Nga Leonard
Veizi
Me sa duket, edhe
mendimet më kriminale gjejnë vend në mendjet tona më të pastra.
Psikologjia
kognitive e ka dokumentuar prej kohësh: mendimet e padëshiruara, agresive, të
çuditshme, janë krejt normale. Çdo njeri i shëndetshëm përjeton në ditë impulse
për dhunë, për shkatërrim, për tabu. Kjo nuk na bën kriminelë. Na bën njerëz.
Por këtu fillon
problemi.
Në labirintin e
pafundmë të mendjes, aty ku drita e arsyes ndërthuret me hijet e instinktit,
fshihet një e vërtetë e pakëndshme që e kemi heshtur me shekuj. Njeriu, kjo
qenie e vetëshpallur e civilizuar, me kodet e tij morale dhe ligjore, mban
thellë brenda një bishë të lashtë që refuzon të zbutet plotësisht. Dhe sa herë
këto kode, si litarë të shtrënguar, i marrin frymën, mendja shpik krimin si
rrugëdalje. Jo si akt, por si fantazi çlirimi.
Le të mos
shtiremi. Po të na jepej qasja në trurin e tjetrit, pa filtra dhe pa turp, do
të tmerrësoheshim. Për çdo fjali të butë që shqiptojmë, tri të tjera, më të
errëta, kanë lindur më parë në mendje. Janë ndalur aty dhe janë djegur në
heshtje, si letra të ndaluara në një regjim censurimi të brendshëm.
Një e katërta e
mendimeve tona është kriminale. Jo se veprojmë. Thjesht mendojmë. A mjafton kjo
për të na bërë fajtorë?
Gjatë ditës, në
rrjetin tonë nervor kalojnë impulse për një grusht, një ofendim të ulët, një
sabotim të heshtur. Për një hakmarrje të vogël. Ndoshta edhe më shumë. Por ne,
si pjesë e një shoqërie që ka shpikur etikën, zgjedhim të mos veprojmë. Dhe
këtu fillon absurdi ynë i madh: morali nuk vjen para krimit, por pas tij. Vjen
si frenë, jo si origjinë.
Mendja si
laborator i fshehtë
Neuropsikologjia
thotë diçka shqetësuese: truri nuk bën dallim të madh mes të imagjinuarës dhe
të vërtetës. Një vrasje e vizualizuar, një poshtërim i endur në heshtje,
shkakton të njëjtat shkarkesa kimike, të njëjtin rrahje zemre, si akti i kryer.
Mendja jonë është
një laborator ku eksperimentohet pa leje. Pa dëshmitarë. Shpesh, pa pasoja.
Por a mbetemi ende
të pafajshëm?
Shoqëria nuk ka
ligj për mëkatin e mendimit. Feja e ka. Filozofia e ka. "Nëse mendon për
të vrarë, je veçse një vrasës që s'ka pasur guxim", thotë një zë i
brendshëm që nuk mban uniformë, por që nganjëherë flet më fort se çdo prokuror.
Në fakt, mendimet
tona kriminale nuk janë asgjë tjetër veçse pasqyra. Pasqyra e dëshirave të
parealizuara, e fyerjeve të papërtypura, e frikës që maskohet si urrejtje. Ato
nuk kanë armë. Nuk kanë thikë. Por a nuk është çdo krim, më parë, një mendim i
fshehtë që pret të gjejë portën nga e cila të dalë?
Qytetet që ecin
mbi krime të pakryera
Në realitet, çdo
qytet i madh ecën mbi miliona krime të pakryera. Tirana, Parisi, Las Vegasi.
Qytetaria jonë nuk ndërtohet mbi faktin që nuk mendojmë keq, por mbi aftësinë
për t'i lënë ato mendime të vdesin në kokë, si embrione të pa frymëzuara.
Ironikisht,
ndoshta nuk na shpëton as ligji, as morali i lartë. Na shpëton frika. Frika nga
ndëshkimi. Ose turpi. Sepse asnjë nga këto mendime nuk është aq i fshehtë sa
besojmë. Sytë e të tjerëve lexojnë. Ne nuhasim aromën e një mendimi të keq te
tjetri. Dhe në këtë nuhatje kolektive, jemi të gjithë pak kriminelë në
përmbajtje, por të pafajshëm në dalje.
Dhe ndoshta kjo
është ajo që na mban njerëzorë.Jo fakti që nuk mendojmë krimin. Por fakti që e
mendojmë, e peshojmë, e ndjejmë deri në fund në laboratorin tonë të errët, dhe
pastaj zgjedhim të mos e kryejmë.
Mendja është arena
ku njeriu e fiton çdo ditë luftën kundër vetvetes.
Për këtë fitore
nuk ka medalje.
Ka vetëm heshtje.
No comments:
Post a Comment