Nga Leonad Veizi
Ai shkroi për
ferrin. Nuk e shpiku. Thjesht i e zbërtheu. Por kjo u cilësua blasfem. Jo sepse
guxoi të përshkruante errësirën, por sepse i dha asaj formë, emra dhe fytyra.
Në vargjet e tij, ferri nuk ishte më një abstraksion teologjik, por një hartë e
gjallë e mëkateve njerëzore, ku pushteti, lakmia dhe hipokrizia merrnin dënimin
e tyre të përjetshëm. Në ferrin e tij nuk digjeshin vetëm mëkatarët anonimë,
por edhe figura të njohura, madje edhe njerëz të Kishës. Kjo ishte blasfemia e
vërtetë: jo përshkrimi i ndëshkimit hyjnor, por guximi për ta lidhur atë me
realitetin konkret. Në atë epokë kur fjala kontrollohej dhe besimi diktohej,
Dante e përdori poezinë si një gjyq i hapur. Dhe për këtë, u dënua me mërgim. Sepse
ferri i Dantes nuk ishte vetëm një vend. Ishte një pasqyrë. Dhe kushdo që
guxonte të shihte brenda saj, rrezikonte të njihte veten...
...Viti 1921 u
shpall “viti i Dantes”. Europa ende po dilte nga hijet e Luftës së Parë
Botërore, ndërsa Italia kërkonte të rigjente një identitet kulturor të
qëndrueshëm në mes të trazirave politike. Në këtë klimë, 600-vjetori i vdekjes
së Dante Aligerit – më 14 shtator 1321 – u kthye në një moment reflektimi jo
vetëm letrar, por edhe moral e institucional. Dhe ndër institucionet që nuk
mund të mungonin ishte vetë Vatikani.
Papa Benedikti XV
vendosi të botonte një enciklikë kushtuar poetit, një akt që, përtej
ceremonisë, kishte peshë simbolike të veçantë. Sepse Dante nuk ishte vetëm
autori i “Komedisë Hyjnore”; ai ishte një nga kritikët më të ashpër të Kishës
së kohës së tij. Në vargjet e tij, ai nuk ngurroi të denonconte korrupsionin
papal, të sulmonte ndërhyrjen e Kishës në pushtetin laik dhe të kërkonte një
ndarje të qartë mes autoritetit shpirtëror dhe atij politik.
Për këtë arsye,
Dante u përndoq, u përjashtua dhe u la në mërgim – një fat që e shoqëroi deri
në vdekje. Kisha, për shekuj, e mbajti një distancë të ftohtë ndaj tij, shpesh
duke preferuar heshtjen përballë një figure që nuk i bindej autoritetit të saj.
Por historia ka
një mënyrë të veçantë për të kthyer rolet. Në vitin 1921, e njëjta Kishë që
dikur e kishte parë me dyshim, tani e ngrinte Danten në piedestal. Në
enciklikën e tij, Papa Benedikti XV e përshkroi poetin si një figurë të
pakrahasueshme në historinë e njerëzimit, duke deklaruar se bota rrallë kishte
njohur një madhështi të tillë dhe se trashëgimia e tij ishte një pasuri
universale, përtej kufijve të Italisë.
Ky ndryshim nuk
ishte vetëm një akt rehabilitimi kulturor; ishte edhe një reflektim i kohëve të
reja. Pas shekujsh konfliktesh mes mendimit të lirë dhe autoritetit fetar,
Vatikani po përpiqej të afrohej me figurat që dikur i kishte refuzuar. Në një
farë mënyre, enciklika ishte një pranim i heshtur se kritikat e Dantes nuk mund
të fshiheshin më – përkundrazi, ato duhej të përthitheshin si pjesë e
trashëgimisë së përbashkët.
Por pyetja mbetet:
a ishte ky një akt i sinqertë vlerësimi, apo një përpjekje për të përvetësuar
një figurë që historia e kishte vendosur tashmë përtej çdo institucioni?
Sepse Dante, në
thelb, nuk i përkiste as Kishës, as shtetit. Ai i përkiste letërsisë, mendimit
kritik dhe asaj tradite që sfidon pushtetin – çfarëdo forme që ai merr. Dhe
ndoshta kjo është ironia më e madhe e vitit 1921: që një poet i përndjekur nga
autoriteti, u kthye, pas gjashtë shekujsh, në një simbol që vetë autoriteti
kërkonte ta përqafonte.
Në fund, siç
sugjeronte edhe vetë Papa në fjalët e tij, studimi i Dantes nuk është vetëm një
ushtrim kulturor, por një rrugë drejt së vërtetës. Dhe pikërisht këtu qëndron
forca e tij – në aftësinë për të mbetur aktual, sfidues dhe i papërshtatshëm
për çdo pushtet që kërkon ta kufizojë.
No comments:
Post a Comment