Absurdi sot, tekstet shkollore për fëmijë

nga Leonard Veizi

Mund ta them qarte, dhe pa frikë se ajo që ndodh me librin shkollor ka të bëjë veçse me një biznes, jo të pastër. Nuk dua t’i hyj anës së tenderave, e të mos më ndijë kush se po merrem me një investigim të tillë. Dua të them fare pak gjëra, që dalin thuajse çdo ditë nga puna ime apo e bashkëshortes si prindër, me fëmijët tanë. Shqetësimi mbi librat e fëmijëve. Kjo filloi që kur vajza jonë nisi klasën e parë. Fillimisht i përballëm me një gabim në faqen e tretë. Rastësi, menduam.Nnë faqen shtatë gjithashtu gabim, tre faqe më tutje gabim trashanik. Herë unë e herë gruaja, filluan të ndiheshim në panik. Çfarë po u mësojnë fëmijëve në shkollë. E pra, është Klasa e Parë. I fotografuam të gjitha gabimet e abetares së Klasës së Parë. 28 gjithsej. Kulmi. Mbi kapakun e Abetares, autori mbante firmën “Profesor Doktor”. Alamet titulli. Mendova të bëja një shkrim diskreditues në gazetë. Fundja për këtë punë paguhem, gazetar jam. Por hoqa dorë. As vetë se di pse u bëra pesimist e mendova se halle të tilla të mëdha, nuk i zgjidh dot as media. Librat tanimë janë një objekt tregu nga ku nxirren përfitime të mëdha. Aparatçikët e minsitrisë së Arsimit, ose ndajnë paratë, ose janë në gjumë. Megjithatë iku klasa e parë..., e dyta..., e treta. Nëpër libra gjeja gabime pa fund, drejtshkrimore, llogjike, parimore, çfarë të doni ju. I mbylla sytë. Tani vajza është në klasën e katërt. U rrit, e më pak nevojë ka për ne. Megjithatë jo më larg se sot, datë 25 shtator 2012, mendova ta ndihmoja në detyrat e shtëpisë së gjuhës. Ishin një tufë fjalësh me të cilat nxënësi duhet të bënte një tregim. Dakord deri këtu. I hodha një sy kërkesës ku mes të tjerash më ranë në sy fjalët “pazar” dhe “ofertë”. Nuk më besohej. Mbi kapak ishte shkruar “Gjuha Shqipe”. Mendova se kishte të drejtë kryeministri kur deklaronte se me turqit ishim vëllezër. Mirë fjala “pazar” po “ofert”-a çfarë kërkonte në tek “gjuha shqipe”. Nuk dija nga tja mbaja, veç të shfryja dufin në eter. Vajza më shikonte me habi. “Pazar” është fjalë turqisht, si te “Sulejmani i Madhërishëm” - e sqarova unë. I acaruar i lashë kontrollin e detyrave përgjysmë. Në fund të fundit të vajzës ishin, unë të mijat i kam pas bërë me një shqipe të kulluar, sipas standardit të miratuar në Kongresin e ’72-shit. Por habitem thellësish me tekstet e shkruara vitet e fundit. Nuk ka redaktorë, nuk ka filtra, dhe s’duhet të ketë asnjë hallkë tjetër përderisa librat mësimorë për fëmijët dalin për faqe të zezë. Nuk është e nevojshme të bëhet Kongres tjetër për të ndryshuar ‘72-shin, gjuha është bombarduar nga fjalë e shprehi të huaja që shumë më bukur qëndrojnë në shqip. Ndërsa viktimat janë fëmijët tanë, të cilët “Ok” që përdorët rëndom në rrugë, së shpejti do ta mësojnë si shprehje të shqipes në tekst.

Kur “pushtohet” qendra e qyteti

nga Leonard Veizi

Tirana në ditë festash kthehet një qytet mostër, as më pak e as më shumë se një emërtim i tillë. Sidomos, nëse për fat të keq dita është me diell. Askujt të mos i vijë çudi e për më tepër keq. Tmerr i vërtetë. Unë për vetë, lus Zotin,  që për Vitin e Ri, Shën Valentinin e Ditën e Punëtorëve, të bjerë shi me gjyma e të përmbyten rrugët aq uji të shkojë në gju të kalit. Përndryshe bulevardi kryesor i kryeqytetit dhe të gjitha rrugicat qorre kthehen në tubime njerëzish që mbajnë tullumbacet nga njëra dorë e sufllaqet në dorën tjetër. Megjithatë nuk është se e kam të keqen vetëm nga kjo. Herën e fundit, në ditët afër festës së 100 vjetorit të Pavarësisë, tentova që një mëngjes, pasi kisha çuar vajzën e madhe në shkollë, të prisja bashkëshorten me djalin e vogël ndanë rrugës, që këtë të fundit ta çonim në kopsht. Vetëm dhjetë minuta ngjau e gjitha dhe u betova se kjo nuk do të ndodhte më, Më gënjeu mendja për pak ajër të pastër. Jo vetë thjesht e mendova, por dhe e vura në zbatim këtë ide të çartur, për të zezën time. Dhe gjithçka u përqendrua në një pritje të padurimtë. Nuk është se rruga në fjalë, që çuditërisht ka marrë vlerën kryesore në Kryeqytet, por gjithsesi hyn tek të rëndësishmet, përderisa quhet “Komuna e Parisit”, e që nuk di se për çfarë arsye Bashkia e ka cilësuar “Medar Shtylla”. Humor emrash, si gjithmonë. Gjatë kësaj kohë, gati të pa përfillshme, u ndesha me një fenomen “alla shqiptar” që, në fund fare, pasi mora dhe djalin në krah, të mendoja me shpejtësi: të rrëmbeja pasaportën biometrike nga vendi ku e kisha fshehur e të zhdukesha për kush e di se ku. Bori makinash pa fund, bllokim rruge me motive nga më idiote, sherre dhe ulërima njerëzish të denja për derrat e fermës së tipit të lartë, dhe ndotje masive ambienti nga njerëz e kafshë së bashku që kishin dalë së bashku për të shkuar në ‘punë’. Kjo vlen vetëm për mëngjesin. Në drekë nuk më rastis thuajse kurrë të jem në të njëjtin vend për shkak të punës time, përndryshe do të çmendesha nga larmishmëria që më ofron modeli i sotëm ‘qytetar’. Por edhe kaq më lë të dal në përfundimin. Që fshati ka rrethuar qytetin, këtë e kam komentuar në një përsiatje tjetër, por që qyteti ka rrethuar kryeqytetin, këtë është hera e parë që po e trajtoj. Në një rrugë të ngushtë, që Bashkia e ka lënë sa për të kaluar kuajt dhe gomerët, kalojnë gjithfarë makinash, mercedesë e fuoristrada, të gjitha mora e fundit, për të ta hequr kapakun e kokës. Që në këtë rrugë ka gjithfarë biznesmenësh, që kohët e fundit lahen nëpër hidromasazhe dhe u hipin makinave me ajër të kondicionuar, kjo nuk të habit. Por që në këtë rrugë përditë shëtisin me makina të shtrenjta gjithfarë gomerësh, për aq sa rruga ka qenë e aplikuar pak vite më parë edhe kjo është një gjë krejt e dukshme, nuk ka nevojë për raporte lokale. Sa për qendrën e kryeqytetit, aty ku  njerëzit orientohen shumë më thjeshtë duke thënë: te Skënderbeu, është edhe më keq. Prej vitesh aty nuk kaloj më shumë në një herë në tre-katër muaj.

Letërsia për fëmijë dhe edukimi i munguar

nga Leonard Veizi

E dini cila është industria më fitimprurëse në fushën e botimeve? Nuk hyn tek “pyetjet enigmë”, dhe as tek “quiz”-et, e siguroj lexuesin. Sepse ka mundësi që një pjesë e madhe e tyre ta dinë vërtet. E pra, është letërsia për fëmijë. Sigurisht.

Po pse gjithë kjo siguri?!

Natyrisht nuk mund të ketë kontestime, si fjala vjen: se, në fakt, industria më fitimprurëse e letrave mund (apo duhet të ishte) ajo që cilësohet si letërsia e verdhë, ajo që ka ngjyrime rozë apo ajo që mban mbi kopertinë emrat e mëdhenj të nobelistëve, domethënë safi letërsi.

Por dhe kjo e ka një shpjegim:

Padyshim asnjë individi, pjesëtar i një familjeje shqiptare, nuk mund t’ia imponosh dot, që në bibliotekën e shtëpisë, të ketë një libër të Balzakut, Markesit apo Ismail Kadaresë. Por janë ata, fëmijët e vegjël, të cilët arrijnë t’u imponohen më së miri prindërve të tyre që, të blejnë pa kursim jo një, por kolana të tëra librash me ilustrime, për parashkollorë apo me vlera për nxënësit e ciklit të ulët. Për shkak të pjellorisë, të cilin si komb, vazhdojmë ta kemi në nivele të larta, fëmijë të vegjël Shqipëria ka boll.

Ky është shkaku kryesor, përse kjo letërsi është më fitimprurësja.

Këtë konstatim, në dukje fare të lehtë, më shumë se kushdo e dinë vetë botuesit. Prandaj, në të gjitha rastet, pasi kanë botuar Mopasanin, Tolstoin apo Servantesin, gjejnë mundësinë për të botuar edhe nga një kolanë me tituj për fëmijë, kontingjenti i të cilave, pothuaj në të gjitha rastet konsiderohet i shitur, në raste jo fort të rralla dhe në një kohë rekord. 20 faqe me ngjyra, dhe një çmim i shtrenjtë kopertine në fund, i nxjerr nga falimenti të gjithë ata që janë duke “u mbytur”, ndërsa të tjerëve që e kanë kapur veten, ua ngroh xhepat më mirë se sa vetë titujt me emrin e Shekspirit, Remarkut apo Hygoit.

Por nuk do të ndalemi këtu.

Gjithë problematika e fabulës, nisi atëherë kur vajza ime e vogël 5-vjeçare m’u lut t’i lexoja një nga librat me përralla, që ia kishim blerë me shumicë, me të vetmin mendim, edukimin e saj që në fillesa. Për të thënë të vërtetën prej shumë vitesh nuk kisha lexuar as edhe një rresht nga letërsia për parashkollorë. E megjithatë intuita më bëri të përzgjedh një fabul, me protagonist arushin e famshëm “Pooh”.  Ishte krejt e pabesueshme, që ndërsa vajza ime 5-vjeçare më ndiqte gjithë dëshirë teksa lexoja me zë të lartë, unë vetë nuk isha i zoti të ndiqja dhe as ta kuptoja jo e jo esencën e fabulës. E lexova deri në fund, dhe pastaj iu riktheva edhe një herë, kësaj radhe me zë të ulët, domethënë “leksioni” nuk vlente më për vogëlushen, por për mua.

Kjo ishte sa për fillim. Më pas mora përsipër të lexoja të gjithë literaturën për fëmijë që kisha në bibliotekë dhe më rezultoi si më kryesore, gabimet ortografike, drejtshkrimore dhe më pas logjike...

...Në fakt duhet t’ia filloja nga fundi.

Gjithsesi, pyetja që shtrova me vete, dhe pastaj e shkruajta për gazetën, duke menduar se padyshim është shumë më tepër se sa ta thuash me zë të lartë, ishte: A kemi mundësi ne të edukojmë fëmijët e këtij tranzicioni të stërzgjatur?

Pas kësaj mund të vijnë dhe një duzinë pyetjesh të tjera por që me sa duket nuk kanë shumë vlerë.

Duke menduar se në një farë mënyre, e njoh këtë fushë, më vjen keq të them se pjesa me e madhe e botimeve (flasim gjithmonë për letërsinë e fëmijëve) nuk kalon në asnjë filtër specialisti, redaktor apo korrektor letrar. Dhe e gjitha kjo bëhet për të pasur një kosto sa më të lirë. Kështu, në mungesë të një literature serioze, stendat e librarive janë mbushur me ato “performanca” që populli, në gjuhën e tij u thotë akoma më shkurt: paçavure. Dhe kjo është padyshim, dhuratë e botuesve tanë.

Në këtë mënyrë, në vend që fëmijëve t’u mësohet gjuha letrare shqipe, apo thënë ndryshe ajo e njehsuar, nuk po mund të ruhemi dot, as nga ndërhyrja e dhunshme e fjalëve nga fjalorët e huaj dhe natyrisht as dialektalizmave, kësaj here vendase.

Një nga shqetësimet e tjera që dua të ngre në këtë shkrim të shkurtër është se në këtë mori botimesh, përralla me fabula shqiptare ka shumë pak, edhe pse folklori ynë e ka furnizuar pafundësisht  këtë gjini. Por duket se ashtu siç e thamë dhe më sipër, një kosto pak më e lartë apo pak më e ulët, varet pikërisht nga kjo. Dhe e gjitha kjo padyshim që është në dëm të fëmijëve tanë, të këtij brezi, dhe të atyre që do të vijnë më vonë, nëse asgjë nuk ndryshon.

Në udhëkryqin ku është shtruar shtypi

nga Leonard Veizi

Nëse është vënë re, forca e shtypit ka rënë ndjeshëm në Shqipërinë e viteve të fundit. Efekti më i madh është kur ato lexohen nga ndonjë zë bas në emisionet televizive të mëngjesit. Gjithmonë e më pak ka “skupe”. Më pak blerës ka gjithashtu edhe pse të gjitha gazetat mbijetojnë duke lundruar në tregun informal. Titujt janë po ata që jemi mësuar të shohim gjithmonë dhe nëse njëra “falimenton” dy të tjera ia zënë vendin shpejt e shpejt. Por kjo nuk ka të bëjë me shqetësimin e këtij shkrimi. Tregu është i lirë dhe vendimtari për këdo që ka qejf t’i futet “detit në këmbë”. Sot asnjë prej gazetave nuk arrin të kapi një shifër standarde si ajo e dhjetë viteve më parë ku shtypi që kryesonte tregun prodhohej apo shitej në 40 mijë kopje. Pesëmbëdhjetë vite me parë steka e shitjeve ishte në një lartësi tjetër, gazeta kryesuese në treg tregtonte 70 mijë kopje në ditë. Sot, maksimumi i gazetës kryesuese arrin deri në 5 mijë kopje në ditë. Por kur ka ndonjë “të pabërë” në titullin e parë, gazetë nuk gjen për bë në asnjë kioskë. Pra lexuesi është po aty, ai nuk të tradhton. Mjafton ti japësh atë që kërkon. Gjatë analizës do të gjejmë fakte pa fund, dhe fajin kryesor patjetër do t’ia hedhim dyluftimit me një kalorës të armatimit të rëndë siç është televizioni, interneti ca më keq akoma. Të shpejtë, të drejtpërdrejtë, ezaurues. “Lajmi më parë kalon nga ata”. E vërtetë. Falë kësaj konkurrence, ç’është e vërteta edhe media e shkruar ka marrë masat e saj, është thelluar më shumë në personazhe e dosserë, ka zgjeruar rubrika që kohë më parë i mbanin në periferi, gjë që në një farë mënyre e ka nxjerrë nga rutina e lajmit të transmetuar orë e pa orë nga media elektronike. Por nuk mendoj se është vetëm kjo. Duket se ajo që i ul më së shumti pikët medias sot ka të bëjë me mospublikimin e aferave korruptive, një gjë për të cilën vite më parë janë hapur debate e gjyqe pa fund. Media sot përveç informacionit standard, gjithmonë e më pak po e luan këtë rol, ndërsa vendin ku dikur publikoheshin dosjet e korrupsionit sot e zënë faqet rozë me foto të këngëtareve e modeleve toples. Pikërisht dhe këtu konkurrenca është bërë më e fortë. Nëse deri dje, për shqiptarët e prapambetur, zhveshja e një femre në publik përbënte herezi, tani shoqërohet me tifozllëk. Nuk ka rëndësi ajo që ke veshur, rëndësi ka të jesh në treg, me çdo çmim. Gjithashtu më pak vend ka sot në faqet e gazetave për suplementet letrare, por fjalëkryqi nuk mungon në asnjërën prej tyre, për të gjithë mediokrit që mendojnë se ashtu si dhe”yçi”, - përdorur si batutë  në një film artistik shqiptar, - u zhvillon mendjen. Të paktën dy herë, që e kam ngritur si version të mundshëm, që njëra prej gazetave në Shqipëri, të marri përsipër të botojë në një nga faqet inerte të saj, letërsi artistike, sipas mënyrës europiano-perëndimore e më shumë asaj amerikane, kanë rënë poshtë nga drejtuesit pa bërë më parë asnjë bilanc. Pra ende nuk ka ardhur koha që në Shqipëri të kemi “bestseller” nëpërmjet shtypit të ditës. Por natyrisht ka fituar pikë faqja me letrat nga populli dhe mbi të gjitha ajo me këshilla mjekësore, që gjithashtu janë shërbime të domosdoshme, sidomos për ata që mendojnë se me 30 lekët e gazetës, do kursejnë 2000 lekët e vizitës tek mjeku privat. Në fund më duhet të them se shtypi shqiptar sot, është në udhëkryq.

Botuar në revistën KULT

Kur fshati rrethon qytetin

nga Leonard Veizi

Sot është e thjeshtë, që me pasaportë në xhep, të marrësh rrugën e Rinasit, t’i hipësh avionit Boeing 777 në “Busness Class”, e të zbresësh në këdo kryeqytet Evropian, aty ku ta do zemra. Ndërkohë është po aq mbresëlënëse të marrësh furgonin-urbanin e bësh xhiro në periferinë e Tiranës, me një biletë 30 lekëshe. Aty përballesh me një realitet tjetër. Nuk flas për ndërtimin e vilave që të mahnitin. Kjo ka të bëjë vetëm me fasadën e asaj çka fshihet pas mureve të suvatuara e oborreve që ndriçohen tejembanë me energjinë e papaguar. Ajo që më bën fort përshtypje ka të bëjë me nivelin e të rinjve e sidomos të fëmijëve që rriten në këto zona, herë informale e here gati për legalizim. Këtu doja të ndalesha e jo tek ndryshimi i periferisë me dyqanet e rrugës “Myslym Shyri”. Ta lëmë mënjanë këtë disnivel që nuk na nxjerr kund.

“E para është fjala”, thuhet në Bibël. Me siguri, në shumë derivate e saj, mund të nxjerrësh dhe variantin: “Fjalën si ta përdorësh”. E pra të duhen kjo xhiro për të kuptuar se si funksionon pjesa tjetër e kryeqytetit, ajo që ndahet tek “vija e verdhë” plus-minus ca shtëpi më tepër te të dyja anët. Besoj s’gaboj po të them se në këto zona nuk ka varfëri duhani e pijesh alkoolike, por një varfëri ekstreme fjalori. E vetmja që nuk ka nevojë për meremetime është fjalori i rrugës. Nuk pretendon njeri për vënien në skenë të teatrit absurd, e as për ndonjë pasarelë mode, në këto zona. Dhe mbase nuk është shumë e nevojshme, pasi në të gjitha shtëpitë, po të hysh, do të gjesh televizorë “high definition”, marka e fundit. Por gjithsesi libraria a biblioteka shkon për shtat kudo. Megjithatë këto vetëm sa tentojnë të zbusin një nivel, të cilën me sa duket nuk arrin ta bëjë as shkolla. Frekuentimi i saj nga fëmijët është krejt fakultativ, madje edhe kur pushteti ndërton një godinë model. Dhe vetëm kaq të duhet të kuptosh se si sentenca e Mao Ce Dun-idesë, “fshati rrethon qytetin” nuk ka të bëjë me një botëkuptim kinez, por është kthyer në realitetin e trishtë shqiptar.

E bëra këtë performancë për të thënë se ajo që po na mundon më së shumti sot është krimi, që më së shumti na vjen nga këto shtresa. Lajmi i parë në masmedian sot ka në fokus vetëm këtë temë. Nuk di të kem dëgjuar që: një inxhinier vrau një mësuese, apo një jurist i preu kokën ekonomistes. E pra, krimi qëndron diku tjetër. Dhe nuk është vetëm se: “fshati ka rrethuar qytetin”. kjo do të ishte vetëm një pjesë e vogël e të “keqes”. Problemi është më i thellë se kaq. Këta njerëz, që nuk e dinë se rreth qendrës së kryeqytetit ku kanë ardhur të jetojnë, ka kinema, shfaqe cirku, e panair libri, po dominojnë dhunshëm mbi pjesën urbane. Mjaft që një pjesë e tyre ka nxjerrë fëmijët të shesin cigare, të lypin, a të vjedhin. Dhe pas kësaj vjen krimi, me fishekë luftarakë, apo armë të ftohta. Muajt e fundit kemi pasur bilance lufte. E kështu, në BE apo jashtë saj, Shqipëria vazhdoj të jetë në kohën e tranzicionit të saj, pabesueshmërisht të stërzgjatur e të pambarimtë.   

Botuar në revistën KULT

Arian Leka: Letërsia, mjeti që më mbron nga cunami i lajmeve

 Falë kërkesës gjithmonë në rritje për letërsi omgj dhe shkrimtarë që punojnë me ngut e me mall fason, letërsia si art, mezi arrin të mbijetojë.

Arian Leka - poet

Nga Leonard Veizi

E kam dashur gjithmonë poezinë e tij, edhe pse nuk jam vënë në radhë e as jam grindur me librarët për të marrë kopjen e fundit nga vëllimi i sapodalë. E dua poezinë e tij,edhe pse nuk është nevoja që për t’i dhënë një kuptim estetik me elozhe të skajshme,të bëj cilësime banale. Poezinë e tij e kam lexuar pa zë, në “sheshin tim të xhirimit”, herë shtrirë mbi kanape e herë me këmbët vendosur mbi jastëk, duke u vetëkënaqur me tingullin tim të brendshëm,të cilit në vazhdimësi i rregulloja regjistrin që çakordohej me një mikster profesional studiosh. Dhe si kisha mësuar dorën, kisha menduar pa dilemë gjithashtu se disa poezi të miat, të hershme, do t’i nxirrja prej dosjes së harresës për t’u dhënë të njëjtin ngjyrim. Por m’u zhvlerësua gjithçka kisha regjistruar në studion time imagjinare, databaze me emra të koduar poetikë, kur në një ambient publik me plot akustikë,poezitë mrekulluese të Arian Lekës i recitonte mrekullisht Timo Flloko. Mund të mos ishin të tilla, veç mua ashtu m’u dukën atëherë dhe nëse do të përsëritet e njëjta situatë,do të më duken edhe tani. E meqë ishim në shtëpinë e Zotit, te Qendra Kulturore e Katedrales Ortodokse, isha gati të bëja kryq e të ndizja një qiri, se pikërisht Ai, nuk më kishte lënë të bëja marrëzinë time, të futesha në konkurrim me Arianin e Timon bashkë.E gjithë kjo sa për hyrje, sepse për më tepër, Arian Leka flet vetë për lexuesit e gazetës “Fjala”:

Tanimë karantina cilësohet e mbyllur, por a kanë qenë frymëzuese për ju ditët e izolimit?

Tani që duket se “lufta” po shkon drejt “armëpushimit” dhe “armiku i padukshëm”, me sa duket, do të bashkëjetojë me ne, mund të them se për mua ishte një gjendje e tendosur, aspak krijuese dhe e pakëndshme herë-herë.Mbyllja nuk luajti ndonjë rol kryesor, izolimi i detyrueshëm, po. Nga fëmijëria unë jetoj brenda një urdhri pune e disipline, që i ngjan vetëmbylljes me pëlqim, por kthimi në regjimin e detyrimit, përcaktimi prej të tjerëve i orareve të tua, sigurisht që krijoi kundërshtim. Por, ngaqë me frymëzim unë kuptoj gjendje tjetër, them se bëra ndonjë përpjekje, shpesh të kotë, për të kuptuar diçka më shumë nga sa ndodhte dhe nga sa na paraqitej. Edhe pse mes shumë të panjohurash dhe paqartësish (që sigurisht do të qartësohen më vonë, kur të mos i hyjnë kujt në punë, veç historisë), diçka u bë e kuptueshme. Ishim të thyeshëm, të pambrojtur e të papërgatitur, të trembur e të manipulueshëm, deri në komizëm tragjik. Vura re se komunikimi i një qytetërimi pa frymëzim,si ky në të cilin jetojmë, me botën e epidemive na bëri të rivlerësojmë marrëdhënien me falsitetin, që zgjodhi maskat dhe dorezat për simbolikë. Gjithë sa proverbat, si anatomi e sistemit shoqëror, na kishin këshilluar (“fol pa dorashka!”, “hiqe maskën!”) u zhvleftësuan. Miti “i mesdhetarit dhe ballkanasit të ngrohtë”, që shpreh çdo gjë me përqafim, u shkërmoq atypëraty.Nga të vetëkënaqur, të mllefosur, nacionalistë, ksenofobë  dhe arrogantë, pothuajse të gjithë popujt, përfaqësuar nga liderët e tyre dritëplotë, u shndërruan në lypsarë. Mbetëm me sytë nga qielli, prej nga mbërrinin ndihma dhe me sy nga tabelat e rishpërndarjes së pasurisë së Bashkimit Evropian.Kujt i vlejti krekosja, institucionet, kur u gjendëm aq të papërgatitur? Po institucionet? Eufemizmi, edhe në këtë rast u gjet. Ç’ishte cinizëm, u quajt solidaritet. Një gjendje e tillë, zakonisht prodhon më shumë frikë sesa art, më shumë çoroditje sesa përqendrim. Por gjendje si këto mund të jenë nxitëse për të mbajtur shënime, për të kryer vëzhgime a ndoshta për të filluar ndonjë prozë distopish a dialogë komedish të zeza. Gjendja shtypëse, që krijohet gjatë izolimit, jeta në duart e të tjerëve, mungesa e përgatitjes dhe e edukimit mbi ndodhi të tilla, sjellin para nesh fytyrëne çmendurisë, histerinë kolektive,shtetëzimin e lirive dhe ringjalljen e formave  të fobive shoqërore. Pashë se jo rrallë mbyllja, izolimi dhe këqyrja e tjetrit si armik kaloi nga ndrydhja në histeri.Krahas solidaritetit, mendjelehtësisë së fillimit apo ndjenjës së egoizmit ekstrem, dëgjova pashpirtësi në komunikimet mes njerëzve, ndjeva sadizëm, shfaqje dhune dhe kënaqësi nga dhunimi fizik, psikologjik e kulturor ndaj tjetrit. Ata që dinë të përfitojnë gjithmonë nga gjendje të tilla janë politikanët dhe njerëzit në pushtet.Në një mënyrë, nga gjendje të tilla “përfitojnë” dhe artet, kur dinë të nxjerrin lëndë nga ndodhitë dhe ngjarjet me turma e politikanë që, ndonëse pretendojnë shumë,janë gjithmonë e më pak“guru” frymëzues të kombeve të tyre. Në kohën kur jo pak nga mediet kanë hyrë në shërbim e janë radhitur nën armë, krijimtaria artistike ka ende hapësirë për rebelim, për ta bërë të dukshme që gjithë sa politikanët prodhojnë është mbivlerësuar, njëlloj siç është mbivlerësuar edhe inteligjenca,mirëdashja, kultura apo aftësia e tyre qeverisëse. Artet, proza sidomos dhe veprat skenike, mund të vëzhgojnë se ligjet dhe veprimet e tyre (me gjithë ambiciet, vepra zor se do të kenë) janë pjesë e së përkohshmes, ato mund ta bëjnë qesharake “krenarinë dhe të lavdishmen”e pretenduar deri në shpërdorim, ato mund të tregojnë se në shoqëri pa kulturë demokratike, si kjo e jona dhe të ngjashmet e saj në Evropën Juglindore, hija e fronit mbretëror rri galiç në trurin e çdokujt që qeveris a drejton, qoftë edhe në periferi.Të gjitha këto instinkte pandemia i vuri në provë e në veprim. Por në vendet me liri të kontrolluar, në një pikë njeriu vazhdon të jetë i lirë të zgjedhë diçka. Ai e ka ende lirinë të zgjedhë mënyrën dhe mjetin për t’u vetëposhtëruar.

Leximi apo krijimtaria,cila ka qenë  parësore në ditët e izolimit?

Kam lexuar më shumë, sesa kam shkruar, duke u kujdesur me sa munda t’i rrija disi më larg kompjuterit dhe çdo forme të ekranit. Mund të kem humbur shumë por, mendova se kjo ishte mënyra ime, ndoshta jo më e mira, për të krijuar largësi nga cunami i lajmeve, jo gjithmonë të dobishme. Më dukej sikur dëgjoja: - Je ankuar gjithmonë se nuk ke kohë! Ja ku e ke tani. 24 në 24 orë. Kohën e fituar ia kushtova leximit. Librave të palexuar dhe leximit të teksteve të mia, si përmirësim, korrekturë, plotësim detajesh.Kisha kohë pra, të hyja me kujdes më në thelb të çdo fjale të përdorur nga unë, të hulumtoja kuptime të tjera, përdorimin e së njëjtës fjalë në poezi, në prozë a në përditshmëri. Desha që teksti të mos ushtronte presion ndaj lexuesit, sidomos me fjalë aktivizmi, fraza politike, slogane e klishe, që i gjemë dendur në letërsinë e sotme, thua se mes letërsisë dhe gjuhës e stilit të medias, nuk ka më dallim, thua se letërsia nuk është më art, por thjesht komunikim. Unë e çmoj angazhimin domethënës të artit, e çmoj edhe aktivizmin, por jo deri sa kjo përditshmëri frazash, klishesh e sloganesh të shkatërrojë kërkimin për stil, kërkesën për art, imagjinatë dhe atë që është mirëfilli krijimtari letrare.Falë kërkesës gjithmonë në rritje për letërsi omgj dhe shkrimtarë që punojnë me ngut e me mall fason, letërsia si art, mezi arrin të mbijetojë.

Në kushte të tilla, a janë treguar të gatshëm bashkëpunëtorët tuaj që ju të vazhdoni të nxirrni revistën “Poeteka”?

Në këtë pikë besoj se bashkëpunimi i autorëve dhe përkthyesve me revistën “Poeteka” ka qenë i mirë. Arritëm të përfundojmë numrin 54 të revistës dhe të përgatisim për shtyp numrin 55, në të cilët lexuesi shpresoj të vlerësojë jo vetëm “kokëfortësinë” për të vazhduar edhe në kohë shkretimi, por edhe cilësinë letrare. Janërreth 400 faqe të reja, të papublikuara më parë,zgjedhur me përkushtim e kujdes.Në to paraqitet letërsi e artnga D.Kiš, M.Velo, A.Lushi, A.Cupşa,N.Sardžoska, S.Temali, L.Haziri, R.Soler, L.Ahmeti, R.Ismaili,  H.Meçaj, I.Diaconsecu, K.Fragkeskaki, A.Swirszczynska,D.Drndić eA.Dielli.Ka përkthime tëC.Milosz-ite W.Szymborska-s, sjellë në shqip nga P.Çina, të J.Prevert, nga E.Bido, tëE.Jabès, nga M.Karafilaj, të K.Jaio, nga Valbona Sulçe, të J.Brown – fitues i çmimit Pulitzer 2020,tëW.Borchert-in, nga B.Spahia, siç ka edhe kritikë letrare mbi G.Perliçevin, nga A.Mustafa, P.Palushi mbi letërsinë e S.Peposhit, A.Jurukovska-s mbi F.Parmakovska-n dhe L.Dimkovska-n, studimengaS.Risto, S.Leka e B.Shalarietj. Veç kësaj, ka pasur edhe një tjetër lajm të mirë në lidhje me “Poetekën” dhe ata që bashkëpunojnë me të. Pas anëtarësimit në “Eurozone”– një nga rrjetet më rëndësishme të revistave kulturore evropiane, “Poeteka” tanimë është edhe pjesë e “Versopolis”.

A mund të përbëjë ky precedent (pra ditët në karantinë) një motiv që në të ardhmen të kemi prozë dhe vargje rreth saj?

Ndoshta! Gjatë periudhës së mbylljes kam bashkëpunuar me grupe të ndryshme shkrimtarësh, herë për eksperimente letrare, si në rastin e 50 poetëve nga bota, që morëm pjesë në projektin letrar “poezi në rrjedhë–metafora e fundit të izolimit” dhe herë me punë përkthimore, si në rastin e poetes kineze Yin Xiaoyuan, e cila ka përkthyer dhe paraqitur për lexuesin kinez një cikël poezish në format audio dhe të shtypur. Kjo periudhë mbylljeje përkoi edhe me botimin në Vjenë të  fact/fiction-it tim, me titull “Where Does Light Come From?Prej nga vjen Drita?”, si pjesë e “Circle-Surface-Sun: from somewhere in the Mediterranean”, botuar ngaShtëpia Botuese vjeneze SCHLEBRUGGE.EDITOR. Në Berlin, gjithashtu, në fund të muajit maj, doli në qarkullim edhe libri im me titull “ENVER UND SEIN PARADIES Illusionen und Propaganda im kommunistischen Albanien.” 

--------------------------------------------------------

Perceptim mbi një poemë të palexuar

Përsiatje

nga Leonard Veizi

Vargjet janë aty, por varet si ti i lexon.

Se televizori qëllon hapur dhe në ekranin 50 inç trasmetohet një nga ndeshjet e Champion Liga, centrifuga e lavatriçes ka marrë superxhirot dhe procesi i larjes së të brendshmeve nuk ka ndër mend të mbarojë, ndërsa në sobën me korrent uji që vlon pret një dorë oriz apo makaronat e gjata si turjelë. Dhe për çudi, në këtë “magji” kakofonie, ti vazhdon të lexosh poezi.

Djalli e marrtë

Dashuria në vjeshtë është bimë fatkeqe.

Frutat lind nën dhè, në errësirë.

Dhe lulet nuk i rrojnë gjatë, as gjethet.

Fëmijë të thjeshtë, pa bekim, ardhur ditën, ikur natën.

Pagëzuar me ujë të zi dhe me baltë.

Ç’po ndodh kështu...?

Mund t’i perceptosh tërësisht vargjet edhe pse decibeli i zhurmave ka ardhur në rritje, pasi “filarmonisë” i është shtuar uturima e makinës fshirëse, e cila ka marrë tapetin tej e tej, ashtu siç mund të mos e kuptosh fare çfarë thuhet në to edhe kur në nerva e sipër stakon çelësin e automatin për të krijuar një qetësi absolute dhe krejt boshe.

E mbyll librin dhe e rihap, sepse gjithmonë do gjesh një arsye për ta lexuar apo për ta lënë mbi tavolinë. Dhe gjithmonë do të gjesh një arsye për të justifikuar mospërqendrimin tënd ndaj vargut: sepse, ose dielli i plazhit të ka rënë në kokë dhe kërkon të hidhesh me kokë në pishinë, ose shkreptimat që shoqërojnë shiun rrëzëgjerë të kanë tronditur me krismat e tyre të thata.

Dashuria në vjeshtë ishte bimë fatkeqe.

Që nga lulja, fruti dhe gjethja mbi të cilën

e gjelbra shkon pa i hapur udhë të blertës.

Poezia është aty, por varet kush e reciton.

Mund të jetë gjimnazist i pasionuar më zë ende të papjekur mirë, apo një student i artit dramatik që ka marrë veç pak leksione nga e folura skenike. Dhe ti ende nuk e shijon. Sepse, në fund të fundit po kërkon diçka që mendon se është afër përsosmërisë, diçka që mbase nuk ekziston, por që ti çuditërisht vazhdon ta kërkosh e ta kërkosh.

Dhe ku unë.

Me të vetmen formë që më ka mbetur.

Atë të gjilpërës së madhe, me një sy,

më duhet të futem në trupin tënd të lodhur.

Të qep gjithë sa shqepa vetë

dhe gjithë sa gjeta të shqepur tek ti”.

“Ndreqje Gabimesh”. Kështu quhet poema. Dhe vjen qetësisht tek ty, për t’u futur pak nga pak në tërësinë tënde, deri në inde. Duhet një recitues të mirë, edhe një tjetër... një skenë e hijshme dhe një koreografi e çartur...

Dhe kaq për të bërë spektaklin, asgjë më shumë s’ka vlerë.

 Ndreqja e gabimit të vjetër

me një gabim të ri

ishte rritje.

Dalje nga vetvetja,

dëfrim.

Sepse, nëse ajo çfarë ke menduar në tërësinë tënde tek deliron në një çast magjiplotë del nga goja e një aktori brilant, gjithçka merr vlerën e duhur.

Poezia është aty, por varet si e lexon. Apo... varet apo kush ta lexon.

Arian Leka ia kishte besuar vargjet e tij Timo Fllokos.

Botuar në:

http://revistapsikologji.com/nga-leonard-veizi-perceptim-mbi-nje-poeme-te-palexuar/

http://www.mapo.al/2018/02/perceptim-mbi-nje-poeme-te-palexuar/

Leksion i hapur nga Shirli Valentina

Impresione pas një premiere në 
Teatrin Kombëtar

nga 

Leonard Veizi

Në ndarjet e sotme administrative të hartës së botës, e më konkretisht në Evropë, për të cilën thuhet se është një kontinent i plakur e largqoftë jashtë mode, duket se pushteti i burrave ka dominuar po aq shumë në pragun e mijëvjeçarit të tretë, sa dhe në mesjetën e hershme e obskurantiste. Këtë na jep të kuptojmë një autor anglez, Willy Russell, nëpërmjet një personazhi shkruar prej tij e që quhet Shirli Valentina.

Komedia e njohur angleze, e shkruar në vitet ’80 të shekullit të kaluar, në vitin 1988 do të ishte dhe fituese e çmimit “Lorenc Oliver” si komedia më e mirë e vitit. Por në gamën e famës së saj përtej Britanisë erdhi edhe në shqip për publikun e kryeqytetit, pasi kishte kaluar më parë bankëprovën në skenën e teatrit të Durrësit.

Shirli Valentina u bë e famshme, jo vetëm në Liverpul, ku jetonte si një grua shtëpie që veç lante dhe gatuante për bashkëshortin e saj Tom e dy fëmijët e tyre ekscentrik, por dhe në ishullin turistik grek të San Torinit, ku pas vitesh monotonie do të gjente çlirimin dhe jetën e vërtetë.

E megjithëse lëvizja feministe mund të quhej si e ezauruar në Anglinë e fundshekullit të kaluar, duket se Liverpuli, Londra apo Mançesteri kishin ende nevojë për një rifreskim të protestave masive, qoftë edhe nëpërmjet revoltës me tone të buta, por shumë domethënëse lëshuar në eter nga një grua e vetme, me moshë 42 vjeç, që ndryshe cilësohet dhe si një "middle..." apo mesogrua.

Driada Dervishi si regjisore, kishte zgjedhur një aktore si Olta Dakun për të frymuar Shirli Valentinën. Duket se me këtë zgjedhje inteligjente, regjisorja, që paradokohësh na njohu me një nga bëmat e vështira të Pirandelos, kishte futur afrofe në xhep dhe suksesin. Dalja e saj në fund të shfaqjes vetëm sa konfirmonte gjithçka flitej, përpara se komedia të jepej premierë: suksesin e garantuar.

Nga ana e saj Olta Daku e solli Shirli Valentinën të plotë, jo si një angleze shtëpiake, por si një shqiptare të tillë, - që gjendet pa vështirësi nga Unaza e tutje, - me batuta të përshtatura për realitetin ku jetojmë, gjë që sillte vazhdimisht ngacmimin e platesë, ku ndoshta gabohem, por dukej se dominohej nga spektatori femër. Pra, ishte si një leksion i hapur, për ato që i vunë mend e u thelluan dhe jo për ndonjë që mund të kishte ardhur me qëllim për të ekspozuar rrobat e reja firmato, "prej mëndafshi".

Leksion thashë...? Mos u gabova gjë? Se, kush di të marrë leksione, kërkon t'i zbatojë ato edhe në jetë.

Po a thua që një komedi e tillë, me kripë e piper bashkë, të bëhet shkak për të filluar një lëvizje feministe edhe në Shqipëri?

Ndoshta.

"Viva la Revolution".

Sepse ne shqiptarët kemi shumë etapa të padjegura. E duhen djegur ca prej tyre se ndryshe marrim flakë për fare. Vetëm se zakonisht ndodh që kur këto etapa, të cilat Perëndimi i ka kaluar një shekull më parë, duam t’i implementojmë me nja dy a tri kohë vonesë bëhemi qesharakë sa më s’ka.

Por ta lëmë mënjanë lëvizjen feministe, meqenëse gratë kanë fituar goxha të drejta, e po lulëzojnë në Parlament e Qeveri, dhe të vijmë te komedia.

Mes dilemash të mëdha, Shirli Valentina vendosi të largohej nga jeta e saj monotone prej mjeraneje dhe të hapte një kapitull të ri, ku për çudi do të zbulonte jo vetëm dashurinë për veten, por dhe... seksin me një burrë vendas, të paprovuar kurrë më parë si të tillë. Dhe këtë, mesogruaja angleze e gjeti pikërisht në Greqi. Tani, gojët e liga mund të thonë se, “ç’donte Shirli në Greqi mor amani kur kishte Shqipërinë si shpirt. Ja, një "vrap pele" larg, se afër jemi, kufiri na ndan. Helbete po të kishte kaluar nga nahija jonë, mjerë Shirli çdo të hiqte e çfarë zbulimesh do të kishte bërë. Hata fare. Se këtej hamshorët bridhnin rrugëve të hazdisur e pa fre”. Por ja që në ato vite kur autorit iu tek të shkruante këtë komedi sociale, Shqipëria nuk hynte në axhendën e askujt, sepse për shëndetin tonë të tepruar nuk ishim as me Lindjen as me Perëndimin. Shkurt nuk ishim më asnjë. E për pasojë Shirli Valentina nuk mund të kalonte mbi Shqipëri as me avionin e linjës “British Airways” dhe as me “Olympic”-un e Athinës, se si mjete fluturuese të paidentifikuara do te asgjësoheshin nga bateritë kundërajrore të Babicës dhe ato të Karaburunit. Por gjithsesi, ajo erdhi me më shumë se 30 vite vonesë për të na rikujtuar edhe një herë se teknologjia e ka lëvizur botën në mënyrë të skajshme, por jo mentalitetin njerëzor, e për më tepër mentalitetin e një mashkulli.

Këto mendime që po shpreh në këtë shkrim të shkurtër janë thjeshtë të një spektatori, i cili e ndoqi shfaqjen nga lozha, e pëlqeu dhe e shijoi atë në çdo detaj, në regji, lojë aktori e skenografi. E mbi të gjitha, në humorin aq fin të anglezit Willy Russell. Se bën vaki vënia në skenë nuk ishte kurrkund, me teknikë të gabuar, mizanskena të pavendosura mirë... e ku ta di unë se çfarë, që thënë troç, syri im i pavëmendshëm s'i kap dot. Por nisur nga niveli i të qeshurave dhe duartrokitjeve të vazhdueshme, them se sprova kaloi e pastër dhe pa ngërçe. E në këtë mënyrë mora rolin e një zëdhënësi, ku edhe pse mund të refuzohem nga shumica absolute e spektatorëve të pranishëm, them përsëri se shpreh mendimin e shumicës absolute të tyre në natën premierë të Tiranës, të atyre që ndoshta s’kanë shumë dhunti për të shkruar, e as mundësi për të botuar materiale publicistike, sidomos në një revistë me prestigj të lartë si “Psikologjia”.

Botuar në:

http://revistapsikologji.com/nga-leonard-veizi-leksion-i-hapur-nga-shirli-valentina/

Punonjësit e administratës dhe gaztorët e një mbreti të vdekur

-Pas premierës së shfaqjes “Vdiq mbreti, rroftë mbreti” shkruar nga Ferdinand Hysi-

nga Leonard Veizi

Një shoqëri, jo rrallë bie në krizë. Ndërsa mundësia që vetë kriza të shoqërohet dhe më një luftë frontale apo demonstrim armësh nukleare, është ulur në kufijtë më minimalë të saj. Shoqëria shqiptare padyshim nuk mund të bëjë përjashtim nga ky tërmet global, në mos po vetë kriza është shtruar këmbëkryq mbi territorin shtetëror të saj e nuk ka ndër mend të ngrihet. Ndërsa institucionet propagandojnë mbajtjen nën kontroll të problematikës, arti e pasqyron atë sipas një këndvështrimi të lëvizshëm, herë me tone dramatike e herë si satirë a grotesk.

Në garën e fortë të nihilizmit, atëherë kur vet mosbesimi është kthyer në modë, dukesh fals a ndoshta fare idiot nëse thua dy fjalë që mendon se duhet t’i japin fund vetë inatit të verbër dhe sharjes vençe që i bëjmë njëri-tjetrit, sidomos kur luajmë në të njëjtën fushë e për më tepër me të njëjtat mjete. Në fakt, thelbi i shprehjes është pak më racional nga sa mund ta imagjinosh në mënyrë filozofike ose fare absurde: mjaft me këto marrëzira!

Për dramën shqipe e kam fjalën. Dhe kur them dramën nënkuptoj dhe komedinë. Por nuk kam ndër mend të bëj ndonjë autopsi të saj, se edhe nëse e shkruaj, nuk ka njeri nge e kohë ta lexojë. Jetojmë epokën e break news. Gjërat ose duhen thënë shkurt ose duhen pasqyruar me imazhe.

Gjithsesi do të shkruaj pak reshta nisur nga një fakt konkret: vënien në skenë nga regjisorja Elma Doresi të një komedie-satirë shkruar nga Ferdinand Hysi “Vdiq mbreti, rroftë mbreti”.

Edhe sot vazhdon të vihet në dyshim qenësia e dramës shqipe, e për më tepër ngjitja e saj në skenën e Teatrit Kombëtar. Por kjo duket si një temë e tejkaluar prej kohësh. Ferdinand Hysi, një prej dramaturgëve tanë më të mirë, na e tregoi këtë jo me ndonjë kumtesë hulumtuese, por me një shfaqje, premiera e të cilës përkoi me të shtunën e 13 janarit 2018. Mora si shembull Ferdinand Hysnin pasi në harkun kohor të tre muajve, dy pjesë të tij janë ngjitur në skenë, që do të thotë se drama shqipe vazhdon traditën e saj, madje të suksesshme. Por në këtë vorbull vërtiten dhe dramaturgë të tjerë si Bashkim Hoxha, Stefan Çapaliku e Bashkim Kozeli, të cilët nuk e kanë lënë bosh hapësirën e krijuar padrejtësisht nga amatoristët që ishin gati të shkruanin  mes dy godinave atje ku sot qëndron sentenca “#ejanëteatër#” shprehjen tjetër më konfuze  “#shtetitnëtranzicion#”.

Vetë regjisorja e shfaqjes Elma Doresi, veç një Shekspiri me sukses të garantuar si “Zbutja e Kryeneçes”, apo “14 vjeç dhëndër” të Çajupit, ka ngjitur në skenë komedi shqipe, të zbuluarën nga pluhuri i harresës si: “Nusja në thes” shkruar prej Hekuran Zhitit, pa përmendur këtu dhe bashkëpunimin tjetër të saj po me Ferdinand Hysnin, “Tri mendje në ankand” e cila u shoqërua edhe me çmime nga pas.

Pra kemi dramë shqipe. Edhe komedi natyrisht.

Maratona drejt veprave të huaja, herë me dy aktorë e herë me tre, skenografi të sajuar nga materialet e rekuizitës dhe kostume të marra borxh ka kaluar me kohë. Teatri dhe vetë skena e tij është po aq dinjitoz sa dhe 35 vite më parë kur mendohej se kishte kapur majat. Por spektatori shqiptar kërkon edhe një ngjarje me mendësi shqipçe, ku “Vdiq mbreti, rroftë mbreti” vjen si një apel mbi problematikën që ndeshet rëndom në administratën shtetërore, korrupsionin dhe matrapazllëqet e vogla, të cilat ngadalësojnë procesin e shtetit si një makineri universale me ingranazhe të dalë nga boshti.

Pra, jemi në ditët ku drama shqipe duket se e ka gjetur hapësirën e duhur dhe jo vetëm në Teatrin Kombëtar, por dhe në atë Eksperimental, të Metropolit, tek “Aleksandër Moisiu” në Durrës e “Andon  Zako Çajupi“  në Korçë,  “Petro Marko“ në Vlorë e “Migjeni’  në Shkodër.

Mendimin tim për komedinë me satirën e hollë shkruar nga Ferdinand Hysi “Vdiq mbreti, rroftë mbreti” do ta përmbledh me fjalët e personazhit Çesk, i cili duke iu drejtuar publikut thotë se ata, nëpunës të shtetit me kostum e kravata, në fakt janë kthyer në gaztorë të mbretit. Një drejtor vdes, një tjetër i zë vendin. “Vdiq mbreti, rroftë mbreti”. Nëpunësit janë gjithmonë me atë që merr frenat në duar, pasi kanë qarë atë që u ka marrë shpirtin. Por mbijetesa... U duhet të ruajnë vendin e punës, duke u treguar të zellshëm, që nga transmetimi i informacionit paraprak deri te dhënia e trupit ku drejtori mund të relaksohet. Dhe si gjithmonë, ligjin e bën një më lart se të gjithë këta, ai që ka para sa mund të blejë gjithçka.
Dhe për më tej shfaqja merr vlerat e vërteta nga loja e mrekullueshme e aktorëve: Rajmonda Bulku, Gladiola Harizaj, Dritan Boriçi, Klod Hoxha, Klea Huta e Devis Muka, ku padyshim kanë shkëlqyer me protagonizmin e tyre Sokol Angjeli e Bujar Asqeriu.

Parathënie / Vëllezërit e bashkuar të Polikumit

Piro Jani dhe Leonard Veizi

Parathënia e librit "Djemtë e Politeknikumit" shkruar nga Piro Jani

nga Leonard Veizi

Nuk kishte asnjë vështirësi që në Tiranën e viteve ‘90, me xhiro në bulevard dhe mbledhje njerëzish tek shkallët e Pallatit të Kulturës, të gjeje rëndom një person, i cili me një vetëmburrje të çlirët e të pakontestueshme, të shprehej se shkollën e mesme e kishte bërë tek “Politeknikumi”. Për më tepër, nëse bëheshin më shumë se dy të tillë në të njëjtin grup, qoftë dhe të brezave të ndryshëm dhe aspak nga i njëjti qytet, biseda rreth jetës në korridoret apo oborrin e shkollës, marrëdhënies me mësues konkretë por dhe rrëfenjat për bëmat e nxënësve të spikatur, merrte “flakë” menjëherë. Pa dyshim, një gjë e tillë ndodhte ne çdo gjimnaz, të kryeqytetit apo të çdo rrethi të ishin, por ajo që transmetohej në ambientet e Politeknikumit merrte një trajtë disi më të veçantë.

Në këtë mënyrë “Djemtë e Politeknikumit”, i shkruar nga një shok “armësh” si Piro Jani, vjen pas kaq vitesh për të na trazuar dhe një herë kujtesën e ditëve të nxehta të adoleshencës a rinisë së hershme, ku në një vend që për së voni mësuam se quhej “diktaturë” ne gëzonim një liri të patrajtuar, ndoshta të imponuar për shkaqe nga më ambiciozet.

Ç’është e vërteta, maturat e pas viteve ’80, nuk gëzuan ngjarjet e mëdha që ndodhën 10 apo 15 vjet para tyre e që kulmuan në botën perëndimore me protestat para Shtëpisë së Bardhë kundër luftës në Vietnam, revoltat e studentëve në Francë e Itali, revolucionin seksual, modën e hipive apo koncertin madhështor në fushën e Utstokut britanik ku bandat e muzikës rrok uleshin në skenën e improvizuar e të rrethuar nga turma njerëzish të dehur e të palarë, me helikopter. E gjitha kjo kërkonte të thoshte se në Evropën e plakur dhe Amerikën dinamike po frynte një erë e re konceptesh, e cila depërtoi përmes murit rrethues dhe në Shqipërinë arkaike, por në një miniaturë gati të shëmtuar e aspak origjinale, për shkak të presionit që vinte nga ana tjetër e globit. Pantallona kauboj, flokë të gjata e baseta poshtë veshit, ishin modelet e reja, aspak të përshtatshme për moralin socialist. E megjithatë ishte një kohë e artë dhe e pa mbytur nga “dacibaot” dhe shtrëngesat e modifikuara të revolucionit kulturor, që për çudinë e të gjithëve u “implementua” si një zbulim nga Lindja e Largme. Në një kohë të tillë “dekadence” kur radio shqiptare hidhte në eter këngët e Bitëllsave, ndërsa në ekranin e televizorit mund të shije një Marlon Brandon pervers apo një narkotik si Xhimi Morrison, edhe në jetën e në një prej shkollave të mesme emblemë të kryeqytetit, u shfaq dukshëm e pa keqkuptime një frazë që më pas do të përdorej si gogol persekutimi, e që simbolizohej në tre germa të pakapshme e fare të deshifrueshme për fillestarët e të huajt jashtë murrit rrethues: “PBC”. Imazhi i kodifikuar, që mbushi faqet e fletoreve, librat, u gdhend nëpër banka dhe në llërët e meshkujve si tatuazh ekzotik, në anglishten zyrtare transkriptohej: “Polikum Brothers Company”, ndërsa në shqip përkthehej si: “Vëllezërit e bashkuar të polikumit”. Ishte një shprehje e bukur, që dukej gati hyjnore, por që ishte po aq e frikshme, pasi kjo emërtesë gjysmëzyrtare, fuste në të njëjtin rreth të gjithë ata që me qejf apo krejt pa dëshirë kishin futur emrat në regjistrat themeltarë të shkollës, qysh prej themelimit të saj nga një “armik” amerikan si Harri Fullc.

Në vitin 2013, kohë kur libri “Djemtë e Politeknikumit” të autorit Piro Jani, del në qarkullim, gjithçka ka ndryshuar. Ndërsa në faqet e tij gjithkush prej atyre që kanë qenë pjesë e armatës së madhe të “PBC”-së padyshim që gjen vetveten dhe ndjen emocionet e një kohe të shkuar tashmë. Gjenden në faqet e këtij libri emra shokësh të harruar dhe mësuesish me vlera. Kalojnë para sysh, si në një film te vjetër e të restauruar, kabinete metodikë e ambiente argëtimi nga më të rrallat, aktivitete masash dhe parakalime me hap rreshtor e lule në duar për udhëheqësit në tribunë. Por gjithashtu të jepet mundësia të kujtosh dhe të pabërat e atyre brezave që mundoheshin t’i shpëtonin çdo lloj kufizimi me koston më të ulët të mundshme. Duke lexuar faqet e këtij libri gjithkush nga ne do të ndeshet me një Tiranë më të vjetër, e ndoshta më të bukur se sot, ku pikat nevralgjike të saj të koduar me emra spontan, kishin një vlerë krejt universale. Ishte një botë ku gjithkush që kërkonte të bëhej pjesë e saj do të paguante një haraç të vogël, tjetërsimin e shijeve të jetës, të zakoneve, zhargonit e madje dhe të zanoreve në shqiptim, për të qenë pjesë e atij rrethi qe prej kohësh kishte marrë qytetarinë e pakundërshtueshme e që përmblidhej në një togfjalësh të vetëm dialektor: “Çunat e Tironës”.

Botuar në gazetën NACIONAL

“E Drejta e Autorit”, sfidë ndaj plagjaturave

Leonard Veizi

“E Drejta e Autorit”, kjo duhet të jetë dhe sfida më e madhe ndaj plagjiaturave në art, që herë pas here duket se na kanë zënë frymën.

Por nëse është i suksesshëm dhe shitet shpejt në treg, prodhimin tënd të krijuar nga “asgjëja” mund ta gjesh në çdo anë rruge, duke u ekspozuar me një çmim shumë më të lirë, shpesh herë me një kopertinë ku ngjyrat janë të shpëlara dhe letra është jashtë standardi. Po t’i hedhësh një sy vëzhgues nuk do t’i gjesh emërtimin e shtëpisë botuese dhe as shtëpisë diskografike, sipas rastit. Gjithçka është anonime, ndërkohë që gjithçka është po e jotja, sigurisht. Dhe më e mundshmja, pas një irritimi agresiv sharjesh dhe fyerjesh, që mund të të vijnë në mend, është pikërisht qetësimi i nervave dhe blerja e disa kopjeve nga ky prodhim pirat. Pasi ke prenotuar dhe një avokat të mirë, je i detyruar të bësh një padi në Gjykatën e Shkallës së Parë, ku do të të presë një procedurë e gjatë deri në zgjidhjen e çështjes.

Ndodh edhe kështu.

E Drejta e Autorit? Në fakt, në shumë raste pyetja mbetet pa përgjigje. Ndonjëherë neglizhohet, anashkalohet, por ndodh jo rrallë që të shkelet me të dyja këmbët. E Drejta e Autorit në Shqipëri nuk merr ndonjë rëndësi të veçantë, madje edhe kur gjyqet për një cilësim të tillë “valojnë” nëpër gjykata. “Është e imja apo është e jotja?”, në disa raste barazohet si një pronë e “kooperativës së tipit të lartë”, ku gjithkush mund të bëhet zot dhe mund të bëjë qejf me radhë.

Botimet pirate kanë mbytur për vite të tëra tregun shqiptar, ndërsa ka ende plot nga ato, që ua minojnë punën botuesve të vërtetë, atyre që i respektojnë këto të drejta. Në ekrane televizive mund të gjesh pa frikë filma artistikë apo dokumentarë, që nuk kanë kaluar fare nga “shtëpia” e autorit, apo nga Këshilli Kombëtar i Radio Televizioneve. Ndërsa plagjiaturat, gati janë futur në modë. Më së shumti kjo shihet në skenat e teatrove ku një pjesë e regjisorëve, në mungesë të theksuar të fantazisë, punojnë me kaseta të gatshme. E në këto raste ndëshkimet për shkelësit nuk duhet të kenë ndonjë mirëkuptim të veçantë. Sepse një rrugë e tillë, edhe pse e njohur dhe e shkelur mirë, do të sjellë përplasje pa fund, gjyqe pa mbarim dhe akuza të ndërsjella.

Por jo çdo gjë përfundon këtu. Epidemia e plagjiaturës, apo thënë ndryshe: prodhimeve fallco ka kapur jo pak edhe fushën e arteve vizuale, sidomos piktura. E ndërkohë që ky një riprodhim fallco, shitet me shifra të pabesueshme, në Galerinë Kombëtare të Arteve apo galeritë private, qëndrojnë varur punët krijuese të shumë piktorëve me emër. Dhe si për ironi të fatit, tregu informal furnizohet vazhdimisht me të tilla telajo. Ai nuk gjen ngopje.

E Drejta e Autorit rezulton si një nga problemet më serioze të jetës kulturore-artistike dhe të botimeve të vendit pas viteve ’90. Për të thënë të vërtetën deri në fund, deri tani, në Shqipëri, këto të drejta s’janë respektuar. Për sa u takon viteve më parë nuk ka pasur as mundësi ligjore mbrojtjeje. Për pesëdhjetë vjet me radhë u vodhën të drejtat e autorëve të huaj dhe u cënuan e nuk u paguan të drejtat e autorëve shqiptarë. Kjo ishte një amulli, që vepronte sipas, të themi: “kanunit komunist”, dhe kërkesa e llogarisë mbetej në kufijtë e absurdit.

Gjatë periudhës 1992–2007, në një epokë të re zhvillimesh shqiptare, janë miratuar një sërë ligjesh e nënshkruar një sërë konventash e traktatesh ndërkombëtare për këtë qëllim nga qeveritë shqiptare, por zbatimi i tyre në praktikë ndeshet me sfida të shumta, që lidhen me aftësitë e strukturave shtetërore e ndërgjegjësimin dhe informacionin jo të plotë të komunitetit të artistëve rreth këtij problemi.

Ndërkohë prej pak vitesh mund të thuhet se po funksionon Ligji i së Drejtës së Autorit, një ligj shumë i rëndësishëm, që gjithnjë e më shumë ka gjetur terren. Pjesa më e madhe e botuesve shqiptarë nuk botojnë më libra pa të Drejtë Autori. Dhe, në një farë mënyre, kjo tregon njëfarë ndërgjegjësimi, që po e rregullon dhe po i jep identitet vitrinës shqiptare të librit. Moda e gjyqeve nuk është shpikje shqiptare. Modele vijnë nga Perëndimi, ku “E Drejta e Autorit” është kthyer në mit.

Por fatkeqësia e terrenit shqiptar është se, nga shumë administratorë, jo vetëm nuk njihen procedurat e funksionimit të Ligjit të së Drejtës së Autorit, por edhe mekanizmat për ta vënë në lëvizje janë të fjetura. Ndonjëherë pa dashje, ndonjëherë më dashje të plotë. Sepse ky është tregu i zi, norma e një fitimi të shpejtë, duke shkelur mbi pronën intelektuale të një krijuesi.

Ende nuk është kuptuar, që ajo është pronë si gjithë të tjerat, si një shtëpi, si një makinë, si një tokë prodhuese, apo pyll me dru arre, apo si gjithçka tjetër, ku mund të thuash pa frikë: “Kjo është e imja”. 

Botuar në suplementin  "Pena shqiptare", gazeta Telegraf - 22 mars, 2009