Nga Leonard Veizi
Disa lloj vdekjesh mbyllin një biografi, po aq sa kapaku i rëndë që vihet mbi një jetë të
përfunduar. Disa të tjera, përkundrazi, hapin një epokë dyshimi, duke lënë pas
pyetje që vazhdojnë të gumëzhijnë në kohë. Vdekja e Stenli Kubrik –
regjisorit të famshëm të Hollivudit, – i përket qartazi kategorisë së dytë. Jo
sepse faktet zyrtare janë të paqarta; përkundrazi, ato janë të thjeshta,
administrative, pothuajse të thata. Dyshimi lind diku tjetër. Ai lind nga vetë
natyra e veprës së Kubrikut. Filmat e tij nuk ishin rrëfime për t’u konsumuar,
por struktura mendore për t’u përjetuar me shqetësim. Kubriku nuk tregonte
histori melodramash dhe as nuk kërkonte empati të lehtë; ai ndërtonte sisteme
frike, pushteti dhe heshtjeje, ku individi gjendej gjithmonë përballë forcave më
të mëdha se vetvetja. Bota e tij kinematografike ishte një laborator i ftohtë,
ku shoqëria, morali dhe autoriteti analizoheshin pa iluzione. Pikërisht për
këtë arsye, vdekja e Kubrikut nuk mund të lexohet si një fakt i shkëputur nga
vepra. Ajo mbart peshën simbolike të një fundi që duket se vjen në çastin kur
autori kishte shtyrë më larg se kurrë kufijtë e asaj që mund të shihej dhe të
kuptohej. Çdo përpjekje për ta interpretuar këtë vdekje jashtë universit së tij
artistike mbetet e mangët, sepse Kubrik vetë na mësoi se, për të kuptuar
fundin, duhet së pari të lexosh sistemin që e prodhoi atë...
…Ky shkrim nuk synon të prodhojë akuza, por të ndërtojë një analizë
psikologjike dhe kulturore, ku vepra e Kubrikut lexohet si hartë mendore e
elitave të padukshme, një hartë që, dekada më vonë, gjen një pasqyrim tronditës
në atë që njihet sot si “dosja Epstajn”.
“Eyes Wide Shut” dhe psikologjia e ritualit të pushtetit
Filmi i fundit i Kubrikut nuk është një film erotik. Në fakt gjithçka e
“Eyes Wide Shut”, që në shqip njihet si “Mbylli sytë fort” është e mbështetur
mbi romanin “Traumnovelle” të shkrimtarit austriak Artur Shnitcler, dhe që
njihet si “Historia e Ëndrrës”, apo dhe si “Ëndrra e dyfishtë”. Për këtë libër
– që i përket periudhës së lëvizjes Dekadente në Vjenë në fillim të shekullit
XX, - kritika thotë se është një
eksplorim surreal i përmasave intime të martesës.
Por Kubrik e ktheu filmin si një
studim klinik mbi seksin si instrument pushteti. Seksualiteti në “Eyes Wide
Shut” nuk është spontan, as intim; ai është ritual, hierarki, kontroll. Nga
këndvështrimi psikologjik, rituali shërben për të zhveshur individin nga
identiteti personal dhe për ta futur në një strukturë kolektive ku përgjegjësia
shpërndahet. Maskat nuk fshehin fytyrën; ato e çlirojnë ndërgjegjen nga faji.
Në këtë kuptim, Kubriku portretizon një elitë që nuk vepron në errësirë nga
turpi, por nga efikasiteti.
Kjo strukturë psikologjike është ajo që, vite më vonë, do të shfaqej në
mënyrë brutale në dëshmitë rreth Xhefri Epstajnit: seks i organizuar, hierarki
e rreptë, heshtje e garantuar dhe mbrojtje sistemike.
Maskat si mekanizëm mbijetese
Në psikologjinë sociale, maska është mjet adaptimi. Në “Eyes Wide Shut”,
ajo bëhet mjet mbijetese juridike dhe morale. Askush nuk ka emër, sepse emri
sjell përgjegjësi. Askush nuk ka fytyrë, sepse fytyra prodhon empati.
Në dosjen Epstajn, maskat janë reale, por të padukshme: emra që nuk
publikohen, dëshmi që relativizohen, figura publike që mbrohen nga heshtja
institucionale. Mekanizmi është i njëjtë: anonimiteti nuk është mungesë
identiteti, por luks pushteti.
Kubriku e kuptonte këtë mekanizëm thellë. Psikologjikisht, ai sugjeron se
elitat nuk janë amorale sepse janë të këqija, por sepse funksionojnë në një
sistem ku morali është pengesë operative.
Kujtesa si kërcënim
Një nga temat qendrore të Kubrikut është kujtesa: ajo që duhet mbajtur mend
dhe ajo që duhet harruar. Në “Eyes Wide Shut”, mesazhi është i qartë: të
mbijetosh do të thotë të harrosh atë që ke parë. Nga pikëpamja psikologjike,
harresa e imponuar është formë dhune. Ajo nuk fshin ngjarjen, por e zhvendos
traumën në nënvetëdije. Dosja Epstajn, me viktimat e saj që për vite me radhë u
detyruan të heshtin, funksionon mbi të njëjtin parim: kujtesa është armiku
kryesor i sistemit. Kubriku, si autor, duket se paralajmëron se pushteti modern
nuk ka nevojë të mohojë të vërtetën; mjafton ta bëjë atë psikologjikisht të
padurueshme.
Paralelizmi i dy vdekjeve, narrativë e dyshimit
Vdekja e Kubrikut, pak ditë pas dorëzimit të filmit të tij më të errët, dhe
vdekja e Epstajnit në burg, në rrethana që vazhdojnë të prodhojnë mosbesim, nuk
janë të barazueshme në fakt. Por ato janë të krahasueshme në funksion narrativ.
Të dyja krijojnë një boshllëk, një ndjenjë se diçka mbetet e pathënë.
Psikologjikisht, ky boshllëk është terreni ideal për lindjen e konspiracionit.
Konspiracioni, në këtë kuptim, nuk është marrëzi kolektive, por reagim ndaj
mungesës së transparencës.
Kubrik si diagnostikues, jo si komplotist
Lidhja më e ndershme midis Kubrikut dhe dosjes Epstajn nuk është faktike,
por diagnostike. Kubriku nuk ekspozon individë; ai analizon struktura. Epstajni
nuk është arkitekti i sistemit, por simptoma e tij më e dukshme.
Në këtë lexim, Kubriku del si një lloj psikoanalisti i shoqërisë moderne:
ai identifikon mekanizmat e shtypjes, ritualet e pushtetit dhe mënyrat se si
elitat racionalizojnë dhunën e tyre morale.
Pushteti, nënvetëdija dhe normalizimi i dhunës
Për ta thelluar leximin e Kubrikut, është e nevojshme të zhvendosemi nga
niveli narrativ në atë teorik. Në këtë pikë, vepra e tij mund të lexohet në
dialog të drejtpërdrejtë me disa prej mendimtarëve kryesorë të shekullit XX.
Mishel Fuko e koncepton pushtetin jo si pronë të një grupi të vetëm, por si
rrjet marrëdhëniesh që prodhon norma, sjellje dhe heshtje. “Eyes Wide Shut”
është një ilustrim vizual i këtij pushteti foucault-ian: askush nuk jep urdhra
drejtpërdrejt, por të gjithë dinë çfarë nuk duhet bërë. Frika nuk imponohet;
ajo internalizohet.
Nga ana tjetër, Karl Gustav Jung do ta quante botën e Kubrikut një
manifestim të “hijes kolektive”. Elitat që veprojnë në errësirë nuk janë
përjashtim moral i shoqërisë, por projekcion i impulseve të saj të shtypura.
Rituali, maska dhe anonimiteti janë forma përmes të cilave hija merr
legjitimitet social.
Hana Arendt, me konceptin e “banalitetit të së keqes”, ofron një tjetër
çelës leximi. Në universin kubrickian, e keqja nuk kryhet nga monstra, por nga
individë të zakonshëm që ndjekin rregullat e një sistemi. Në këtë kuptim, dosja
Epstajn nuk trondit sepse zbulon monstruozitet, por sepse ekspozon normalitetin
e tij funksional.
Psikoanaliza e ritualit, nga Erosi te Thanatosi
Zigmund Frojdi e shihte seksualitetin si energji jetike – Eros – por
edhe si forcë që, kur kanalizohet në mënyrë patologjike, mund të lidhet me
impulset shkatërruese – Thanatos. Në “Eyes Wide Shut”, Kubriku paraqet
pikërisht këtë zhvendosje: seksi nuk prodhon lidhje, por disiplinë dhe frikë. Psikologjikisht,
rituali seksual i elitave shërben për të transformuar dëshirën në instrument
kontrolli. Viktima nuk është vetëm trupi i tjetrit, por edhe vetë subjekti, i
cili humbet aftësinë për empati. Kjo dinamikë është qendrore edhe në dëshmitë e
lidhura me Epstajnin, ku seksi shndërrohet në monedhë pushteti.
Kujtesa, trauma dhe harresa e detyruar
Në teorinë e traumës, kujtesa e shtypur nuk zhduket, por rikthehet në forma
të fragmentuara: ankth, faj, heshtje. Kubriku e përdor këtë mekanizëm si
strukturë narrative. Personazhet e tij nuk çlirohen nga e vërteta; ata mësojnë
të bashkëjetojnë me të.
Shoqëria, në rastin e dosjes Epstajn, ndjek të njëjtën logjikë: skandali
trajtohet si episod, jo si simptomë. Harresa kolektive bëhet mjet stabilizimi.
Kjo është arsyeja pse Kubriku mbetet aktual: ai nuk flet për skandalin, por për
pasojat psikike të mbulimit të tij.
Pse Kubrik vazhdon të na shqetësojë
Stenli Kubrik mbetet një figurë shqetësuese sepse nuk ofroi kurrë qetësim.
Ai nuk besonte te pafajësia e pushtetit dhe as te shpëtimi përmes artit. Filmat
e tij nuk kërkojnë të na bindin, por të na ç’ekuilibrojnë, të na nxjerrin nga
zona e sigurisë morale ku zakonisht strehohemi si spektatorë.
Letërsia dhe kinemaja që e marrin seriozisht këtë instinkt nuk përpiqen ta
denoncojnë, as ta moralizojnë. Ato vëzhgojnë. Dhe në atë vështrim të ftohtë,
thuajse klinik, shfaqet paradoksi thelbësor: njeriu nuk shkatërrohet sepse
dëshiron vdekjen, por sepse kërkon një qetësi absolute – një fund të tensionit,
një pushim përfundimtar nga pasiguria e të jetuarit.
Dosja Epstein nuk e shndërron Kubrikun në profet. Ajo thjesht e bën më të
dukshme se bota që ai ndërtoi në ekran nuk ishte fantazi paranojake, por një
realitet i përmbledhur, i kondensuar në formë psikologjike. Një botë ku
pushteti nuk shfaqet si aksident, por si strukturë; dhe ku e keqja nuk
shpërthen, por funksionon.
No comments:
Post a Comment