Nga Leonard Veizi
Mania e re e njeriut nuk
është më telefoni. Është ekrani i vogël që i rri ngjitur në dorë, në tavolinë,
në shtrat, në autobus, në tryezën e bukës dhe, në rastet ekstreme, edhe në
tualet. Pas tij vjen ushtria: Facebook, Instagram, TikTok — platforma ku nuk të
duhet më të dish diçka për të folur për gjithçka.
Deri dje jeta kishte një
filtër natyral. Shkolla, puna, lagjja. Duhej të flisje përballë dikujt, gjë që
të detyronte të mendoje të paktën dy herë para se të hapje gojën. Ekzistonte
një hierarki e heshtur e dijes dhe e turpit. Funksiononte keq e mos më keq, por
ekzistonte.
Pastaj erdhi rrjeti. Dhe
njeriu u çlirua.U çlirua nga nevoja për të menduar para se të fliste. Nga
turpi. Nga droja se mos duket qesharak. Nga ai zëri i brendshëm që dikur
thoshte: "Mos e thuaj, se do të marrin për idiot". Dhe aty ndodhi
zbulimi i madh: nuk paskemi jetuar mes
Rrjetet sociale hapën një
dritare mbi psikikën kolektive dhe ajo që pamë nuk ishte e bukur. Një nivel
ordiner deri në neveri. Një vetëbesim që nuk ka asnjë lidhje me dijen: njerëz
që shkruajnë me gabime fëmijësh për të dhënë leksione mbi politikën, mjekësinë,
historinë dhe universin; njerëz që s'kanë lexuar një libër të vetëm, por kanë
verdikte përfundimtare për gjithçka. Dhe më e rënda: nuk janë të heshtur. Kurrë
nuk kanë qenë më me zë.
Kthesa e madhe e
qytetërimit
Këtu lind pyetja: çfarë ka
bërë njerëzimi me veten në gjashtë mijë vjet qytetërim?
Gjashtë mijë vjet
përpjekje për t'u latuar. Për të dalë nga shpella, për të matur kohën, për të
shpikur shkrimin, ligjin, bibliotekën, universitetin. Nga Platoni e Aristoteli
te Koperniku, Njutoni, Darvini, Ajnshtajni. Nga pllakat e baltës te teleskopët që
fotogroskopojnë lindjen e galaktikave. Dhe në fund? Njeriu modern, me një
smartphone 1000 euro në dorë, debaton në Facebook nëse Toka është e
rrumbullakët.
Kemi dërguar makina në
Mars dhe s'dimë të sillemi me njeriun përballë. Kemi deshifruar ADN-në dhe nuk
deshifrojmë dot një fjali pa e kthyer në sherr. Kemi krijuar inteligjencën
artificiale, ndërsa një pjesë e njerëzimit sillet sikur inteligjenca natyrale
është aksesor i panevojshëm. Sepse kemi ngatërruar dy gjëra: përparimin e
qytetërimit me përparimin e njeriut. Qytetërimi u bë më kompleks. Mjetet u bënë
të jashtëzakonshme. Por njeriu nuk u bë proporcionalisht më i mençur. Një njeri
antik mund të mos dinte asgjë për mekanikën kuantike, por e dinte ku mbaronte
dija e tij. Sot mund të kesh një fakultet e dy mastera në mur dhe të jesh i
bindur se çdo mendim që të vjen në kokë është e vërtetë universale.
Dy helmet e reja të
epokës digjitale
Këtu hyjnë në lojë dy
helme të reja që e deformojnë edhe më shumë këtë panoramë:
-Ekonomia e vëmendjes:
Algoritmi nuk pyet kush ka të drejtë. Pyet kush të mban më gjatë para ekranit.
Dhe para ekranit të mban më gjatë zemërimi, banaliteti dhe budallallëku, jo
nuanca dhe arsyeja. Kështu budallallëku nuk është më thjesht i pranishëm, ai është
i sponsorizuar. Injoranca bëhet biznes model.
-Infantilizimi i të
rriturit: Rrjeti e ktheu të rriturin në fëmijë që kërkon konfirmim çdo pesë
minuta. Një like si biberon. Një share si përkëdhelje. Njeriu dikur rritej duke
mësuar të duronte mospajtimin; sot e bllokon atë. Dikur rritej duke pranuar hierarkinë
e kompetencës; sot beson se mendimi i tij për vaksinën vlen sa ai i mjekut që
ka studiuar 20 vjet, sepse "edhe unë kam mendimin tim".
E vërteta është e thjeshtë
dhe brutale: Diploma nuk është kulturë. Informacioni nuk është dije. Dija nuk
është mençuri. Dhe celulari nuk është tru.
Rrjetet demokratizuan
shprehjen, por jo mendimin. I dhanë të gjithëve mikrofon, pa pyetur nëse kanë
diçka për të thënë. Dhe për mijëra vjet njerëzimi luftoi që njeriu të kishte
zë. Ironia e sotme është se kemi prodhuar një zhurmë kolosale ku filozofi, eksperti,
budallai i lagjes dhe teoricieni i konspiracionit kanë të njëjtën hapësirë dhe
të njëjtën peshë.
Idioti i internetit
Idiotër ka pasur
gjithmonë; edhe Sokrati ankohej për ta. Dallimi është se idioti i Athinës
fliste në shesh dhe e dëgjonin dhjetë veta. Budallai i sotëm ka internet. Dhe
interneti i dha audiencë planetare. Prandaj pyetja nuk është nëse njerëzimi ka
përparuar teknikisht. Po, ka përparuar. Pyetja është nëse është latuar bashkë
me qytetërimin që ndërtoi. Sepse mund të kesh më shumë informacion dhe më pak
gjykim. Më shumë arsim dhe më pak kulturë. Më shumë komunikim dhe më pak
bisedë. Mund të kesh arritur deri aty sa, para se të shtypësh butonin e
shkarkimit në tualet, mendon se po shpenzon ujë kot, dhe pesë minuta më vonë
shkruan një traktat 30 rreshtash se si duhet të shpëtojë njerëzimi.
Ndoshta gjashtë mijë vjet
nuk kanë mjaftuar. Ose ndoshta kemi punuar aq shumë për të latuar botën, sa
harruam të lajmë veten.
Dhe pyetja mbetet pezull
mbi ekranin e ndezur: në këto gjashtë mijë vjet, njerëzimi u latua, apo thjesht
iu trash truri?
No comments:
Post a Comment