Nga Leonard Veizi
Historia ka një
mënyrë cinike për t’u fshehur pas dekoreve banale. Ajo nuk troket gjithmonë me
bujën e marshimeve ushtarake; shpesh, ajo zë fill në mjedise mjerane populiste,
mes rrapëllimës së gotave të birrës dhe tymit të duhanit…
…Më 24 shkurt
1920, fati i shekullit XX nuk u vendos në pallate mbretërore apo në zyra
diplomatike, por në tymin e dendur të një birrarie në Mynih. Në “Hofbräuhaus”,
mes zhurmës së gotave dhe dëshpërimit të pasluftës, u shpall programi me 25
pika i partisë që sapo ishte riemërtuar si Partia Nacional-Socialiste e
Punëtorëve Gjermanë. Atë natë, lindi një monstër politike që do të gëlltiste
botën, duke kërkuar në këtë mënyrë “shërim” për një komb të gjymtuar.
Anatomia e rënies
Gjermania e asaj
kohe ishte një laborator i traumës kolektive. Humbja në Luftën e Parë Botërore,
“paqja diktuese” e Traktati i Versajës dhe një ekonomi në rënie të lirë kishin
krijuar një terren ku arsyeja ishte luks, ndërsa zemërimi ishte ushqimi i vetëm
i mbetur. Republika e brishtë e Republika e Vajmarit nuk po lëkundej vetëm nga
krizat financiare, por nga një mungesë besimi te vetë vlerat demokratike.
Në këtë vakum
moral doli Adolf Hitler. Ai nuk ishte thjesht një agitator provincial; ai ishte
njeriu që kuptoi se si ta kthente poshtërimin kombëtar në karburant politik.
Programi me 25 pika nuk ishte një plan i detajuar qeverisës, por një platformë
e ndërtuar mbi përjashtimin. Përmes një retorike që premtonte “Gjermaninë e
Madhe” dhe kërkonte fajtorë te pakicat – veçanërisht te hebrenjtë – ai ofroi
një iluzion dinjiteti në këmbim të lirisë.
Rreziku i
normalizuar
Gabimi më i madh
historik është mendimi se nazizmi u imponua me forcë që në krye të herës. E
vërteta është shumë më shqetësuese: ai u votua, u tolerua dhe, mbi të gjitha, u
normalizua. Elitat e kohës besuan se mund ta zbutnin demagogun duke i dhënë
pushtet, ndërsa qytetarët e thjeshtë sakrifikuan liritë e tyre në altarin e
“rendit” dhe “stabilitetit”.
Nga ajo sallë
birrarie nisi një rrugëtim që kaloi përmes djegies së Raishtagut dhe përfundoi
në krematorët e Aushvicit. Ajo që nisi si një program politik u shndërrua në
një makineri shtetërore terrori, në një sistem të institucionalizuar urrejtjeje
dhe në katastrofën më të madhe njerëzore të shekullit.
Kjo histori na
kujton se demokracitë nuk vdesin nga një goditje e vetme fatale; ato gërryhen
nga brenda kur frika manipulohet me mjeshtëri dhe kur indiferenca qytetare
bëhet normë.
Algoritmet dhe
polarizimi
Sot, më shumë se
një shekull më vonë, sfidat tona duken ndryshe, por jehona e 24 shkurtit 1920
është rrëqethëse. Ne nuk mblidhemi më në salla birre për të dëgjuar demagogët;
ne mblidhemi në “dhomat e jehonës” të rrjeteve sociale. Megafoni i dikurshëm
është zëvendësuar nga algoritmi, i cili ushqen çdo ditë polarizimin dhe
mosbesimin ndaj institucioneve.
Ashtu si në vitin
1920, edhe sot shfaqet gjuha e “njerëzve të fortë” që premtojnë zgjidhje të
thjeshta për probleme komplekse. Pabarazia ekonomike, krizat e identitetit dhe
pasiguria globale krijojnë sërish atë lloj ankthi ku populizmi toksik gjen
oksigjen. Kur e vërteta relativizohet dhe kur “tjetri” portretizohet si
kërcënim ekzistencial, shoqëritë bëhen të prekshme.
Detyra morale
24 shkurti 1920
mbetet një paralajmërim i përjetshëm: ekstremizmi fillon gjithmonë si fjalë, si
program, si premtim për dinjitet. Por kur ky dinjitet ndërtohet mbi
përjashtimin e dikujt tjetër, fundi është i pashmangshëm.
Historia nuk na
tregon se çfarë do të ndodhë, por na tregon se çfarë mund të ndodhë nëse flemë
mbi lirinë tonë. Demokracia nuk mbrohet vetëm me kushtetuta, por me një refuzim
të prerë ndaj çdo forme urrejtjeje që maskohet si patriotizëm. Kujtesa e asaj
mbledhjeje në Mynih duhet të na shërbejë si busull: të kuptojmë se indiferenca
nuk është neutralitet, por hapi i parë drejt katastrofës.
No comments:
Post a Comment