brendshëm.

Zyliha Miloti, ikona e elegancës dhe shpirti i humorit shkodran

Nga Leonard Veizi

Ajo njihet si  aktorja e 1.000 roleve.
— “O Tusho, hajde nji her… Se nji ktu ma ka pru. I kam dhan nja pesëdhjetë fotografi, por s’po merr asnji…”
Kjo është Zyliha Miloti, aktorja e mrekullueshme e Estradës së Shkodrës e cila edhe pa u dukur fizikisht, të bën të qeshësh.
U lindi në Shkodër më 11 janar 1946, në qytetin ku humori nuk është thjesht art, por mënyrë të menduari. Në atë djep kulture ku fjala ka ritëm dhe batuta lind natyrshëm, Zyliha u rrit me instinktin e skenës. Rrugëtimi i saj artistik nisi herët dhe u kurorëzua me diplomimin në Liceun Artistik “Jordan Misja” në vitin 1965. Ishte vetëm fillimi i një karriere që do ta shndërronte në një institucion të gjallë të artit shqiptar.

Një jetë në skenë
Që nga viti 1967, emri i Zyliha Milotit u bë i pandashëm nga Estrada Profesioniste e Shkodrës. Për më shumë se katër dekada, ajo nuk ishte thjesht një aktore humori, por një prani magnetike, e aftë të mbushte skenën me finesë, hir dhe një timbër zëri të dallueshëm. Eleganca e saj natyrore bashkëjetonte në harmoni me komiken, duke krijuar një profil unik – femëror, inteligjent dhe thellësisht njerëzor.

Bashkëpunimi me kolosët
Suksesi i Zylihasë nuk mund të konceptohet pa bashkëpunimet e saj të jashtëzakonshme me figurat emblemë të humorit shkodran:
Me Tano Banushin, ajo ndërtoi duete që sot janë pjesë e antologjisë së estradës shqiptare. Zyliha ishte partnerja ideale: elegante, e përmbajtur, duke i dhënë batutës së mprehtë një kontrapunkt të rafinuar.
Me Paulin Prekën, solli skeçe që mbeten referencë për humorin e situatës dhe dialogun e shpejtë, të saktë, pa teprime.
Duke interpretuar me plejadën e artë të estradës shkodrane, si Hasan Smaja, Gjosho Vasia, Zef Deda dhe Besnik Çinari ajo u bë pjesë e një ansambli që e ktheu qytetin verior në kryeqendrën e buzëqeshjes shqiptare.

Shkëlqimi në kinematografi
Edhe pse e kurorëzuar si “mbretëresha e estradës”, Zyliha Miloti e shtriu talentin e saj edhe në kinematografi, ku ruajti të njëjtën natyrshmëri dhe finesë interpretimi:
“Maja”  i vitit 2011 ishte një rikthim dinjitoz në ekran, që tregoi se pjekuria artistike e saj ishte pasuruar edhe më shumë me vitet.

Titujt
Me qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.
E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e Shkodrës”, Zyliha Miloti është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kolektive, një ikonë që e ktheu buzëqeshjen në art dhe artin në dashuri për njerëzit.

“Shoku ynë Tili”  i vitit 1981 i dha një rol plot jetë dhe autenticitet, që pasqyron me delikatesë realitetin social të kohës.

-“Mos thirr, o Qemal, mos thirr. Po na dëgjojnë edhe komshinjtë. Avash, se ia këpute veshin djalit, o Qemal. Shko tani të lahesh, se po të ftohet uji.”

“Dy herë mat” i vitit 1986 – një tjetër dëshmi e elasticitetit të saj aktorial.

-“Cuk, po kur je, mor gënjeshtar! Edhe ti mashtrues. E di si ma ke lënë shtëpinë, apo jo? Gjithë tallash. Më çmendi era e tutkallit. Çfarë Kopi mor, urdhëro unë këtu. Ma di inatin, apo jo?”

“Pak fresk sonte” i vitit 1994 ishte një titull skenari e regjie që i shkon aq shumë natyrës së saj skenike.

-“Po ty, mor karafil! Të kishin pat zanë në flagrancë… Më thanë njerëz seriozë. Po unë ta nxjerri shpirtin! Kush ka qenë ajo, një herë ma thuaj. S’të vjen marre, baba i gjashtë fëmijëve?”

Titujt

Me 60 vite karrierë, 26 premiera dhe qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.

E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e Shkodrës”, Zyliha Miloti është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kolektive, një ikonë që e ktheu buzëqeshjen në art dhe artin në dashuri për njerëzit.

 

Përmbytje dhe spektakël, nga dilema e Arifit të Bamkë Qylollarit te drama e tmerrshme e Big-ut

Nga Leonard Veizi

-Për nder, o shoku mësues, nuk ka më të habitshme se jeta.
Kështu thoshte Arifi, nipi i Bamkë Qylollarit – personazh i Dritëro Agollit te romani “Komisari Memo”,  - që ishte  i gënjyer nga Balli, por që nga fundi i luftës mori rrugën e drejtë të Partisë.
-Unë kujtova Arif, kush e di ç’do thoshte, - ia pret mësuesi, që ishte njëkohësisht edhe i lapsit, edhe i kobures me mulli.
-Po, po… jeta është e habitshme, - këmbëngulte Arifi në filozofinë e tij, duke dredhur cigaren me mbetje duhani.
Kjo batutë e vjetër, – që i përket filmit “I teti në bronz”, me regji të Viktor Gjikës, – vjen në kohë po aq e re, sa herë që realiteti na e servir në formë groteske. Dhe më erdhi ndër mend teksa ndiqja lajmet e Top-it, ku flitej për përmbytje, njerëz të humbur, shtëpi nën ujë, familje që s’dinin ku të fusnin kokën. Një hall i madh, real, i rëndë, që s’ka nevojë për regji televizive. Ujë i pistë, baltë dhe frikë.
Por paralelisht, në të njëjtin kanal televiziv drama tjetër – për disa edhe më e madhe se kaq: - janë të nominuarit e Big-ut, të mbërthyer nga ankthi se kush do të dilte “fishek” jashtë, pa bërë gati as valixhet. Ky është hall, vëlla. Një tragjedi tjetër, sipas rregullave të spektaklit.
Ore meqë ra llafi, këta të përmbyturit ku e shohin spektaklin? Apo në sallën e kooperativës, - që ua ofron Bashkia, - si Luani që ndiqte lajmet e Tiranës te salla e kulturës, se kishte rënë në dashuri me spikeren e televizionit, aty tek filmi “Kur hapen dyert e jetës”.
Dhe më tej, tek emisioni që tashmë mund të cilësohet si versioni adekuat i “Burrat kërkojnë gra e gratë kërkojnë burra”, kemi të bëjmë me një lloj tjetër fatkeqësie kombëtare:
— Ah, sevda na përvëlove
— Na mbetën vajzat pa martuar
— Halli i djemve më i madh
— Mbetën vajzat në shtëpi
— Mua djemtë në Australi
— Le të vijnë, bëjmë krushqi
Epo, këto batuta janë shkëputur nga një tjetër film emblemë i Kinostudios, “Përrallë nga e kaluara”, me skenar dhe regji të Dhimitër Anagnostit.
-Jeta është e çuditshme, - thoshte Arifi i menduar, thua se po shpikte rrotën.
Pa dyshim, njerëzit kanë halle të ndryshme, kjo është e natyrshme. Por media i vë të gjitha në të njëjtën peshore morale: përmbytjen dhe përjashtimin nga shtëpia e Big-ut, hallin e bukës dhe hallin e famës, dramën e mbijetesës dhe dramën e audiencës.
Secili ka hallin e vet.
Por halli-hallit nuk i ngjan.
Dhe kur trajtohen njësoj, nuk krijojmë neutralitet, por një konfuzion moral. E kthejmë tragjedinë në sfond dhe spektaklin në qendër. E shesim absurditetin si normalitet.
Në fund, ndoshta Arifi kishte të drejtë kur thoshte: Jeta është e habitshme.
Por edhe më e habitshme bëhet kur ne zgjedhim ta shohim pa dalluar çfarë është dramë e vërtetë dhe çfarë është thjesht zhurmë.

Xhorxh Formën, vullkani i heshtur i Teksasit

 
 

Përgatiti: Leonard Veizi
 
Nën qiellin e pamatë të Teksasit të vitit 1949, aty ku pluhuri i varfërisë përzihej me nxehtësinë përvëluese dhe tensionet racore drithëronin ajrin, lindi një fëmijë që do të mësonte ta shndërronte zemërimin në mburojë...
 
...Xhorxh Eduard Formën nuk ishte thjesht një djalosh i rritur në rrugët e ashpra të Hjustonit; ai ishte një forcë e fjetur e natyrës. I heshtur, me një vështrim që dukej se peshonte më shumë se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalë “problematik” do të shndërrohej në një nga figurat më njerëzore të mitologjisë sportive moderne: njeriun që rrëzoi gjigantët dhe, më pas, ringriti vetveten nga hiri.
 
“Big Xhorxh” ose epoka e shkatërrimit
Karriera e tij shpërtheu si një vullkan. Në Lojërat Olimpike të Meksikos, më 1968, bota pa një 19-vjeçar që lëvizte në ring me egërsinë e një luani të ri. Kur fitoi medaljen e artë, ai valëviti një flamur të vogël amerikan — një gjest që në atë kohë u lexua si patriotizëm i thjeshtë, por brenda tij ziente një ambicie e pangopur: të bëhej mbret i botës.
Kurora erdhi shpejt. Në vitin 1973, në Kingston të Xhamajkës, Formën u përball me kampionin e pamposhtur Xho Frejzhër. Ajo që ndodhi në ring ishte një tronditje globale: brenda dy raundeve, Formën e rrëzoi Frejzhërin gjashtë herë. “Down goes Frazier!”, ulërinte komentatori, ndërsa bota po dëshmonte lindjen e një force të pamëshirshme. Formën nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetë kufijtë e trupit njerëzor.
 
Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos
Por çdo mit ka çastin e tij të thyerjes. Për Xhorxh Formën, ai çast ishte Zairi, viti 1974. Në ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”, përballë tij doli gjeniu Muhamed Ali. Formën hyri në ring si një makinë lufte; doli prej andej si një njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmërisë. Strategjia “rope-a-dope” e Aliut nuk goditi vetëm trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikë sportive; ishte një vdekje shpirtërore.
Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.
 
Mrekullia e flokëve të thinjur
Për gati dhjetë vjet, dorashkat mblodhën pluhur, ndërsa Formën mbante Biblën në dorë dhe u shërbente të varfërve. Por në fund të viteve ’80, bota u befasua: një Formën më i rëndë, me flokë të thinjur, me bark paksa të lëshuar dhe me një buzëqeshje që kishte zëvendësuar vështrimin e egër, shpalli rikthimin. Skeptikët qeshën; e quajtën një shaka për para.
Më 5 nëntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. Në moshën 45-vjeçare, i veshur me të njëjtat mbathje të kuqe si kundër Aliut dy dekada më parë, Formën goditi kampionin e ri Majkëll Murër me një grusht të vetëm, të pastër, në mjekër. Kur referi numëroi deri në dhjetë, Formën ra në gjunjë në cepin e ringut — jo nga lodhja, por në lutje. Ai u bë kampioni më i vjetër i botës në peshat e rënda, duke provuar se mosha është vetëm një numër, kur vullneti është prej çeliku.
 
Nga grushti te grilli
 
Jashtë ringut, Xhorxh Formën realizoi një tjetër “knock-out”, këtë herë në botën e biznesit. Me “George Foreman Grill” apo “Grilli i Xhorxh Formën”, ai u shndërrua në një ikonë të marketingut global, duke dëshmuar se pas muskujve fshihej një mendje e mprehtë sipërmarrëse. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikës në sinonim besimi dhe afërsie.
 
Epilog
Sot, Xhorxh Formën është portreti i njeriut që jetoi dy jetë. Njëra ishte jeta e forcës së papërmbajtshme, ku ai u shpall “njeriu më i fortë në botë”. Tjetra, ajo e urtësisë, ku tregoi se forca e vërtetë nuk matet me sa fort godet, por me aftësinë për t’u ngritur sërish pasi jeta të ka rrëzuar përtokë. Ai mbetet një legjendë e gjallë, dëshmi se ringu më i vështirë për t’u fituar është ai me vetveten.