Anatomia e frikës dhe histerisë, nga Salemi i vitit 1692, tek Broduej në 1953

Gjyqet e Shtrigave të Salem-it të vitit 1692 – Muzeu Pibodi Eseks në Salem, Masëçusets - Tablo nga piktori amerikan Tompkins H. Matteson

Nga Leonard Veizi

 

Sikur perdja e një teatri të errët të ngrihej ngadalë mbi një skenë të mbushur me psherëtima, britma dhe akuza, historia e Salem-it nis aty ku më vonë do të niste edhe drama e Artur Miler. Para se Xhon Prokter të zgjidhte mes jetës dhe ndërgjegjes, para se Abigel Uillams të ndizte flakën e hakmarrjes në skenën e “Sprovës”, kishte një skenë reale – më të ftohtë, më të pamëshirshme – ku njerëzit nuk luanin role, por humbnin jetën...

 

...Më 28 shkurt 1692, në fshatin puritan të Salem Village – sot pjesë e qytetit Danvers – u lëshuan urdhër-arrestet e para zyrtare për magji. Aty, frika nuk ishte më thashethem; ajo u kthye në akt juridik. Dyshimi mori vulën e autoritetit dhe ndërgjegjja kolektive nisi të dorëzohej përballë histerisë.

Në koloninë angleze të Masëçusets, një shoqëri e ndërtuar mbi doktrina të rrepta fetare dhe mbi bindjen e patundur se Djalli vepronte realisht në botë, paniku u përhap me shpejtësi tronditëse. Mbi 200 persona u akuzuan për magji; 20 prej tyre u ekzekutuan, ndërsa të tjerë vdiqën në burgjet e ftohta koloniale.

Kjo nuk ishte vetëm tragjedi e një komuniteti të izoluar. Ishte prova e parë se si frika, kur ushqehet nga fanatizmi dhe legjitimohet nga pushteti, mund të shndërrojë drejtësinë në mjet ndëshkimi. Dhe pikërisht këtë plagë historike do ta hapte shekuj më vonë Mileri në dramën e tij – për të treguar se Salem-i nuk kishte përfunduar kurrë; ai vetëm kishte ndryshuar kohë dhe emër.

 

Brishtësia e shoqërisë

Fundi i shekullit XVII ishte kohë pasigurie. Puritanët jetonin nën kërcënimin e konflikteve me francezët në veri, të përplasjeve me fiset vendase dhe të grindjeve të brendshme për pronë e pushtet. Besimi i tyre literal në praninë e së keqes e bënte çdo fatkeqësi një provë “hyjnore”. Por le ta themi qartë: djalli nuk i ndezi litarët në kodrën e varjeve. Njerëzit i ndezën. Në një klimë të tillë, mjaftoi një shkëndijë.

 

Vajzat që “panë” Djallin

Në janar 1692, vajza e pastorit Samuel Parris dhe kushërira e saj nisën të shfaqnin kriza të pashpjegueshme. Një mjek, i paaftë të jepte diagnozë mjekësore, shpalli se ato ishin “të magjepsura”. Nga ai çast, rruga drejt tragjedisë ishte e hapur. Nën presion, vajzat filluan të përmendnin emra. Të parat që u akuzuan ishin gra të margjinalizuara: një skllave nga Karaibet, një lypëse e varfër dhe një grua e përfshirë në konflikte pronësie. Rrëfimi i njërës prej tyre – i marrë nën presion dhe ndoshta dhunë – nuk e ndali panikun, por e ushqeu atë. Ky është një nga mësimet më të errëta të historisë: kur shoqëria kërkon fajtorë, zakonisht i gjen tek më të dobëtit.

 

Gjykatat e frikës

Në pranverë u krijua një gjykatë speciale, “Court of Oyer and Terminer”, për të shqyrtuar çështjet e magjisë. Aty u pranua si provë ajo që u quajt “provë spektrale”: pretendimi se shpirti i të akuzuarit ishte shfaqur për të torturuar dikë. Me fjalë të tjera, fantazia u barazua me faktin.

Më 10 qershor 1692 u var personi i parë. Gjatë muajve që pasuan, 19 të tjerë u varën në Gallows Hill. Një burrë u qëllua për vdekje me gurë sepse refuzoi të pranonte fajësinë apo pafajësinë – një akt që sot lexohet si protestë e heshtur kundër një sistemi absurd.

Drejtësia, kur ndahet nga arsyeja, shndërrohet në instrument dhune. Salem-i nuk ishte triumf i fesë; ishte dështim i saj përballë frikës.

 

Fundi i histerisë

Kur akuzat prekën familje me ndikim, përfshirë rrethin e guvernatorit kolonial, klima ndryshoi. Gjykata speciale u shpërnda dhe përdorimi i “provave spektrale” u ndalua. Deri në maj 1693 shumica e të burgosurve u liruan.

Por dëmi ishte bërë. Jetë të humbura, familje të shkatërruara, komunitet i përçarë.

Në vitin 1711 autoritetet koloniale anuluan dënimet dhe ofruan kompensim për familjet. Shekuj më vonë, në vitin 1957, shteti i Masëçusets rehabilitoi zyrtarisht të akuzuarit. Në vitin 1992, në 300-vjetorin e tragjedisë, u përurua një memorial për viktimat në Salem.

Pendesa është e domosdoshme, por ajo nuk i ringjall të varurit.

 

Një paralajmërim që kapërcen shekujt

“Gjuetia e Shtrigave” në Salem nuk ishte thjesht supersticion provincial. Ishte një laborator i frikës kolektive, një shembull se si shoqëritë – edhe ato që e quajnë veten të moralshme – mund të rrëzojnë parimet e drejtësisë kur përballen me panik. Dhe këtu qëndron thelbi editorial: Salem-i nuk është vetëm histori amerikane. Është model universal. Sa herë që opinioni publik ndizet nga thashethemet, sa herë që drejtësia zëvendësohet nga emocioni, sa herë që “armiku” shpiket për të forcuar pushtetin – hija e vitit 1692 rikthehet.

Armiku më i rrezikshëm nuk ishte magjia. Ishte frika e pakontrolluar.

 

Drama e Artur Milerit – “Sprova”

Në vitin 1953, dramaturgu amerikan Artur Miler botoi dramën e tij të famshme “Sprova” - e njohur në anglisht si “The Crucible”. Vepra u vu në skenë për herë të parë në Teatrin “Martin Beck” në Broduej, më 22 janar 1953.

Në qendër të dramës qëndron figura tragjike e Xhon Prokter, një fermer me integritet të brishtë, i cili përballet me zgjedhjen midis jetës dhe ndershmërisë së tij. Përballë tij është Abigel Uillams, një vajzë e re e përfshirë nga pasioni, xhelozia dhe etja për pushtet, e cila nxit akuzat për magji dhe ushqen histerinë kolektive. Marrëdhënia e tyre e ndërlikuar – mëkat, faj, hakmarrje – bëhet boshti dramatik mbi të cilin Mileri ndërton konfliktin moral.

Edhe pse pritja fillestare ishte e ftohtë – me përjashtim të disa vlerësimeve nga “The New York Times” – drama fitoi Çmimin “Toni” në vitin 1953 dhe, me kalimin e kohës, u shndërrua në një nga veprat themelore të teatrit amerikan.

Por rëndësia e saj shkon përtej teatrit. Mileri e shkroi dramën si alegori për “gjuetinë e komunistëve” gjatë epokës së makartizmit në Shtetet e Bashkuara. Përmes figurës së Prokterit, ai mbrojti dinjitetin e individit përballë turmës dhe shtetit; përmes Abigelës, ai tregoi se si manipulimi dhe frika mund të shndërrohen në armë shkatërrimtare.

Duke rikthyer Salem-in në skenë, Mileri i kujtoi publikut se mekanizmi i histerisë nuk kishte vdekur – kishte vetëm ndryshuar emër.

Kjo është arsyeja pse “Sprova” mbetet aktuale: sepse nuk flet vetëm për vitin 1692, por për çdo kohë kur frika merr pushtetin dhe kur e vërteta sakrifikohet për konformizëm.

 

Epilogu

28 shkurti 1692 është një kujtesë e përhershme se drejtësia kërkon guxim, arsye dhe prova – jo britma turme. Salem-i na mëson se shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe nga dobësitë e brendshme. Dhe ndoshta mësimi më i rëndësishëm është ky: historia përsëritet sepse mungon kujtesa morale.