Nga Leonard
Veizi
Në historinë e
thriller-it psikologjik të fillimviteve ’90, vëmendja zakonisht monopolizohet
nga filmat që kanë arritur të ripërcaktojnë gjuhën e zhanrit. Megjithatë,
poshtë kësaj harte kanonike, ekzistojnë vepra të nënvlerësuara që kërkojnë jo
thjesht rishikim, por rilexim kritik. I tillë është "Scissors" apo
siç vjen në shqip “Gërshërët”, prodhim i vitit 1991 nga Frank De Felitta-s, me
protagoniste Sharon Stone, Steve Railsback dhe Ronny Cox...
...Në leximin
sipërfaqësor, filmi mund të duket si një thriller me kthesa të ekzagjeruara
narrativisht. Por në një lexim më të ftohtë editorial, ai zbulohet si një
strukturë psikike e projektuar me kujdes: një studim i rrënuar i traumës, ku
realiteti nuk përfaqësohet më si kategori objektive, por si produkt i një
mendjeje të thyer.
Nga izolimi
fizik në izolim mendor
Në qendër të
rrëfimit qëndron Angela Anderson – interpretuar nga Sharon Stone, - një grua e
re e mbërthyer nga trauma seksuale dhe psikologjike e fëmijërisë. Jeta e saj
është e reduktuar në një hapësirë të ngushtë ekzistence: vetmi, kukulla si
zëvendësim i marrëdhënieve njerëzore dhe terapi psikologjike si mekanizëm
kontrolli mbi kaosin e brendshëm.
Kjo stabilitet i
brishtë shembet pas një sulmi në ashensor nga një burrë me mjekër të kuqe.
Ngjarja nuk funksionon thjesht si incident narrativ, por si katalizator psikik:
ajo e shtyn Angelën në një zinxhir marrëdhëniesh të paqarta me dy vëllezër
binjakë, Aleks dhe Kol, dhe më pas në një apartament që shndërrohet në hapësirë
izolimi total.
Kur brenda këtij
apartamenti ajo gjen trupin e sulmuesit të saj, të rrethuar nga objekte që
rezonojnë me kujtesën e saj fëmijërore, filmi ngre pyetjen themelore ekzistenciale:
A po e humb
mendjen Angela, apo dikush po ia prodhon këtë humbje të realitetit?
Katër shtylla
të psikologjisë së rrëfimit
Ndryshe nga
thrillerët linearë të krimit, “Gërshërët” operon në një regjistër të thellë
frojdian dhe hitchcockian, ku e vërteta është gjithmonë e ndërmjetme. Struktura
e tij mund të lexohet përmes katër boshteve kryesore:
1. Trauma e
shtypur
Psikanaliza e
klasike sugjeron se trauma nuk zhduket; ajo zhvendoset në pavetëdije dhe
kthehet në forma të deformuara. Te Angela kjo shfaqet si makthe, halucinacione
dhe një frikë sistematike nga intimiteti seksual. E shtypura nuk hesht — ajo
insiston.
2. Manipulimi i
realitetit
Regjisori e
ndërton narrativën mbi subjektivitet ekstrem. Publiku detyrohet të qëndrojë
brenda syrit të Angelës, ku kufiri mes reales dhe të imagjinuarës është i
paqëndrueshëm. Ky është një univers ku e vërteta nuk zbulohet, por supozohet.
3. Dyzimi
psikik
Aleks dhe Kol nuk
janë thjesht figura narrative. Ata funksionojnë si ndarje e brendshme e
dëshirës dhe frikës: një polaritet mes impulsit agresiv (id) dhe strukturës
mbrojtëse/idealizuese (superego). Në këtë sens, binjakët nuk janë jashtë
Angelës — ata janë brenda saj.
4. Nënvetëdija
e materializuar
Hapësira ku Angela
bllokohet nuk është skenografi, por metaforë psikike. Çdo dhomë, çdo objekt dhe
çdo kukull përfaqëson një fragment të kujtesës së mbyllur. Apartamenti është
mendja e saj e kthyer në labirint pa dalje.
Simbolika e
gërshërëve
Titulli i filmit
ngarkon qendrën simbolike të tij. Gërshërët nuk janë thjesht objekt dhune; ato
funksionojnë si instrument konceptual: ndajnë të kaluarën nga e tashmja, presin
vazhdimësinë mes reales dhe iluzionit, shenjojnë frikën e seksualitetit si zonë
rreziku dhe në fund, bëhen metaforë e një vetëmbrojtjeje që njëkohësisht
rikthen traumën
Në duart e
Angelës, ato janë njëkohësisht mburojë dhe kujtim.
Epilogu
E parë si produkt
zhanri, “Gërshërët” mund të lexohet si një thriller me ambicie të tepruara
psikologjike dhe një strukturë narrative të paqëndrueshme. Por në një lexim
kritik, ai shndërrohet në një studim të errët të mendjes së traumatizuar, ku
realiteti nuk është më sfond, por simptomë.
Filmi, në thelb,
nuk flet për një krim. Ai flet për mënyrën se si trauma prodhon botë. Dhe në
këtë botë të prodhuar, individi nuk është më subjekt i historisë — por i
burgosur i saj i përhershëm.
No comments:
Post a Comment