Nga Leonard Veizi
Në vitet ’90, kur qytetet e mëdha perëndimore filluan të ndjenin për herë
të parë ankthin e teknologjisë që hynte në jetën private, kinemaja reagoi me
një seri thrillerësh erotikë ku trupi, dëshira dhe frika ndërthureshin në një
gjuhë të re vizuale. Mes tyre qëndron “Sliver” prodhim i vitit 1993, filmi i
Filip Nojsit, me Sheron Stoun dhe Uilliam Bolduin, një vepër që, përtej
reputacionit të saj të diskutueshëm kritik, mbetet një dokument i qartë i një
epoke që po zbulonte fuqinë e rrezikshme të syrit që vëzhgon...
...Historia është e thjeshtë në sipërfaqe: Karli Noris, një grua e pavarur
që zhvendoset në një apartament luksoz në Manhattan, përfshihet në një rrjet
erotizmi, misteri dhe vrasjesh. Por thelbi i filmit nuk është trekëndëshi
sentimental, as tensioni kriminal. Thelbi është kamera e fshehtë – prania e
padukshme që shndërron jetën private në spektakël dhe intimitetin në mall.
Këtu fillon dimensioni moral i “Sliver”.
Vuajarizmi nuk paraqitet thjesht si devijim individual, por si strukturë pushteti. Ai që sheh pa u parë, kontrollon. Ai që zotëron imazhin e tjetrit, zotëron edhe fatin e tij emocional. Në këtë kuptim, filmi i viteve ’90 duket sot profetik: kamera e fshehtë e ndërtesës është pararendësja e kamerave të sigurisë, reality-show-ve dhe më vonë rrjeteve sociale, ku njeriu mëson të jetojë duke qenë vazhdimisht i vëzhguar.
Figura e Karli Noris, interpretuar nga Sheron Stoun, është thelbësore për këtë lexim.
Vuajarizmi
Pas triumfit të “Basic Instinct”, ajo mishëronte gruan që manipulon shikimin mashkullor. Por në “Sliver” ndodh e kundërta: ajo bëhet objekt i shikimit, jo zotëruese e tij. Kjo zhvendosje e vogël dramatike prodhon një ndryshim të madh etik. Filmi nuk flet më për erotizmin si fuqi personale, por për erotizmin si cenueshmëri. Kjo e bën veprën më të errët sesa duket. Sepse vuajarizmi nuk është vetëm dëshirë për të parë trupin e tjetrit. Është dëshirë për të hyrë në jetën e tij pa leje, për të përjetuar emocionet e tij pa përgjegjësi. Në këtë kuptim, vuajarizmi është forma më e pastër e konsumit pa etikë: kënaqësi pa marrëdhënie, informacion pa empati, afërsi pa rrezik.
Aktualitet
Në kohën kur u shfaq, kritika e konsideroi “Sliver” një hap prapa krahasuar me “Basic Instinct”. Ishte një gjykim estetik, ndoshta i drejtë për strukturën narrative. Por nga distanca e sotme, filmi fiton një dimension tjetër: ai lexon me intuitë një botë që ende nuk kishte ardhur plotësisht.
Sot, secili prej nesh mban në xhep një aparat që sheh dhe transmeton. Secili mund të jetë njëkohësisht aktor, spektator dhe vëzhgues i fshehtë. Kufiri mes privatit dhe publikut është bërë i tejdukshëm si xhami i një dritareje nate në Manhattan.
Kjo e kthen “Sliver” nga thriller erotik në alegori morale.
Pyetjet
Pyetja që filmi ngre nuk është “kush është vrasësi?”, por diçka më e thellë: Çfarë ndodh me njeriun kur jeta e tij kthehet në pamje? Kur çdo moment mund të regjistrohet e përjetohet realisht? Apo kur çdo emocion mund të shihet nga të tjerët, mbetet ende intim?
Dhe mbi të gjitha: a humbet përgjegjësia morale kur shndërrohemi në spektatorë të jetës së tjetrit?
Paralajmërimi etik
Vuajarizmi modern nuk ka më nevojë për kamera të fshehta në mure. Ai ushqehet nga vullneti ynë për t’u ekspozuar dhe nga kurioziteti ynë për të parë. Në këtë pikë, faji nuk është më vetëm i atij që vëzhgon, por edhe i një kulture që e shndërron ekspozimin në vlerë dhe privatësinë në dobësi. Prandaj “Sliver” mbetet i rëndësishëm. Jo si kryevepër kinematografike, por si paralajmërim etik. Ai na kujton se teknologjia që premton siguri mund të prodhojë kontroll; se dëshira për të parë mund të shndërrohet në dhunë të heshtur; dhe se njeriu rrezikon të humbasë thelbin e tij kur reduktohet në imazh.
Epilogu
Në fund, morali i filmit është i thjeshtë dhe i vjetër sa vetë qytetërimi: Të shohësh pa dashuri është një formë e fshehtë shkatërrimi. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Sliver”, me gjithë dobësitë e tij artistike, vazhdon të na shqetësojë. Sepse nuk flet vetëm për një ndërtesë me kamera të fshehta në Manhattan. Flet për botën ku po jetojmë. Dhe për syrin që, duke parë gjithçka, rrezikon të harrojë të kuptojë.
Këtu fillon dimensioni moral i “Sliver”.
Vuajarizmi nuk paraqitet thjesht si devijim individual, por si strukturë pushteti. Ai që sheh pa u parë, kontrollon. Ai që zotëron imazhin e tjetrit, zotëron edhe fatin e tij emocional. Në këtë kuptim, filmi i viteve ’90 duket sot profetik: kamera e fshehtë e ndërtesës është pararendësja e kamerave të sigurisë, reality-show-ve dhe më vonë rrjeteve sociale, ku njeriu mëson të jetojë duke qenë vazhdimisht i vëzhguar.
Figura e Karli Noris, interpretuar nga Sheron Stoun, është thelbësore për këtë lexim.
Pas triumfit të “Basic Instinct”, ajo mishëronte gruan që manipulon shikimin mashkullor. Por në “Sliver” ndodh e kundërta: ajo bëhet objekt i shikimit, jo zotëruese e tij. Kjo zhvendosje e vogël dramatike prodhon një ndryshim të madh etik. Filmi nuk flet më për erotizmin si fuqi personale, por për erotizmin si cenueshmëri. Kjo e bën veprën më të errët sesa duket. Sepse vuajarizmi nuk është vetëm dëshirë për të parë trupin e tjetrit. Është dëshirë për të hyrë në jetën e tij pa leje, për të përjetuar emocionet e tij pa përgjegjësi. Në këtë kuptim, vuajarizmi është forma më e pastër e konsumit pa etikë: kënaqësi pa marrëdhënie, informacion pa empati, afërsi pa rrezik.
Në kohën kur u shfaq, kritika e konsideroi “Sliver” një hap prapa krahasuar me “Basic Instinct”. Ishte një gjykim estetik, ndoshta i drejtë për strukturën narrative. Por nga distanca e sotme, filmi fiton një dimension tjetër: ai lexon me intuitë një botë që ende nuk kishte ardhur plotësisht.
Sot, secili prej nesh mban në xhep një aparat që sheh dhe transmeton. Secili mund të jetë njëkohësisht aktor, spektator dhe vëzhgues i fshehtë. Kufiri mes privatit dhe publikut është bërë i tejdukshëm si xhami i një dritareje nate në Manhattan.
Kjo e kthen “Sliver” nga thriller erotik në alegori morale.
Pyetja që filmi ngre nuk është “kush është vrasësi?”, por diçka më e thellë: Çfarë ndodh me njeriun kur jeta e tij kthehet në pamje? Kur çdo moment mund të regjistrohet e përjetohet realisht? Apo kur çdo emocion mund të shihet nga të tjerët, mbetet ende intim?
Dhe mbi të gjitha: a humbet përgjegjësia morale kur shndërrohemi në spektatorë të jetës së tjetrit?
Vuajarizmi modern nuk ka më nevojë për kamera të fshehta në mure. Ai ushqehet nga vullneti ynë për t’u ekspozuar dhe nga kurioziteti ynë për të parë. Në këtë pikë, faji nuk është më vetëm i atij që vëzhgon, por edhe i një kulture që e shndërron ekspozimin në vlerë dhe privatësinë në dobësi. Prandaj “Sliver” mbetet i rëndësishëm. Jo si kryevepër kinematografike, por si paralajmërim etik. Ai na kujton se teknologjia që premton siguri mund të prodhojë kontroll; se dëshira për të parë mund të shndërrohet në dhunë të heshtur; dhe se njeriu rrezikon të humbasë thelbin e tij kur reduktohet në imazh.
Në fund, morali i filmit është i thjeshtë dhe i vjetër sa vetë qytetërimi: Të shohësh pa dashuri është një formë e fshehtë shkatërrimi. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Sliver”, me gjithë dobësitë e tij artistike, vazhdon të na shqetësojë. Sepse nuk flet vetëm për një ndërtesë me kamera të fshehta në Manhattan. Flet për botën ku po jetojmë. Dhe për syrin që, duke parë gjithçka, rrezikon të harrojë të kuptojë.
No comments:
Post a Comment