Zhan-Pol Sartri, filozofi që refuzoi çmimin Nobel

 

Nga Leonard Veizi

 

Hyrja e tij në botë më 1905 ishte akti i parë i një drame që do të luhej në skenën e madhe të shekullit XX. Zhan-Pol Sartri, djali i zbehtë me syzet e trasha, u rrit për t’u bërë zëri i filozofisë, por edhe ndërgjegjja e trazuar e një epoke. Nëse Hygoi i dha Francës revolucionin në poezi, dhe Zolai e përplasi të vërtetën në faqet e para të gazetave, Sartri e çoi mendimin në rrugë, në kafene, në barrikada – aty ku njeriu u përball lakuriq me lirinë e tij të tmerrshme.

 

Filozofi i ekzistencës dhe rebelimit intelektual

Zhan-Pol Sartri lindi më 21 qershor 1905 në Paris dhe do të bëhej emri që vulosi ekzistencializmin – atë rrymë të ashpër që e rrëzoi njeriun nga altari i fatit dhe e la vetëm, me peshën e zgjedhjes mbi supe. Për Sartrin, njeriu nuk lind me një rol të shkruar. Përkundrazi: ai “është i dënuar të jetë i lirë”. Pa parajsë që ta falë, pa ferr që ta ndëshkojë, pa natyrë njerëzore që ta justifikojë. Ka vetëm veprimin, dhe në çdo veprim, njeriu skalit fytyrën e vet.

Sartri nuk pranoi kurrë të mbyllej në kullën e fildishtë të akademisë. Ai ishte filozofi që zbriste në shesh. Fjala e tij u bë armë në debatet politike, në sociologji, në kritikën letrare, në art, dhe sidomos në leximet marksiste që përvëluan shekullin XX. Veprat si “Qenia dhe Asgjëja”, romani “Neveria”, drama “Me dyer të mbyllura” apo “Mizat”, nuk janë traktate të ftohta. Janë thirrje. Janë pasqyra ku njeriu sheh absurditetin e ekzistencës dhe detyrohet të vendosë: të jetojë në keqbesim, apo të marrë përgjegjësinë e plotë për veten.

Në majin e zjarrtë të 1968-ës, kur Parisi u mbush me barrikada studentore dhe thirrjet “Ndaloni botën, dua të zbres”, Sartri ishte aty, si vëzhgues dhe si bashkëfajtor i lirisë. U arrestua për mosbindje civile. Dhe atëherë ndodhi ai çast që vetë historia do ta kthente në legjendë: Presidenti Sharl dë Gol, simboli i shtetit, dha urdhër për ta liruar. “Nuk arrestohet Volteri”, besohet të ketë thënë. Sepse në sytë e Francës, Sartri nuk ishte më vetëm një njeri që merrte pjesë në barrikada. Por ishte ndërgjegjja që nuk heshti.

Deri në vdekjen e tij në 1980, ai mbeti besnik ndaj një parimi: shkrimtari nuk shitet, nuk blihet, nuk kurorëzohet. Në 1964-ën refuzoi Çmimin Nobel për Letërsi. “Shkrimtari nuk duhet të lejojë të kthehet në institucion”, deklaroi.

 

Trashëgimia

Sot, Zhan-Pol Sartri nuk është vetëm “filozofi i ekzistencës”. Sepse ai është kujtesa ku të mendosh do të thotë të marrësh anë. Se intelektuali nuk është dekor i historisë, por bashkëautor i saj. Se çdo rresht i shkruar, çdo qëndrim publik, është një zgjedhje nga e cila nuk ka arratisje.

Me Sartrin, filozofia doli nga librat dhe u bë frymëmarrje e kohës. Dhe liria, ajo liri e frikshme dhe madhështore, mbeti amaneti i tij më me peshë.