Sicilia e përgjakur 1992 – Vrasja e Falkones, kufiri i fundit mes shtetit dhe mafias

 

 

Nga Leonard Veizi
 
Më 23 maj 1992, në autostradën pranë Kapaçit, në zemër të Sicilisë, toka u ça nga gjysmë ton eksploziv; Kjo ishte dhe deklarata e luftës së hapur që mafia i bëri shtetit italian. Shpërthimi tmerrues nuk ishte vetëm akt kriminal, por një tentativë për të goditur vetë idenë e Republikës...
 
...Në atë segment rrugor që lidhte aeroportin e Palermos me qytetin, klani Korleonez shndërroi asfaltin në një krater apokaliptik, duke treguar se për krimin e organizuar, qetësia mesdhetare ishte vetëm një fasadë për t’u shkatërruar.
Objektivi ishte Xhovani Falkone. Por në të vërtetë, shënjestra ishte më e madhe: ishte vetë drejtësia, e cila për herë të parë kishte dalë nga abstraksioni dhe ishte kthyer në një instrument konkret, institucional dhe efektiv kundër “Cosa Nostra”.
 
Mes ligjit dhe anarkisë
Pushteti i frikës nuk matet me peshën e eksplozivit, por me heshtjen që ai lë pas. Atë ditë, kjo heshtje u thye përgjithmonë. Në atë makinë nuk humbi jetën vetëm një gjykatës. Bashkë me Falcone-n u vra bashkëshortja e tij, Françeska Morvilo, dhe tre truprojat e tij — njerëz që mbronin me trup kufirin e brishtë mes ligjit dhe anarkisë. Në pak sekonda, shteti italian humbi jo një eskortë, por simbole të një epoke të re të drejtësisë. Falkone kishte guxuar të bënte atë që deri dje konsiderohej e pamundur: të çmontonte mitin e paprekshmërisë së mafias siçiliane.
Së bashku me mikun e tij Paolo Borselino, ai kishte ndërtuar bazat e “Maxi Procesit”. Ata e nxorën mafian nga kronika e krimeve të izoluara dhe e ekspozuan siç ishte në të vërtetë: një strukturë paralele pushteti, me hierarki, rregulla dhe funksione të ngjashme me një shtet të fshehtë kriminal.
 
Kronika e një hakmarrjeje të paralajmëruar
Por kur shteti fillon të funksionojë realisht, mafia përgjigjet me egërsinë e një organizate të rrezikuar në ekzistencë. Hakmarrja nuk vonoi. Më pak se dy muaj më vonë, më 19 korrik 1992, në Palermo, në rrugën “Via D’Amelio”, u vra edhe Paolo Borselino në një atentat të ngjashëm me bombë.
Brenda 57 ditëve, dy shtyllat kryesore të luftës antimafia u eliminuan. Këto nuk ishin krime të thjeshta; ishtin mesazhe politike dhe kriminale të gdhendura me gjak: se shteti mund të goditej në zemër.
 
Viti 1992, pika e përplasjes ekzistenciale
Viti 1992 mbetet një nga çastet më të errëta, por edhe më përcaktuese të historisë moderne të Italisë. Ai ekspozoi përplasjen mes dy sistemeve: shtetit ligjor, që përpiqej të vendoste barazinë para ligjit dhe strukturës mafioze, që ushqehej me korrupsion, ekonomi paralele dhe kontroll social përmes frikës. Nga gërmadhat te zgjimi: trashëgimia e një ideje
Në mënyrë paradoksale, pikërisht aty ku mafia mendoi se kishte arritur një fitore përfundimtare, filloi edhe dobësimi i saj strategjik. Atentatet e vitit 1992 prodhuan një efekt të papritur: zgjimin e ndërgjegjes kolektive.
Reagimi qytetar, tronditja institucionale dhe thyerja e heshtjes sociale e goditën përfundimisht kulturën e omertà-s. Italia kuptoi se bashkëjetesa me mafian nuk ishte stabilitet, por një formë e zgjatur vetëshkatërrimi. Falkone dhe Borselino u vranë si njerëz, por u shndërruan në ide. Dhe idetë nuk eliminohen me eksploziv.
Rëndësia e vitit 1992 nuk qëndron vetëm te tragjedia, por te zgjedhja që imponoi: një shoqëri e detyruar të vendosë nëse do të dorëzohej përballë frikës, apo do të rindërtonte një rend juridik dhe moral mbi rrënojat e Kapaçit dhe “Via D’Amelio”-s.
Italia zgjodhi të mos tërhiqej, dhe në atë zgjedhje, Falkone dhe Borselino fituan betejën e tyre më të madhe: atë të pavdekësisë historike.

Biblioteka Publike, tempulli i dijes që ngriti Nju Jorku

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në fillim të shekullit XX, kur qytetin e Nju Jorkut po ngrihej si kryeqyteti ekonomik dhe kulturor i botës moderne, qyteti kërkonte jo vetëm qiellgërvishtëse dhe fabrika, por edhe tempuj të dijes. Amerika industriale po pasurohej me shpejtësi, por njëkohësisht ndiente nevojën të ndërtonte institucione që do ta shndërronin fuqinë ekonomike në qytetërim. Pikërisht në këtë klimë lindi një nga monumentet më të rëndësishme kulturore të shekullit: “New York Public Library”...

 

...Më 23 maj 1911, pas më shumë se një dekade punimesh, u përurua zyrtarisht biblioteka publike më madhështore e ndërtuar ndonjëherë në Shtetet e Bashkuara. Presidenti amerikan Uilliam Hauard Taft preu shiritin ceremonial përpara një turme të madhe qytetarësh, intelektualësh dhe gazetarësh. Ishte një moment simbolik: Amerika po shpallte se dija dhe kultura mund të kishin po aq rëndësi sa industria dhe kapitali.

Ndërtesa, e ngritur në “Fifth Avenue”, - apo siç vjen në shqip “Avenuja e Pestë” - në zemër të Manhatan-it, ishte një kryevepër monumentale prej mermeri të bardhë. Punimet kishin nisur që në vitin 1895 dhe projekti kishte kërkuar një investim kolosal për kohën. Arkitektët Karrerë dhe Hejstings projektuan një ndërtesë në stilin “Beaux-Arts”, të frymëzuar nga madhështia klasike europiane, duke i dhënë qytetit një tempull laik të dijes. Përballë hyrjes u vendosën dy luanët monumentalë prej guri, që më vonë do të merrnin emrat “Patience” dhe “Fortitude” — Durimi dhe Forca — simbole të shpirtit të Nju Jorkut.

Brenda bibliotekës, sallat e leximit shtriheshin si katedrale të heshtjes. Tavane të larta, dritare gjigante dhe rafte të pafundme librash krijonin ndjesinë se njeriu hynte në një univers ku koha ndalonte dhe ku mendimi njerëzor ruhej si trashëgimi e shenjtë. Biblioteka nuk ishte menduar vetëm për elitën akademike. Ajo u konceptua si një institucion publik, i hapur për këdo — emigrantë, punëtorë, studentë, shkrimtarë apo qytetarë të zakonshëm që kërkonin dije falas.

Në një qytet të mbushur me miliona emigrantë që mbërrinin nga Europa, biblioteka u kthye në një urë integrimi kulturor. Për shumë njerëz, ajo ishte vendi ku mësonin anglishten, ku njihnin historinë amerikane dhe ku zbulonin botën përtej kufijve të varfërisë së tyre. Në sallat e saj studiuan, lexuan dhe shkruan breza të tërë intelektualësh, artistësh dhe studiuesish.

Me kalimin e dekadave, New York Public Library u bë jo vetëm simbol i Nju Jorkut, por një nga institucionet më të rëndësishme kulturore në planet. Sot ajo numëron afro 53 milionë artikuj — libra, dorëshkrime, harta, fotografi, dokumente historike dhe materiale arkivore — duke u renditur si biblioteka e dytë më e madhe në Shtetet e Bashkuara, pas “Library of Congress” në Uashington, dhe ndër më të mëdhatë në botë, krahas British Library në Londër.

Por madhështia e saj nuk matet vetëm me numrin e librave. Biblioteka Publike e Nju Jorkut mbetet simbol i një epoke që besonte se qytetërimi ndërtohet përmes dijes së përbashkët. Në një shekull të mbushur me luftëra, kriza dhe revolucione teknologjike, ajo vazhdoi të qëndrojë si një katedrale moderne e kujtesës njerëzore — një vend ku miliona histori ruhen në heshtje, duke pritur lexuesin e radhës.

Etersbergu i Gëtes, kur natyra u bë ndërgjegjja e historisë

 

Nga Leonard Veizi
 
Paktet me djallin, kërkimi i pafundëm i dijes dhe rënia e pashmangshme në tundim nuk janë thjesht motive letrare; ato janë palca e shpirtit njerëzor që Johan Volfgang fon Gëte i skaliti përjetësisht në kryeveprën e tij. Fausti nuk është thjesht një personazh, por pasqyra ku çdo epokë sheh ambicien e saj të shfrenuar dhe koston morale të progresit. Ky rrugëtim shpirtëror, që nisi nga legjendat e vjetra për t’u bërë testamenti i njerëzimit, gjeti strehë pikërisht në qetësinë e kodrave gjermane, aty ku natyra dhe mendimi u bënë një...
 
...Në vitin 1824, Johan Volfgang fon Gëte ngjitet drejt Etersbergut, një hapësirë e qetë mbi Vajmar, për të kërkuar atë që çdo mendje e madhe kërkon herë pas here: distancën nga zhurma dhe afërsinë me vetveten. Aty, mes pyjeve dhe dritës së butë të kodrës, ai gjeti jo vetëm pushimin, por një burim reflektimi që do të depërtonte në veprat e tij.
Sot, e njëjta kodër mban një emër tjetër: Buhenvald. Dhe pikërisht këtu nisi tensioni që e bëri këtë episod më shumë se një shënim biografik - e ktheu në një reflektim mbi historinë, kujtesën dhe paradoksin e qytetërimit evropian.
 
Universi i Vajmarit
Në kohën e Gëtes, Etersbergu ishte një peizazh i kulturës së lartë gjermane, një zgjatim natyror i botës së letërsisë dhe filozofisë që ai mishëronte. Gëte nuk ishte thjesht shkrimtar; ai ishte një univers më vete-poet, piktor, studiues i natyrës, mendimtar që kërkonte ligjet e fshehta të botës si në art, ashtu edhe në shkencë. Vepra e tij monumentale, Fausti, mbetet një nga kulmet e mendimit evropian: një dialog i përjetshëm mes dijes, tundimit dhe shpirtit njerëzor.
Por historia ka një mënyrë ironike për të rikthyer vendet në qendër të ndërgjegjes sonë. Ajo që për Gëten ishte një strehë estetike dhe shpirtërore, për shekullin XX u kthye në një hapësirë makthi. Kjo nuk është thjesht një rastësi gjeografike-është një akuzë e heshtur ndaj iluzionit se kultura e lartë e mbron njeriun nga barbaria.
 
Paradoksi i qytetërimit
Editorialisht, kjo na detyron të bëjmë një pyetje të pakëndshme: si është e mundur që toka që frymëzoi një mendje si Gëteja, më vonë të strehojë një nga simbolet më të errëta të historisë njerëzore? A mjafton arti për ta civilizuar njeriun, apo ai mbetet një shtresë e hollë mbi impulse më të thella?
Në këtë kontrast qëndron forca e vërtetë e këtij episodi.
Gëteja vdiq në vitin 1832, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të ndriçojë mendimin evropian. Por Etersbergu-apo Buhenvaldi-mbetet si një kujtesë se historia nuk është lineare dhe se përparimi nuk është i garantuar.
Në fund, rrugëtimi i Johan Volfgang fon Gëtes drejt Etersbergut nuk është vetëm një episod i qetë pushimesh. Është një pikë ku arti, natyra dhe historia kryqëzohen-dhe ku ne, sot, jemi të detyruar të lexojmë jo vetëm atë që shkroi Gëteja, por edhe atë që historia shkroi mbi të njëjtën tokë.

Henrik Ibsen, anatomisti i shpirtit njerëzor dhe i hipokrizisë sociale

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Në pranverën e vitit 1906, në një Europë që po hynte me ankth në shekullin e trazimeve moderne, pushoi së rrahuri zemra e Henrik Ibsen. Ishe 23 maj, ai ishte 78 vjeç dhe prej kohësh ishte kthyer në një monument të gjallë të kulturës europiane...

 

...Në rrugët e Oslos njerëzit e shikonin me një respekt pothuaj ceremonial: një burrë i heshtur, me cilindër të zi, mjekër të bardhë të prerë me kujdes dhe sy të ftohtë që dukeshin sikur depërtonin përtej fytyrës së bashkëbiseduesit. Dukej si një patriark i dramës moderne, por pas asaj pamjeje të ngrirë fshihej një shpërthyes i madh idesh që kishte tronditur themelet morale të shoqërisë borgjeze europiane.

Për Ibsenin, skena nuk ishte vend zbavitje, por një sallë gjyqi, laborator psikologjik dhe pasqyrë sociale njëkohësisht. Ai i zhveshi personazhet nga heroizmi romantik dhe i futi në konfliktin brutal të jetës reale: martesat e kalbura nga gënjeshtra, pushteti shtypës i moralit publik, egoizmi i fshehur pas respektabilitetit dhe ankthi i individit që kërkon lirinë. Në një epokë kur publiku ishte mësuar me melodrama dhe idealizime sentimentale, Ibseni solli heshtjet e rënda të familjes, krizën e ndërgjegjes dhe hipokrizinë e qytetërimit modern.

Ai u bë kështu “anatomisti” i shpirtit njerëzor. Nuk e interesonte vetëm ajo që personazhi thoshte, por ajo që fshihte. Drama e tij lëvizte nën sipërfaqe, në tensionin e heshtur mes dëshirës dhe detyrimit, mes së vërtetës dhe maskës sociale. Në veprat e Ibsenit, shtëpia borgjeze — simbol i rendit dhe moralit — shfaqet shpesh si një burg elegant ku individi humbet identitetin.

Kjo filozofi dramatike shpërtheu fuqishëm në “Shtëpia e kukullës”, vepra që shkaktoi skandal në gjithë Europën. Kur Nora Helmer mbyll derën pas vetes dhe braktis burrin e fëmijët për të kërkuar identitetin e saj si njeri, publiku i kohës e përjetoi si një akt tronditës rebelimi moral. Ajo derë që përplaset në fund të dramës u bë një nga tingujt më të famshëm në historinë e teatrit modern — tingulli i gruas që refuzon të jetojë si “kukull” brenda një bote patriarkale.

Ndërsa në “Heda Gabler”, ai krijoi një nga figurat më komplekse femërore të dramaturgjisë botërore: një grua inteligjente, krenare, e burgosur nga monotonia dhe normat sociale, e cila shkatërron veten sepse nuk arrin të gjejë kuptim apo liri. Heda nuk është viktimë klasike; ajo është një shpirt i copëtuar nga konflikti mes dëshirës për kontroll dhe boshllëkut ekzistencial.

Në “Armiku i popullit”, Ibseni sulmoi drejtpërdrejt turmën, korrupsionin dhe manipulimin politik. Doktor Stokmnn, që zbulon ndotjen e ujërave të qytetit dhe përfundon i izoluar nga opinioni publik, mbetet një nga figurat më aktuale të njeriut që ndëshkohet sepse thotë të vërtetën. Drama tingëllon ende moderne në një botë ku propaganda dhe interesi ekonomik shpesh mposhtin faktin.

Ndërsa “Perandori dhe galileasi” dëshmon ambicien e tij filozofike dhe historike: një reflektim monumental mbi pushtetin, besimin dhe përplasjen mes paganizmit e krishterimit në Perandorinë Romake. Ishte një vepër që vetë Ibseni e konsideronte ndër më të rëndësishmet e krijimtarisë së tij.

 

Por madhështia e Ibsenit nuk qëndron vetëm te temat. Ajo që e bëri revolucionar ishte mënyra si ai e transformoi vetë strukturën e teatrit. Dialogët e tij nuk janë deklarata heroike; janë përplasje psikologjike. Konflikti nuk shpërthen vetëm në skenë — ai gërryen nga brenda. Personazhet e Ibsenit jetojnë me sekrete, me turp, me kujtime që rikthehen si fantazma morale. Ai e ktheu dramën në analizë të ndërgjegjes njerëzore.

 

Pikërisht për këtë, ndikimi i tij u bë i jashtëzakonshëm. Nga Anton Chekhov te George Bernard Shaw, nga August Strindberg te Arthur Miller, breza të tërë dramaturgësh ndërtuan teatrin modern mbi themelet që hodhi Ibseni. Ai i dha skenës europiane një funksion të ri: jo vetëm të tregojë histori, por të sfidojë shoqërinë.

 

Pas William Shakespeare, ai mbetet dramaturgu më i interpretuar në teatrot e botës. Dhe kjo ndodh sepse dramat e tij nuk i përkasin vetëm shekullit XIX. Ato flasin ende për njeriun bashkëkohor: për vetminë, kompromisin moral, shtypjen sociale, nevojën për liri dhe frikën nga e vërteta. Në thelb, Ibseni nuk shkroi vetëm drama; ai hapi plagët e qytetërimit modern dhe i la ato të ekspozuara nën dritën e skenës.

Operacioni “Paperclip” dhe rindërtimi i epërsisë teknologjike amerikane përmes transferimit të dijes gjermane

Nga Leonard Veizi

Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, shkatërrimi material i Europës u shoqërua nga një rikonfigurim i thellë i rendit ndërkombëtar. Ky moment tranzicioni nuk shënoi thjesht kalimin nga lufta në paqe, por edhe zhvendosjen e konkurrencës gjeopolitike drejt fushës shkencore dhe teknologjike. Në këtë kontekst u zhvillua Operacioni “Paperclip”, një nga iniciativat më të rëndësishme dhe njëkohësisht më të diskutueshme të politikës shkencore amerikane të pasluftës.
Në vitin 1945, Shtetet e Bashkuara nisën një program të organizuar për transferimin e rreth 1500 shkencëtarëve, inxhinierëve dhe specialistëve gjermanë në territorin amerikan. Ky proces u realizua në kushte të karakterizuara nga mungesa e transparencës institucionale dhe nga shmangia e procedurave standarde të imigracionit, përfshirë edhe filtrat administrativë të Departamentit të Shtetit të SHBA-së. Në aspektin funksional, këta individë u trajtuan si burime strategjike të dijes teknike në një periudhë të hershme të rivalitetit me Bashkimin Sovjetik.
Shkencëtarët u vendosën në qendra kërkimore ushtarake dhe teknologjike si “White Sands Missile Range”, “Fort Bliss” dhe “Huntsville”, “Alabama”, ku kontribuuan në zhvillimin e programit amerikan të raketave balistike. Ky transferim i kapitalit njerëzor shkencor përfaqëson një rast paradigmatik të përdorimit të dijes së prodhuar në një sistem totalitar brenda një strukture shtetërore demokratike.
Një nga figurat qendrore të këtij procesi ishte Vernher fon Braun, i cili kishte luajtur rol kyç në zhvillimin e raketës V-2 për Gjermaninë naziste. Kjo raketë, e konsideruar si një arritje e rëndësishme inxhinierike, ishte gjithashtu e lidhur ngushtë me shfrytëzimin e punës së detyruar në kampet e përqendrimit, çka e vendos trashëgiminë e saj në një kontekst të thellë etik dhe historik.
Politika amerikane e pasluftës u karakterizua nga një qasje pragmatike, në të cilën vlerësimi moral i individëve u relativizua në funksion të objektivave strategjikë. Në këtë kuadër, shumë prej këtyre shkencëtarëve u riinterpretuar si kapital intelektual i domosdoshëm për konkurrencën teknologjike me Bashkimin Sovjetik, duke shënuar një tension të dukshëm midis imperativave etike dhe interesave të sigurisë kombëtare.
Operacioni “Paperclip” nuk përfaqëson vetëm një program rekrutimi shkencor, por edhe një mekanizëm institucional të transferimit të dijes midis sistemeve politike antagoniste. Ky proces kontribuoi ndjeshëm në zhvillimin e infrastrukturës kërkimore që më vonë do të çonte në krijimin e NASA-s dhe në avancimin e programit hapësinor amerikan. Në këtë mënyrë, teknologjitë e zhvilluara fillimisht për qëllime ushtarake u transformuan në mjete të eksplorimit shkencor dhe hapësinor.
Nga perspektiva historiografike, Operacioni “Paperclip” mbetet një rast studimor kompleks që ngre pyetje themelore mbi marrëdhënien midis shkencës, etikës dhe shtetit. Ruajtja e një pjese të konsiderueshme të dokumentacionit të klasifikuar tregon se interpretimi i plotë i këtij procesi mbetet ende i papërfunduar në nivel akademik dhe institucional.
Në përfundim, Operacioni “Paperclip” ilustron mënyrën se si shtetet e mëdha, në kushtet e rivalitetit sistemik, artikulojnë politika që ndërthurin racionalitetin strategjik me kompromiset etike. Ky rast mbetet një shembull i qartë i tensionit të përhershëm midis progresit teknologjik dhe përgjegjësisë morale në historinë moderne.

Kur mitet zbresin në tokë: leksioni nga 17 ditët e burgut për Sofia Loren

  

Nga Leonard Veizi

Më 19 maj 1982, porta e burgut të grave në Kazerta, pranë Napolit, u hap për të lënë të lirë një nga gratë më të famshme të botës. Sofia Loren doli nga qelia pasi kishte vuajtur 17 ditë dënim, nga 30 të tilla, për shmangie taksash...

 

...Vendimi i gjykatës italiane nuk ishte thjesht një lajm i bujshëm kronike; ai ishte një shuplakë institucionale që tronditi opinionin publik botëror. Një ikonë e kinemasë, simbol i elegancës dhe lavdisë kombëtare, u trajtua saktësisht si çdo qytetar tjetër përballë ligjit.

Kjo ngjarje mbetet një precedent historik që duhet të shërbejë si busull edhe sot.

 

Mesazhi

Në atë kohë, fotografia e Sofia Lorenit duke hyrë në burg ishte një tronditje e thellë kulturore. Italia e viteve ’80 lëkundej mes adhurimit të verbër ndaj figurave publike dhe një mosbesimi kronik ndaj institucioneve. Yjet e ekranit konsideroheshin pothuajse të paprekshëm, të veshur me një imunitet të padukshëm social.

Megjithatë, shteti italian guxoi të jepte një sinjal të prerë: fama nuk të përjashton nga detyrimet ndaj shtetit.

Aktorja akuzohej për parregullsi në deklarimet fiskale të viteve 1970, një çështje që zvarritej prej vitesh nëpër labirintet gjyqësore. Edhe pse Loren këmbëngulte se faji ishte i këshilltarëve të saj financiarë dhe jo i vullnetit të saj për të mashtruar, gjykata nuk pranoi kompromise. Dënimi, ndonëse i shkurtër në kohë, kishte një peshë morale dhe publike të jashtëzakonshme.

Gruaja që kishte fituar zemrat e publikut në kryeveprat e Vitorio De Sikës, që kishte lartësuar imazhin e Italisë në Hollivud dhe kishte rrëmbyer çmimin Oscar për filmin “Dy Gra”, përfundoi në një qeli të zakonshme, larg tapetit të kuq dhe blicit të kamerave.

 

Barazia para ligjit

Ky rast nuk mund të arkivohet thjesht si një kuriozitet i së kaluarës. Ai godet në zemër të problemit më të madh të shoqërive moderne: tendencën për të krijuar kasta të paprekshme.

Sot shohim politikanë që i shmangen llogaridhënies, oligarkë që blejnë heshtjen dhe personazhe publike që jetojnë me bindjen arrogante se reputacioni apo pasuria e tyre është më e fortë se kodi penal. Pikërisht këtu qëndron vlera e pakohë e rastit “Sofia Loren”.

Ligji nuk ka dy standarde. Ai nuk është shkruar për t’u zbatuar me rreptësi mbi të varfrit dhe për t’u anashkaluar me elasticitet nga të fuqishmit.

Në momentin që drejtësia fillon të bëjë tolerime mbi bazën e famës apo ndikimit, ajo pushon së qeni drejtësi dhe shndërrohet në një vegël privilegji.

Burgosja e aktores riktheu besimin e humbur te shteti. Jo sepse publiku ndjente kënaqësi të shihte një ikonë pas hekurave, por sepse qytetarët kishin nevojë jetike të besonin se ligji mund të trokiste me të njëjtën forcë edhe në derën e njerëzve më të pushtetshëm.

 

Dinjiteti i një ikone

Në fund, Sofia Loren doli nga burgu me dinjitet të plotë. Popullariteti i saj nuk u shua; përkundrazi, ai u humanizua. Italianët e panë me më shumë simpati dhe respekt, pikërisht sepse ajo nuk iku, nuk u fsheh pas statusit të saj dhe nuk përdori pushtetin mediatik për të shantazhuar apo shkatërruar sistemin. Ajo e pranoi verdiktin, vuajti dënimin dhe doli prej andej si një figurë më njerëzore se vetë miti që kishte krijuar në celuloid.

Thelbi i asaj historie të largët të majit 1982 mbetet një leksion i prerë për çdo sistem juridik: vlera dhe shëndeti i një demokracie nuk maten kur ligji godet të dobëtit, por kur ai ka kurajën dhe integritetin të prekë të paprekshmit.

“Eurosong” i Alis

 

Nga Leonard Veizi

Po, Alis shkëlqeu me “Nan” në skenën e Eurovision Song Contest. Edhe pse në renditje kapi vendin e 13 me 145 pikë, performanca e tij u dallua si një nga çastet më të forta emocionale të natës.

“Shumë falemners”, iu drejtua ai publikut – me gegnishten e ëmbël të Shkodrës – në fund të performancës së tij mahnitëse, me krahët e shqiponjës në sfond, ku përveç back-vokaleve një rol fort emocionues kishte edhe ikona e teatrit dhe kinemasë shqiptare Rajmonda Bulku.

Nga viti në vit, Eurovision Song Contest ka qenë jo vetëm një festival kënge, por edhe një pasqyrë identitetesh kulturore, emocionesh kolektive dhe krenarie kombëtare.

Megjithatë, Evropa mbetet shpesh provinciale – siç e kam thënë edhe në disa shkrime të tjera – përderisa vendet fqinje, që ndahen vetëm nga kufij gjeografikë, i japin pikë njëra-tjetrës, apo “vasalët” i kthejnë qeranë shteteve padron. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me ne shqiptarët, ku herë i kemi dhënë pikët maksimale Greqisë, herë Italisë, duke treguar, në mos vasalitet, të paktën inferioritet.

-“Italinë e kemi nënë”, thoshte frat Engjëlli në filmin “Shembja e idhujve”, pak para se Italia të futej me trupat alpine në token shqiptare.

Por Italia nuk denjoi të na jepte asnjë pikë. Dhe ndoshta më mirë që na dha zero, sesa të na jepte vetëm një për mëshirë.

-“Sikter me gjithë raki”, është batuta e Parandilit në filmin “Gjeneral Gramafoni”. E mbani mend besoj. Ishte koha kur Italia përgatitej të agresonte Shqipërinë.

Dhe jo vetëm kaq: pikë nuk të jep as Ukraina, e cila nuk e njeh Kosovën, as Rumania që po ashtu nuk e njeh Kosovën. Ndërkohë Shqipëria e varfër kontribuon me financa dhe mbështet në forume ndërkombëtare, për luftën në Ukrainë. Kjo është loja e pikëve: një sistem ku mesazhi shpesh humbet përballë interesave dhe aleancave.

Gjithsesi, në 22 vite përfaqësim të Shqipërisë në skenën e madhe europiane të muzikës, rrallëherë kemi ndier aq fort se mund të ngjiteshim lart në renditje, madje të preknim zonën e favoritëve për vendin e parë, sa në dy edicionet e fundit.

Dhe ndoshta nuk është aspak rastësi që këto çaste kanë ardhur nga i njëjti burim frymëzimi artistik: Shkodra.

Si “Shkodra Elektronike”, ashtu edhe Alis, janë prodhime autentike “Made in Shkodër”. Dhe kjo nuk është thjesht etiketë gjeografike, por vulë tradite, qytetërimi dhe kulture – dëshmi se ky qytet mbetet një nga laboratorët më të fuqishëm të artit shqiptar.

Alis shkëlqeu në skenë me sigurinë e një artisti që nuk kërkoi vetëm të interpretonte një këngë, por të krijonte atmosferë. Prezenca skenike, vokali, mënyra e komunikimit me publikun dhe energjia që përcolli e kthyen performancën në një spektakël që nuk mund të kalonte në heshtje. Në një kompeticion ku gjithçka matet në sekonda emocioni dhe në aftësinë për të mbetur në kujtesë, ai arriti të krijojë identitet.

Publiku shqiptar e ndjeu këtë. Edhe publiku europian po ashtu. Për disa minuta, Shqipëria nuk ishte vetëm një vend pjesëmarrës në festival, por një zë që kërkonte të dëgjohej seriozisht.

Dhe kjo ka rëndësi.

Sepse për shumë vite kemi hyrë në Eurovision Song Contest me këngë që shpesh mbeteshin në kufirin mes pjesëmarrjes dinjitoze dhe harresës së shpejtë. Ndërsa tani duket se kemi filluar të kuptojmë se Evropa nuk kërkon vetëm spektakël artificial, por autenticitet, karakter dhe rrënjë.

Prandaj suksesi i Alis nuk duhet parë si rastësi e çastit apo si shkëlqim i izoluar festivalesh. Ai është vazhdimësi e një tradite. Një tjetër provë se arti i vërtetë lind aty ku kultura nuk është dekor, por mënyrë jetese.

Dhe ndoshta, më në fund, Shqipëria po kupton se rruga drejt suksesit europian nuk kalon duke imituar të tjerët, por duke sjellë në skenë atë që kemi më autentike nga vetja jonë.

Nga Çarli Çaplin te “Oscar”-i, fillimi i një legjende në Hollivud

 

 

Nga Leonard Veizi

 

 Në muzgun e artë të Kalifornisë, aty ku nisin të thuren ëndrra mbi celuloid, një burrë me sy melankolikë dhe hap të lëkundur po përgatitej të hynte në histori. Çarli Çaplin, gjeniu që i kishte dhënë shpirt kinemasë, ecte atë mbrëmje jo drejt një salle balloje, por drejt pavdekësisë. Me bastunin e tij të famshëm dhe kapelën gjysmërrethore të lënë pas në dhomën e zhveshjes, ai mbante mbi supe peshën e një epoke që po perëndonte – asaj të filmit pa zë – dhe agimin e një kohe të re që po lindte mes shkëlqimit të Hollivudit...

 

...Më 16 maj 1929, në zemër të Hollivudit, industria amerikane e filmit organizoi për herë të parë ceremoninë që më vonë do të shndërrohej në ngjarjen më të famshme, më të përfolur dhe më të lakmuar të kinemasë botërore: ndarjen e Çmimeve të Akademisë.

 

Darka modeste që ndryshoi historinë

Në atë kohë, askush prej të pranishmëve nuk e imagjinonte se ajo mbrëmje intime dhe modeste do të kthehej një ditë në spektaklin gjigant që sot ndiqet me frymë pezull nga qindra miliona njerëz në mbarë botën. Ceremonia u zhvillua në sallën “Blossom Room” të hotelit “Hollivud Ruzvelt”, në një atmosferë elegante e të ngrohtë, por vite dritë larg shkëlqimit modern të tapetit të kuq, dritave verbuese të fotografëve dhe transmetimeve globale satelitore.

Në sallë ndodheshin vetëm 270 të ftuar: një rreth i ngushtë aktorësh, regjisorësh, producentësh dhe figurash kyçe të industrisë në rritje të filmit amerikan. Ata ishin mbledhur rreth tryezave të darkës, ku bileta e hyrjes kushtonte vetëm pesë dollarë, një shumë që sot duket pothuajse simbolike.

Nuk pati asnjë element surprize: fituesit ishin shpallur tre muaj më parë, ndaj ankthi i zarfeve të mbyllura nuk ekzistonte ende. E gjithë ceremonia zgjati vetëm 15 minuta. Nuk pati fjalime të gjata me lot, as skena madhështore, as muzikë dramatike orkestrale dhe as kamera televizive. Në fakt, kjo mbetet e vetmja ceremoni e Çmimeve të Akademisë që nuk u transmetua as në radio dhe as në televizion.

 

Nderimi i gjeniut të heshtur

Në atë natë historike u nderuan filmat më të mirë të viteve 1927–1928. Filmi pa zë mbi Luftën e Parë Botërore, “Krahët”, fitoi çmimin për filmin më të mirë, duke hyrë në histori si fituesi i parë i madh i Akademisë për vlerat e tij të jashtëzakonshme artistike dhe teknike.

Megjithatë, vëmendja kryesore e mbrëmjes i takoi një njeriu: Çarli Çaplin. Ai ishte nominuar fillimisht në disa kategori për filmin e tij “Cirku”, por Akademia vendosi ta hiqte nga garat e zakonshme, sepse mendonte se talenti i tij nuk mund të kufizohej brenda një kategorie të vetme.

Në vend të kësaj, Çaplinit iu dorëzua një Çmim Nderi i posaçëm. Akademia e vlerësoi për “gjithanshmërinë dhe gjeniun e treguar në aktrim, shkrim, regji dhe prodhim të filmit ‘Cirku’”.

Ishte një mirënjohje e thellë për njeriun që kishte bërë botën të qeshte e të përlotej pa thënë asnjë fjalë, pikërisht në momentin kur arti i tij po kërcënohej nga ardhja e filmit me zë.

 

Si lindi emri “Oscar”?

Interesant është fakti se në vitin 1929 statuja e artë, që paraqiste një kalorës me shpatë mbi një rrotull filmi, ende nuk quhej “Oscar”. Emri zyrtar ishte thjesht “Çmimi i Meritës i Akademisë”.

Nofka që do të hynte në histori lindi pak vite më vonë, rreth vitit 1931. Sipas tregimit më të njohur në Hollivud, bibliotekarja e Akademisë, Margaret Herik, kur pa statujën për herë të parë, tha me humor:

“Po i ngjan fiks xhaxhait tim, Oskar!”

Shprehja u përhap me shpejtësi mes gazetarëve dhe njerëzve të industrisë së filmit. Publiku filloi ta quante trofeun “Oscar”, derisa në vitin 1939 vetë Akademia e pranoi zyrtarisht këtë emër.

 

Një industri në udhëkryq

Në fund të viteve ’20, Hollivudi po jetonte një revolucion të madh. Kinemaja sapo kishte hyrë në epokën e filmit me zë pas suksesit historik të filmit “Këngëtari i Xhazit”, i pari film i suksesshëm me dialog të sinkronizuar.

Studiot amerikane po shndërroheshin me shpejtësi nga qendra argëtimi në një industri gjigante kulturore dhe ekonomike. Çmimet e Akademisë u krijuan nga drejtuesi i studios “MGM”, Lluis B. Mejer, me synimin për të bashkuar industrinë dhe për të forcuar prestigjin e kinemasë amerikane në një kohë ndryshimesh të mëdha.

Askush nga të pranishmit që pinin duhan dhe bisedonin qetësisht atë natë maji të vitit 1929 në hotelin “Hollivud Ruzvelt” nuk mund ta dinte se po merrte pjesë në lindjen e një tradite që do të mbijetonte për dekada të tëra. Një ritual që do të kalonte Luftën e Dytë Botërore, Depresionin e Madh Ekonomik dhe revolucionet teknologjike, duke mbetur simboli më i madh i triumfit në botën e filmit.

Nga një darkë e thjeshtë 15-minutëshe me 270 persona, ceremonia e Oscar-ëve shkroi kapitullin e parë të asaj që sot konsiderohet nata më e madhe e kinemasë botërore.

Pier Kyri, simfonia e heshtur e kristaleve dhe atomeve

Nga Leonard Veizi
 
Nëse historia e shkencës do të ishte një partiturë muzikore, Pier Kyri nuk do të ishte zhurma e tupanëve apo kakofonia e orkestrës, por vibrimi i hollë dhe i fuqishëm i një korde që dridhet në vakum...
 
...Ai ishte “pëshpëritësi” i materies, njeriu që nuk u mjaftua me sipërfaqen e dukshme të botës, por vuri veshin mbi strukturën intime të kristaleve dhe atomeve për të dëgjuar ritmin e tyre të brendshëm. Ndërsa bashkëkohësit e tij garonin për tituj dhe sallone, Kyri zbriste në bodrumet e dijes me përulësinë e një asketi dhe saktësinë e një orëndreqësi të universit.
 
Mjeshtri i simetrisë dhe kristaleve
I lindur më 15 maj 1859 në Paris, Pier nuk ishte produkt i shablloneve akademike. Inteligjenca e tij ishte e llojit soditës; ai kishte nevojë për hapësirë që mendimi i tij të piqej larg zhurmës së sistemeve të ngurta shkollore.
Para se bota ta njihte si bashkëshortin e Marisë, ai ishte tashmë një gjeni i fizikës së gjendjes së ngurtë. Bashkë me vëllain e tij, Zhak, ai zbuloi piezoelektricitetin. Ata kuptuan se nëse shtypje një kristal, ai “përgjigjej” me një rrymë elektrike. Ky zbulim nuk ishte thjesht një kuriozitet laboratorik; ai hapi rrugën për teknologjinë që sot përdorim në telefonat celularë, në ultratingujt që shpëtojnë jetë dhe në orët që masin kohën tonë.
Ai formuloi gjithashtu parimin e simetrisë në fizikë, duke argumentuar se një efekt nuk mund të ketë një asimetri që nuk gjendet te shkaku i tij — një koncept që mbetet kolonë e fizikës moderne.
 
Pier e Mari
Takimi i tij me Mari Sklodovska nuk ishte thjesht një romancë, por një reaksion zinxhir intelektual. Pier gjeti te Maria të vetmin shpirt po aq të vendosur dhe të dashuruar pas së vërtetës sa ai vetë.
Laboratori i tyre, një hangar i thjeshtë me çati që pikonte, kishte pak komoditet, por brenda tij po ndodhte një revolucion. Mes avujve, lodhjes dhe punës rraskapitëse, ata izoluan dy elemente të reja: poloniumin dhe radiumin. Ishte Pier ai që përdori instrumentet e tij precize për të matur rrezatimin, duke vërtetuar se kjo energji e re — radioaktiviteti — nuk vinte nga jashtë, por buronte nga vetë zemra e atomit.
 
Paralajmërimi profetik
Në vitin 1903, Pier, Maria dhe Anri Bekërel u nderuan me “Çmimin Nobel në Fizikë 1903”. Por lavdia nuk e ndryshoi natyrën e tij. Ai refuzoi “Legjionin e Nderit”, duke thënë se nuk kishte nevojë për dekorata, por për një laborator më të mirë. Në fjalimin e tij mbi çmimin Nobel, Pier Kyri tregoi një largpamësi rrëqethëse. Ai paralajmëroi se në duart e kriminelëve, radiumi mund të bëhej i rrezikshëm, duke ngritur pyetjen nëse njerëzimi ishte mjaftueshëm i pjekur për të kontrolluar sekretet e natyrës. Ai shpresonte që zbulimet e tyre do të ndihmonin në shërimin e kancerit, por nuk e injoroi hijen e shkatërrimit që mund të sillte energjia atomike.
 
Fundi absurd
Vdekja e tij në prill të vitit 1906 ishte një goditje brutale për botën e shkencës. Në një ditë me shi në Paris, njeriu që kishte dëgjuar “kërcimin” e atomeve u shtyp nga një karrocë e rëndë me kuaj. Një fund banal për një mendje kaq sublime, në moshën vetëm 46-vjeçare.
Megjithatë, trashëgimia e Pier Kyrisë nuk matet me vitet që jetoi, por me dritën që la pas.
Ai na mësoi se shkenca është sakrificë. Ai shpesh testonte efektet e radiumit mbi lëkurën e tij, duke u djegur për hir të njohjes. 
Na mësoi se materia nuk është e vdekur. Atomet nuk janë sfera boshe, por mbartëse të një force gjigante dhe misterioze. 
Dhe mbi të gjitha, na mësoi se integriteti është pasuria më e madhe e dijes. Ai dhe Maria refuzuan të patentonin procesin e izolimit të radiumit, duke ia lënë botës këtë njohuri pa kërkuar përfitim personal. 
Pier Kyri mbetet arketipi i shkencëtarit filozof. Ai nuk kërkoi famën; ai kërkoi të vërtetën që mban universin të bashkuar. Dhe pikërisht në atë kërkim, ai gjeti pavdekësinë.

Familja në kohën e vetmisë moderne

 15 Maji dhe nevoja për të rilidhur shpirtin e shoqërisë

 

Nga Leonard Veizi

 

Në analet e historisë njerëzore, asnjë institucion nuk ka mbartur peshën e ekzistencës, moralit dhe vazhdimësisë sa familja. Ajo ka qenë bërthama ku është formuar njeriu, streha e parë kundër egërsisë së jetës dhe laboratori fillestar i dashurisë, sakrificës dhe kujtesës...

 

...Megjithatë, sot, teksa shënojmë International Day of Families, gjendemi përballë një paradoksi therës: kurrë më parë nuk kemi pasur kaq shumë mjete komunikimi dhe kurrë më parë nuk kemi qenë kaq të vetmuar brenda shtëpive tona.

 

Transformimi i heshtur

Njeriu modern po përballet me një transformim të heshtur, por rrënjësor. Nëse dikur familja ishte një organizëm i gjallë që merrte frymë përmes bashkëjetesës dhe dialogut. Por sot ajo rrezikon të shndërrohet në një stacion tranziti, ku njerëzit ndalojnë për të karikuar pajisjet elektronike, por harrojnë të ushqejnë shpirtin e njëri-tjetrit.

Jetojmë në epokën e ekraneve të ndritshme që premtojnë lidhje globale, por që shpesh ndërtojnë mure të padukshme mes prindit dhe fëmijës. Shtëpitë janë zgjeruar në metra katrorë, janë mbushur me komoditete dhe pajisje inteligjente, ndërsa bisedat janë tkurrur në fjali të shkurtra dhe heshtje të gjata. Shkëmbejmë mesazhe në telefon edhe kur ndodhemi në dhoma ngjitur, duke zëvendësuar ngrohtësinë e zërit me ftohtësinë e një emoji-je.

Ky është paradoksi i modernitetit: triumfi i teknologjisë mbi intimitetin njerëzor.

 

Plaga shqiptare

Për Shqipërinë, kjo sfidë merr një dimension edhe më të dhimbshëm. Dekadat e emigracionit masiv kanë krijuar një realitet të ri: familjen e ndarë nga distanca. Kufijtë, aeroportet dhe largësitë kilometrike kanë ndarë prindërit nga fëmijët, ndërsa shumë të moshuar jetojnë në pritje të një telefonate apo videothirrjeje. Kemi shtëpi të ndërtuara me djersën e emigrimit, por shpesh pa zërat që duhet t’i mbushin ato. Ka banesa moderne ku mungon prania njerëzore, ku fotografitë në mur janë më të shumta se bisedat rreth tavolinës. Kjo zbrazëti emocionale nuk mbushet me remitanca apo dhurata luksoze. Kur një nip njeh gjyshin vetëm përmes ekranit, këputet diçka organike në zinxhirin njerëzor: transmetimi i kujtesës, gjuha e përkatësisë dhe intimiteti i pranisë fizike.

Ekonomia mund të kërkojë sakrifica, por shoqëria duhet të shtrojë pyetjen thelbësore: sa kushton humbja e bërthamës familjare?

 

Paradoksi i individualizmit

Kultura moderne e ka ngritur individin në piedestal. Suksesi paraqitet si një rrugëtim vetmitar, ndërsa liria shpesh interpretohet si mungesë detyrimesh ndaj të tjerëve. Por ky individualizëm ekstrem po e bën njeriun më të brishtë. Pa familjen si mburojë emocionale, individi mbetet i zhveshur përballë pasigurive të jetës, krizave ekonomike dhe vetmisë psikologjike.

Shteti mund të hartojë ligje, shkollat mund të prodhojnë dije, ndërsa inteligjenca artificiale mund të zgjidhë ekuacione komplekse, por asnjëra prej tyre nuk mund t’i mësojë një fëmije empatinë, dashurinë apo sakrificën për tjetrin. Këto janë virtyte që lindin dhe kultivohen vetëm brenda familjes.

 

Thirrja për rezistencë njerëzore

Prandaj, 15 Maji nuk duhet të mbetet një datë ceremoniale e mbushur me mesazhe standarde në rrjetet sociale. Kjo ditë duhet të shërbejë si një moment reflektimi mbi drejtimin që po merr qytetërimi ynë.

Sfida jonë më e madhe nuk është pushtimi i hapësirës apo avancimi i algoritmeve, por rikthimi te arti i vjetër i bashkëbisedimit njerëzor: të ulemi rreth një tavoline, pa telefona në duar, dhe të dëgjojmë njëri-tjetrin.

Një shoqëri që i lë të moshuarit në vetmi është një shoqëri që humbet rrënjët e saj. Një familje që zëvendëson kohën me dhurata materiale rrezikon të humbasë vetë kuptimin e afërsisë.

Fëmijët nuk kanë nevojë vetëm për teknologji moderne, por për praninë e vërtetë të prindërve.

 

Identiteti, pragu i shtëpisë

Në fund, qytetërimet nuk do të gjykohen nga lartësia e rrokaqiejve apo shpejtësia e internetit, por nga forca e lidhjeve njerëzore që arrijnë të ruajnë.

Familja mbetet e vetmja kështjellë ku njeriu mund të trokasë pa pasur nevojë për ftesë apo meritë. Aty lind morali, aty ruhet identiteti dhe aty zbutet vetmia moderne.

Nëse lejojmë që familja të shpërbëhet në emër të modernitetit, atëherë nuk po evoluojmë, por po humbasim një pjesë të vetes sonë njerëzore.

Le të jetë 15 Maj një kujtesë për t’u rikthyer te njëri-tjetri. Sepse, në stuhinë e kohës moderne, familja mbetet ende spiranca më e fortë e njeriut.

Shqipëria në Traktatin e Varshavës, Aleanca që ndau botën

 

Nga Leonard Veizi

Më 14 maj 1955, në kryeqytetin polak, Varshavë, u firmos një nga marrëveshjet më të rëndësishme ushtarake të shekullit XX. I krijuar si kundërpeshë direkte ndaj NATO-s, - apo thënë ndryshe Aleanca e Atlantikut të Veriut - Traktati i Varshavës institucionalizoi ndarjen e botës në dy blloqe të mëdha ushtarake gjatë Lufta e Ftohtë. Ai përfaqësonte aleancën ushtarake të vendeve komuniste nën udhëheqjen e Bashkimi Sovjetik, përballë Perëndimit të drejtuar nga Shtetet e Bashkuara...

 

...Traktati u nënshkrua nga tetë shtete komuniste: Bashkimi Sovjetik, Polonia, Gjermania Lindore, Çekosllovakia, Hungaria, Rumania, Bullgaria dhe Shqipëria. Qëllimi zyrtar ishte “mbrojtja” kundër çdo sulmi të jashtëm.

 

Interesat dhe strategjitë

Në letër, qëllimi i traktatit ishte “mbrojtja reciproke”. Në praktikë, ai ishte përgjigjja e drejtpërdrejtë ndaj pranimit të Gjermanisë Perëndimore në NATO vetëm pak ditë më parë. Europa tashmë ishte ndarë qartë në dy kampe të armatosura.

Për Shqipërinë, hyrja në këtë aleancë ishte një lëvizje njëkohësisht ideologjike dhe strategjike. Regjimi komunist i Enver Hoxha u rreshtua fort në krah të Moskës, duke e kthyer vendin në një pikë të rëndësishme sovjetike në Adriatik.

Shqipëria përfitoi ndihmë ekonomike, ushtarake dhe industriale, ndërsa Bashkimi Sovjetik siguroi një prani të rëndësishme ushtarake në brigjet shqiptare. Baza detare e Pashalimanit në Vlorë mori rëndësi të veçantë strategjike për flotën sovjetike në Mesdhe. Në atë periudhë, në brigjet shqiptare ankoroheshin nëndetëse sovjetike, ndërsa ushtria shqiptare organizohej sipas modelit të Lindjes komuniste.

 

Krisja me Moskën

Megjithatë, marrëdhëniet mes Tiranës dhe Moskës nuk do të mbeteshin të qëndrueshme. Pas ardhjes në pushtet të Nikita Hrushovi dhe nisjes së politikës së destalinizimit, udhëheqja shqiptare e pa kursin e ri sovjetik si devijim nga marksizëm-leninizmi klasik.

Përplasja politike u thellua me shpejtësi: Në vitin 1961, Moska ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Tiranën. Specialistët sovjetikë u larguan nga Shqipëria. Konflikti për bazën e Pashalimanit dhe flotën e nëndetëseve u kthye në simbol të prishjes mes dy vendeve.

Që prej atij momenti, Shqipëria doli “de facto” nga Traktati i Varshavës dhe nisi afrimin me Kina.

 

1968: Shkëputja përfundimtare

Kulmi i përplasjes erdhi në vitin 1968. Kur trupat e Traktatit të Varshavës ndërhynë ushtarakisht në Çekosllovakia për të shtypur “Pranverën e Pragës”, regjimi shqiptar e dënoi ashpër ndërhyrjen, duke e cilësuar atë si akt “social-imperialist”.

Po atë vit, Shqipëria shpalli zyrtarisht largimin “de jure” nga Traktati i Varshavës, duke u bërë i vetmi vend anëtar që u shkëput zyrtarisht nga aleanca ushtarake sovjetike.

Largimi nga Traktati i Varshavës mbetet një nga episodet më të pazakonta të Luftës së Ftohtë. Nga një aleate e ngushtë e Moskës, Shqipëria u kthye në një shtet të izoluar politikisht, fillimisht i lidhur me Kinën dhe më pas pothuajse krejtësisht i vetmuar. Megjithatë, ky akt mbeti një sfidë e rrallë ndaj dominimit sovjetik në Europën Lindore dhe një kapitull i veçantë në historinë politike shqiptare.

13 maj 1981: Atentati, 23-vjeçari turk qëlloi katër herë mbi Gjon Palin II

 

Nga Leonard Veizi

 

Ishte 13 maj i vitit 1981. Një e mërkurë e zakonshme në sheshin "Shën Pjetër" në Romë, ku ishin mbledhur më shumë se 20,000 besimtarë. Pak çaste para fillimit të audiencës së përjavshme, Papa Gjon Pali II qëllohet katër herë ndërsa kalonte me një makinë të hapur mes turmës. Plagoset rëndë. Njëri prej plumbave e goditi në bark dhe një tjetër në dorën e majtë. Atentatori ishte 23-vjeçari turk, Mehmet Ali Agça, i cili me një pistoletë tip "Browning", kalibri 9 mm, qëlloi nga një distancë prej më pak se gjashtë metrash. Papa u dërgua me shpejtësi drejt spitalit "Gemelli" në Romë, ku iu nënshtrua një operacioni të vështirë që zgjati më shumë se pesë orë. Fatmirësisht, asnjë organ vital nuk ishte prekur. Fill pas të shtënave, Papa Gjon Pali II u kërkoi besimtarëve "lutuni për vëllain tim... të cilin unë e kam falur sinqerisht"...

 

...Sulmi ndodhi pikërisht në ditën përkujtimore të shfaqjes së parë të Virgjëreshës së Fatimës. Gjon Pali II ia atribuoi mbijetesën e tij ndërhyrjes së Zonjës së Fatimës, duke u shprehur se ky atentat ishte parashikuar në mesazhet e saj misterioze. Pas tre javësh në spital, Papa u shërua plotësisht, por pasojat e sulmit ndryshuan përgjithmonë sigurinë e tij; që prej asaj dite, ai nisi të qarkullonte mes turmës me një makinë të blinduar, e njohur botërisht si "Popemobile".

 

Një enigmë e pazgjidhur

Motivet e Agçës për vrasjen e kreut të Kishës Katolike mbeten edhe sot enigmatike. Sipas disa burimeve, sulmi mund të ketë qenë orkestruar nga GRU, shërbimet e inteligjencës ushtarake sovjetike. Të tjerë, nisur nga kombësia e atentatorit, besojnë se pas tij qëndronin grupet radikale islamike. Ka edhe versione që flasin për një bashkëpunim mes mafies turke dhe asaj italiane. Së fundi, nuk mungon as teza se Agça vuante nga çrregullime mendore.

Në vitet '70, Agça u bë pjesë e grupimit terrorist të ekstremit të djathtë, "Ujqërit Gri". Ky grup ishte përgjegjës për vrasjen e qindra zyrtarëve, gazetarëve dhe aktivistëve të majtë në Turqi. Në shkurt të vitit 1979, pas vrasjes së redaktorit liberal Abdi Ipekçi, Agça u arrestua, por mundi të arratisej nga një burg ushtarak në nëntor të po atij viti. Në qelinë e tij la një letër kërcënuese kundër Papës, të cilin e cilësonte si "komandantin e kryqtarëve" dhe "maskë të imperialistëve perëndimorë".

Më 13 maj 1981, pasi kishte hyrë në Itali me identitet të rremë, ai kreu atentatin. Në xhepin e tij u gjet një shënim ku shkruhej: "Po vras Papën në shenjë proteste kundër imperializmit të Bashkimit Sovjetik dhe Shteteve të Bashkuara". U dënua me burgim të përjetshëm në korrik të vitit 1981. Një vit më pas, ai ndryshoi dëshminë, duke pretenduar se atentati ishte një komplot i shërbimeve sekrete bullgare që vepronin në emër të KGB-së.

 

Takimi i faljes

Në vitin 1983, Papa Gjon Pali II dhe Agça u takuan privatisht në burgun ku mbahej atentatori. Papa dëshironte që bota — e mbushur me urrejtje dhe fanatizëm — të shihte imazhin e faljes. Për 21 minuta, të ulur pranë njëri-tjetrit në karrige plastike, ata biseduan si dy burra të zakonshëm. Agça i puthi dorën Papës, ndërsa ky i fundit, para se të largohej, i dhuroi një rruzare argjendi e margaritari.

Papa Gjon Pali II, një antikomunist i zjarrtë dhe mbështetës i lëvizjes "Solidarnost" në Poloni, ishte padyshim një objektiv për bllokun lindor. Megjithatë, gjyqi i vitit 1985 kundër bashkëpunëtorëve të mundshëm u minua nga vetë Agça, i cili nisi ta përshkruante veten si Jezu Krishti dhe të parashikonte fundin e botës. Për shkak të dëshmive kontradiktore, të pandehurit e tjerë u liruan për mungesë provash. Me kërkesë të vetë Papës, Agça u fal nga presidenti italian Çampi në qershor të vitit 2000 dhe u ekstradua drejt Turqisë.

“Fatima”, profecia mes dritës dhe hijeve të historisë

 

 

Nga Leonard Veizi

 

Më 13 maj 1917, nën qiellin e kristaltë të një vendi të përhumbur në qetësi, ndodhi diçka që do të gërryente përgjithmonë kufirin mes të mundshmes dhe të pamundurës. Ishte fshati Fatima i Portugalisë. Tre fëmijë barinj - Luçia dos Santos dhe kushërinjtë e saj, Françesko dhe Jaçinta Marto - u kthyen nga fushat e Fatimës me një rrëfim që nuk ishte vetëm një dëshmi, por një tërmet shpirtëror. Ata thanë se kishin parë një Zonjë të veshur me dritë, më verbuese se vetë dielli. Në atë çast, ata fëmijë të varfër e të pafajshëm, pa e ditur, sapo kishin hapur një portë misteri që do të trondiste themelet e Vatikanit dhe do të ndizte një luftë të pafundme mes ftohtësisë së arsyes dhe zjarrit të besimit...

 

...Për botën katolike, ajo ishte Virgjëresha Mari; për skeptikët, një iluzion i lindur nga uria apo trauma kolektive; por për ata që guxojnë të shohin përtej perdes, ishte një mesazh nga një dimension që njerëzimi, sado që mburret me shkencën e tij, ende nuk e zotëron.

 

Mesazhet

Ngjarja në "Kova da Iria" nuk ishte thjesht një vizion pasiv. Zonja u dha fëmijëve mesazhe që rëndonin si plumb mbi fatin e njerëzimit: luftëra apokaliptike, vuajtje të paimagjinueshme dhe një thirrje për pendesë në një botë që po harronte Zotin. Këto u bënë të njohura si "Tre sekretet e Fatimës", një trilogji profetike që Kisha e mbajti nën vëzhgim me një hezitim që i ngjante frikës, derisa në vitin 1930, peshkopi Jozef Alves Korreia da Silva i shpalli ato "të denja për besim". Aty vdiq thjeshtësia e një ngjarjeje rurale dhe lindi një mit që do të mbartte peshën e shekullit XX.

 

Dyshimi

Nuk mund të mos vëresh se Fatima nuk mbeti kurrë vetëm brenda mureve të kishave. Ajo u shndërrua në një territor të errët ku profecia u përzje me politikën e Luftës së Ftohtë, ku ankthi i komunizmit dhe rënia e Krishterimit gjetën një pasqyrë ku të shiheshin. Kur Papa Gjon Pali II u qëllua në sheshin "Shën Pjetër", plumbi që nuk e vrau u lidh pashmangshmërisht me dorën e padukshme të Zonjës së Fatimës. Por pyetja që vazhdon të na përndjekë, ashtu si një hije në perëndim, mbetet e njëjta: Çfarë panë realisht ata sy të vegjël barinjsh në atë fshat të humbur?

 

"Sekreti i Tretë"

Kjo atmosferë pezullimi, ky tension mes asaj që dimë dhe asaj që dyshojmë, është zemra që rreh në romanin "Sekreti i Tretë" të autorit amerikan Stiv Berri, botuar për herë të parë në vitin 2005. Libri ndërthur ngjarje të trilluara me elemente reale të historisë së Vatikanit, duke u përqendruar rreth misterit të famshëm të “Sekretit të tretë të Fatimës” Aty, Fatima nuk trajtohet si një relikt i të kaluarës, por si një sekret i gjallë që mund të shpërbëjë strukturën e historisë. Në faqet e këtij libri, vija ndarëse mes besimit të pastër dhe konspiracionit më të zi bëhet e padukshme. Njerëzimi, në të vërtetë, nuk ka frikë nga misteri; ai tmerrohet nga e vërteta që mund të zbulohet kur misteri të zgjidhet.

 

Peligrinazhi

Ndoshta elementi më tronditës i gjithë kësaj historie nuk është mrekullia e diellit apo shfaqja e dritës, por ndikimi i saj shkatërrues mbi qetësinë tonë mendore. Miliona njerëz kanë udhëtuar drejt asaj pike gjeografike, disa duke u zvarritur në gjunjë për një mrekulli, të tjerë me thjerrëzat e shkencës për të kërkuar një provë materiale. Por të gjithë, pa përjashtim, shkojnë aty për të ndier se universi nuk është vetëm materie e ftohtë dhe e vdekur, por një qenie që merr frymë dhe komunikon.

 

Epilogu

Në thelb, Fatima mbetet fushëbeteja ku arsyeja dhe mistikja përplasen pa mundur ta asgjësojnë njëra-tjetrën. Edhe sot, pas më shumë se një shekulli, historia mbetet e hapur, një plagë që nuk mbyllet. Shkenca belbëzon, besimi dridhet dhe forca e misterit shtohet. Ndoshta çdo qytetërim ka nevojë për sekretet e veta, për histori që qëndrojnë në atë "tokë të askujt" mes reales dhe së padukshmes. Fatima është kujtesa jonë kolektive se njeriu, sado teknologjik të bëhet, mbetet një qenie që vazhdon të kërkojë shenja në qiell. Dhe ndoshta, në heshtjen e ftohtë të kozmosit, ne kemi ende nevojë dëshpëruese të besojmë se dikush, diku, po përpiqet të na thotë diçka që ne ende nuk jemi gati ta dëgjojmë.

 

Jan van Ajk, piktori i rilindjes veriore me enigmën: "Portreti i Arnolfinit"

 

Leonard Veizi

 

Ekspertët thonë se ka dy lloje pikturash: nga ato që mbarojnë sapo i sheh, si dhe ka kryevepra që nuk mbarojnë kurrë së lexuari. E tillë është "Portreti i Arnolfinit", ose “The Arnolfini Portrait” një nga ato krijime ku sa më shumë thellohesh, aq më shumë bindesh se artisti po të fsheh diçka pas shkëlqimit të dritës dhe saktësisë së detajit. Jan van Ajk (Jan van Eyck) nuk krijoi vetëm një portret; ai ndërtoi një enigmë vizuale gjashtëshekullore ku çdo objekt mbart një kod të dytë, një gjuhë të heshtur që ende na fton ta deshifrojmë.

 

Një dritare drejt shekullit XV

Në pamje të parë, skena është e thjeshtë: në një dhomë borgjeze në Bryzhe, qëndrojnë një burrë dhe një grua. Ai i mban dorën, ndërsa ajo vesh një fustan jeshil voluminoz, siluetë që në sytë modernë krijon menjëherë përshtypjen e një shtatzënie. Rreth tyre, Van Ajku ka rreshtuar objekte që vetëm në dukje janë të zakonshme: një llambadar bronzi, një qen i vogël, pantofla të hequra dhe portokalle pranë dritares.

Por në laboratorin artistik të flamandit të madh, asgjë nuk është rastësore. Si një nga pionierët e Rilindjes Veriore, - mendohet se lindi rreth vitit 1390 në zonën e Maaseik, në territorin që sot i përket Belgjikës, - Van Ajku e përsosi bojën e vajit në atë nivel sa teksturat e leshit, mëndafshit dhe drurit kanë një realizëm pothuajse fizik. Megjithatë, magjia e vërtetë fshihet te pasqyra e rrumbullakët në mur.

 

"Jan van Ajku ishte këtu"

Detaji më intrigues mbetet pikërisht ky reflektim. Në pasqyrë shfaqet çifti nga shpina, por edhe dy figura të tjera që hyjnë në dhomë. Mbi të, piktori ka lënë një shënim të pazakontë: “Johannes de Eyck fuit hic 1434” e cila në shqip vjen: Jan van Ajku ishte këtu, 1434.

Kjo nuk është një firmë e thjeshtë artisti; është një dëshmi. Ky fakt i ka shtyrë historianët e artit drejt tre interpretimeve kryesore:

 

Kontrata Martese: Piktura mund të ketë shërbyer si një dokument vizual ligjor, ku piktori vepronte si garant dhe dëshmitar i një ceremonie private. Dora e ngritur e burrit ngjan më shumë me një betim solemn sesa me një përshëndetje.

 

Universi i Simboleve: Çdo element është një fjalë në një fjali morale. Qeni është besnikëria; pantoflat e hequra tregojnë se po shkelet në një hapësirë të shenjtë; qiriri i vetëm i ndezur simbolizon praninë hyjnore. Edhe portokallet, tepër të shtrenjta për kohën, nuk tregonin vetëm pasuri, por edhe pastërtinë e parajsës.

 

Memoriali i Heshtur: Një teori më melankolike sugjeron se ky mund të jetë një portret pas vdekjes. Studiuesit kanë vënë re se qiriri është i ndezur mbi burrin, por i fikur mbi gruan, - Xhovana Çenami, -  duke e lexuar si një metaforë mes jetës dhe vdekjes.

 

Më shumë se një "kamera" e kohës

Shpesh dëgjojmë të thuhet se Van Ajku ishte për pikturën atë që kamera do të ishte më vonë për fotografinë: një makinë precize për të kapur botën. Por ky krahasim, ndonëse i saktë teknikisht, mbetet i mangët në rrafshin shpirtëror.

Kamera kap atë që ndodhet para objektivit, ndërsa Van Ajku kap atë që ndodhet prapa realitetit. Ai nuk mjaftohet me pasqyrimin e rrudhave, lotëve apo reflektimit në sy; ai u jep atyre peshë metafizike. Madhështia e tij qëndron te guximi për ta bërë pikturën të konkurrojë me vetë realitetin, duke na lënë pas një "dritare" që, ndonëse është e hapur prej vitit 1434, ende na mban pezull me misterin e saj.

Jan van Ajku na mësoi se realizmi i vërtetë nuk është thjesht kopjimi i botës, por vëzhgimi i saj me një saktësi aq të dhimbshme, sa detaji të shndërrohet në poezi. Gjashtë shekuj më pas, "Portreti Arnolfini" mbetet prova se arti i vërtetë nuk ka nevojë për fjalë për të treguar një histori pafund, por vetëm për një pasqyrë, një dritë dhe një dëshmitar që guxon të thotë: "Unë isha këtu".