Nga Leonard
Veizi
A ishte Komuna e
Parisit thjesht një revoltë spontane e punëtorëve të dëshpëruar nga lufta dhe
varfëria, apo ishte eksperimenti i parë i madh politik që i dha jetë një rryme
ideologjike që më vonë do të trondiste botën për më shumë se një shekull? Këto
pyetje vazhdojnë të ngrihen edhe sot, sa herë përmendet 18 marsi 1871, dita kur
në Paris lindi një qeveri e pazakontë – ajo që historia do ta quante revolucioni
i parë proletar...
...Komuna e
Parisit zgjati vetëm 72 ditë, por ndikimi i saj në historinë politike dhe
ideologjike të Evropës ishte shumë më i gjatë se jeta e saj e shkurtër. Për
disa ajo mbeti simbol i një shprese revolucionare; për të tjerë, paralajmërimi
i parë i një epoke trazirash që do të vinte më pas.
Rrënimi
Gjithçka nisi në
një çaste krizë të thellë për Francën, kur hijeat e luftës mbuluan shkëlqimin e
dikurshëm të "Qytetit të Dritave". Vetëm shtatë muaj më parë, në
shtator të vitit 1870, perandori Napoleoni III ishte mundur turpshëm nga
ushtria prusiane në betejën e Sedanit. Kjo humbje katastrofike zbuloi
kalbëzimin e regjimit bonapartist dhe shkaktoi një shpërthim politik. Më 4
shtator 1870, një revolucion i rrufeshëm rrëzoi institucionet e perandorisë dhe
Franca u shpall sërish republikë. Por, në vend të paqes, Parisi u përball me
një rrethim të egër prusian që zgjati me muaj, duke e zhytur popullsinë në një
mjerim ku buka kushtonte sa jeta dhe uria u bë motori i radikalizmit të klasës
punëtore.
Zgjimi
Në këtë atmosferë
mbytëse, Parisi nuk ishte më thjesht një kryeqytet, por një vatër idesh
revolucionare që zienin nën sipërfaqe. Me një popullsi prej mbi gjysmë milioni
punëtorësh industrialë, qyteti ishte kthyer në një laborator social. Shumë prej
tyre shërbenin në Gardën Kombëtare, një forcë vullnetare që mbante armët jo
vetëm për mbrojtjen e qytetit, por edhe për mbrojtjen e idealeve të tyre.
Organizata "Ndërkombëtarja e Parë", e frymëzuar nga mendimi i Karl
Marksit, kishte krijuar një rrjet aktivistësh që përhapnin idetë socialiste.
Kur qeveria franceze nënshkroi armëpushimin me Prusinë, parisianët e panë këtë
si një tradhti kombëtare dhe një hap drejt rikthimit të monarkisë, duke ndezur
fitilin e kryengritjes.
Shpallja
Tensioni shpërtheu
më 18 mars 1871, kur njësitë e Gardës Kombëtare refuzuan t'ia dorëzonin armët
qeverisë dhe morën kontrollin e ndërtesave strategjike. Qeveria zyrtare u
tërhoq në Versajë, duke e lënë Parisin në duart e një eksperimenti politik
krejt të ri. U organizuan zgjedhje dhe u krijua Këshilli i Komunës, një organ i
përbërë nga punëtorë, gazetarë dhe intelektualë. Ky këshill vendosi të
funksiononte pa një udhëheqës të vetëm, duke synuar të krijonte një model të ri
qeverisjeje: një republikë sociale dhe demokratike ku pushteti nuk zbriste nga
lart, por buronte drejtpërdrejt nga vullneti i popullit të armatosur.
Transformimi
Gjatë ekzistencës
së saj të shkurtër, Komuna nuk u mjaftua me fjalime, por ndërmori reforma që
tronditën themelet e shoqërisë konservatore. Ajo shfuqizoi dënimin me vdekje,
ndaloi punën e natës, hoqi interesat mbi borxhet dhe u dha pensione familjeve
të luftëtarëve të vrarë. Një vendim revolucionar ishte mundësia që punëtorët të
merrnin në dorëzim fabrikat e braktisura nga pronarët. Por, ndoshta akti më
domethënës ishte ndarja e rreptë e kishës nga shteti dhe shpallja e arsimit
laik, duke synuar çlirimin e mendjes njerëzore nga dogmat e vjetra, paralelisht
me çlirimin ekonomik.
Masakra
Por ky ëndërrime
nuk u lejua të lulëzonte. Qeveria e Versajës, e tmerruar nga ky model
"infektues", mobilizoi një ushtri të pamëshirshme për të rimarrë
kryeqytetin. Më 21 maj 1871 filloi ajo që historia do ta mbante mend si
"Java e Përgjakshme". Ushtria hyri në Paris dhe shtypi me një dhunë
barbare çdo vatër rezistence. Deri më 28 maj, Komuna ishte shkatërruar
plotësisht. Dhjetëra mijëra parisianë – burra, gra dhe fëmijë – u vranë në
luftime ose u ekzekutuan pa gjyq pas kapjes. Varreza Père-Lachaise mbetet
dëshmitarja e fundit e kësaj tragjedie, ku muri i ekzekutimeve qëndron si një
memorial i heshtur i një lirie të mbytur në gjak.
Epilogu
Komuna e Parisit
jetoi vetëm 72 ditë, por ajo mbeti një nga episodet më të diskutueshme dhe më
ndikuese të historisë moderne. Për lëvizjet socialiste dhe komuniste të
mëvonshme, ajo u shndërrua në një simbol të pastër të revolucionit proletar dhe
një mësuese për gabimet që nuk duheshin përsëritur. Për kundërshtarët e saj,
ishte paralajmërimi i parë për rrymat ideologjike që do të formësonin
konfliktet e mëdha të shekullit XX. Dhe pyetja vazhdon të qëndrojë edhe sot: a
ishte Komuna e Parisit një revoltë e dëshpëruar e një qyteti të rrethuar, apo
eksperimenti që ndezi një epokë revolucionesh që do të trazonin botën për
dekada?
No comments:
Post a Comment